اسلام مووی - جوابهای کاربران

.آیا موسیقی‏ های عرفانی یا اشعار عارفانه می‏تواند ما را به خدا نزدیک‏تر کندØŸ

جواب از آیت الله جوادی آملی :

انسان دارای بینش و گرایش است. از نظر بینش و علمØŒ بسیاری افراد امکان ترقی دارندØ› یعنی این استعداد در ما وجود دارد که خوب و بد را بفهمیم. این استعداد با درس و بحث شکوفاتر می‏شود. همه ما در مسئله فهم خوب و بدØŒ در یک مرز مشترک قرار داریمØ› یعنی هم بدها را به خوبی تشخیص می‏دهیم و هم خوبها را.

مشروح جواب در ادامه مطلب

.آیا موسیقی ‏های عرفانی یا اشعار عارفانه می‏تواند ما را به خدا نزدیک‏تر کندØŸ

جواب:

پاسخ : انسان دارای بینش و گرایش است. از نظر بینش و علمØŒ بسیاری افراد امکان ترقی دارندØ› یعنی این استعداد در ما وجود دارد که خوب و بد را بفهمیم. این استعداد با درس و بحث شکوفاتر می‏شود. همه ما در مسئله فهم خوب و بدØŒ در یک مرز مشترک قرار داریمØ› یعنی هم بدها را به خوبی تشخیص می‏دهیم و هم خوبها را.

اما در حوزه گرایشØŒ ما انسانها در برابر بد و خوب گرایش یکسانی نداریم. ما به کارهای خوب گرایش کامل داریم و به کارهای بد هیچ گرایشی نداریمØŒ پس بینش ما به بد و خوب یکسان استØ› اما گرایش ما به آنها این‏گونه نیستØ› برای مثال ما غذای خوب و بد یا سودمند و زیانبار را به صورت یکسان تشخیص می‏دهیم و تشخیص ما درباره هر دو یکسان استØ› اما گرایش دستگاه گوارش ما به هر دو یکسان نیست. دستگاه گوارش غذای خوب را به راحتی هضم می‏کندØ› امÙ‘ا غذای مسموم را تحمل نکردهØŒ با تهوع پس می‏زند. این رفتار در روح انسان هم وجود دارد. روح اخلاق خوب و بدØŒ عدل و ظلمØŒ امانت و خیانتØŒ و صدق و کذب را به صورت یکسان تشخیص می‏دهدØ› اما به همه اینها گرایش یکسان نداردØ› یعنی به عدلØŒ امانت و صدق گرایش داردØŒ به همین دلیلØŒ وقتی کودکی برای نخستین بار دروغ می‏گویدØŒ بدنش می‏لرزدØ› ولی هنگام راستگویی با شجاعت حرف می‏زند.

برای تنظیم دستگاه بینش و دانش (عقل نظری)ØŒ باید راههای برهانیØŒ نظیر فلسفه ØŒ حکمتØŒ کلام و عرفان را بپیماییم و برای تنظیم گرایش (عقل عملی)ØŒ باید کارهای عملی را پی‏بگیریم.

«عقل عملی» همه تصمیم‏گیریهای گرایشی انسان را بر عهده دارد و کارهایی نظیر عزمØŒ ارادهØŒ محبتØŒ اخلاقØŒ نیت و... را مدیریت می‏کند. اگر این مدیر به درستی تربیت شودØŒ در برابر فتواهای عقل نظری خضوع می‏کندØ› یعنی برای انجام هر کار از عقل نظری فتوا می‏گیردØ› ولی اگر این مدیر به درستی تربیت نشودØŒ خودسری کردهØŒ از مرکز فرهنگی خود که عقل نظری و دانش استØŒ استفتا نمی‏کند و به عکس از زیرمجموعه خود که شهوت و غضب استØŒ نظر می‏خواهد و بر اساس میل آنها عمل می‏کند.

بدین ترتیبØŒ عقل عملی دیگر مدیر نیستØŒ بلکه شیطان است. برای آنکه این مدیر هدایت شودØŒ راههای فراوانی وجود دارد. یکی از راههای هدایتØŒ چنان که در دعای شریف کمیل آمده است: «وسلاحه البکاØ¡»1ØŒ اشکØŒ آه و گریه است که اسلحه درونی مؤمن است.

بنابراینØŒ اگر باطن مؤمن به سلاح اشک و ناله مسلح باشدØŒ در مقابل خواسته‏های غضب و شهوت می‏ایستد و از آنها پیروی نمی‏کندØŒ در غیر این صورتØŒ طبق میل خشم و شهوت تصمیم می‏گیرد. برخی می‏گویند: من هر کار بخواهم انجام می‏دهم و به کسی کاری ندارمØ› یعنی این انسان از مرکز فرهنگی روح پیروی نمی‏کند و در پی ارضای خواسته‏های شهوت و غضب است.

اگر عقل عملی کسی با دعاØŒ مناجات و گریه سر و کار داشته باشدØŒ نرمش صادق می‏یابد و از عقل نظر پیروی می‏کند و بر خلاف رضای خدا کاری انجام نمی‏دهد. خواندن و گفتن شعرها یا نثرهای دلپذیرØŒ در نرمی عقل عملی بسیار مؤثر است. ما باید بکوشیم از نواختن به خواندن اشعار منتقل شویمØŒ چون نواختنØŒ نرمش و اشک کاذب به وجود می‏آورد.

همان‏طور که خنده صادق و کاذب وجود داردØŒ گریه صادق و کاذب هم وجود دارد: گاه انسان با یک طنز ادبی ظریف می‏خندد که خنده‏ای صادق است. گاهی هم با قلقلک می‏خندد که کاذب و بی‏ارزش است. گریه هم این‏گونه است: گاه انسان برای مظلومیت امام حسین(علیه‌السلام) گریه می‏کند. گاهی هم با مارش عزا ØŒ بی‏آنکه متوفا را بشناسدØŒ اشک می‏ریزد که اشکی کاذب است.

موسیقی ممکن است چنین خطری داشته باشدØ› یعنی اشکی کاذب به همراه بیاورد و ما خیال کنیم که در عقل عملی ما نرمش ایجاد کرده است. این مشکل موسیقی‏های به اصطلاح عرفانی است. سایر موسیقی‏ها هم مسلماÙ‹ مخرب و مخدراند و موجب نافرمانی عقل عملی از عقل نظری می‏شوند و انسان را در دام گناه می‏افکنند.

مرحوم الهی قمشه‏ای می‏فرمود: من شعری درباره نÙŽیازُردن مور سرودم که برخی آن را از شعر جناب فردوسی ظریف‏تر می‏دانند. فردوسی فرموده است:

میازار موری که دانه کش است ٭٭٭٭ که جان دارد و جان شیرین خوش است

و مرحوم الهی قمشه‏ای می‏فرماید:

هرکس که دلی دارد یک مور نیازارد ٭٭٭٭ کان مور هم از دلبرØŒ دارد اثری بر دل2

سپس فرمود: زمانی به خراسان رفته بودم و در آنجا با انجمن ادبی خراسان ملاقاتی داشتمØŒ در آن دیدار دو غزل از خود به آنها تقدیم کردم تا در این باره که کدام غزل از جوانی و کدام یک در پیری سروده شدهØŒ داوری کنند و آنها کاملاÙ‹ وارونه داوری کردند.

گفتند: پس چرا شور و عشق در سروده ایام پیری شما بیشتر است. گفتم: باید به همین صورت باشد. شاعر هرچه پیرتر شودØŒ عاشق‏تر می‏شود. در جوانی شور و عشقی خام دارد و در پیری می‏فهمد که معشوق حقیقی کیست.

انسان هرچه بالاتر می‏رودØŒ حرفهایش عاشقانه‏تر و شورانگیزتر می‏شود. آن‏گاه همان طور که در قدم نخست نواختن را رها کردØŒ در گام بعدی خواندن را هم کنار می‏نهد. البته خواندنØŒ اگر غنا نباشدØŒ از بهترین نعمتها است. اگر می‏خواهید در بهشت از صوت خوش داود(علیه‌السلام) (قاری بهشت)3 بهره‏مند شویدØŒ باید از گوش خود مواظبت کنید تا هر چیزی را نشنود. در این صورتØŒ در گام سوم به جایی می‏رسید که وقتی اشعار یا مطالب اخلاقی عرفانی را مطالعه می‏کنیدØŒ اشک از دیدگانتان جاری می‏شود.

1  Ù€ مفاتیح الجنان (دعای کمیل)Ø› البلد الامینØŒ ص 191.

 منبع : اسراØ¡