نودیها: تلویزیون در دهه شصت و هفتاد بهترین دوران خود را در کارهای عروسکی گذراند. مرور آثاری چون: قصه‌های تا به تاØŒ خونه مادربزرگهØŒ هادی و هدیØŒ چاق و لاغرØŒ کلاه قرمزیØŒ مجید دلبندمØŒ السون و ولسون و سنجد شاید برای کودکان دهه شصتی یادآور همه خاطراتشان باشد و حال و هوایی متفاوت را برای آنها تداعی کندØŒ دقیقا همان چیزی که از ابتدای دهه Û¸Û° به بعد و تا همین الان برای کودکان رقم نخورده و هیچ کودکی در این ده سال اخیر خاطره مشترکی با کارتون و مجموعه‌های عروسکی ندارد.

محمد اعلمی طراح و سازنده عروسک‌هایی نظیر: سنجدØŒ چراØŒ چطورØŒ دوست خوب بچه‌هاØŒ داداشی‌هاØŒ مدرسه حشراتØŒ قصه‌های بوقونی‌ و مادربزرگØŒ مزرعه بی‌بیØŒ پلیس شهر میوه‌هاØŒ قصه‌های پوتکØŒ کلیپ‌های چراØŒ شهر حباب‌های آبیØŒ داداØŒ مادربزرگØŒ قورباغهØŒ منوچ و نونوچØŒ دی دی‌ بودیØŒ کُپلØŒ مشکی و ... که این روزها تدریس را به سایر کارهایش اولویت داده استØŒ درباره حضورش در دنیای کودک و ساخت عروسک و البته بی مهری‌های موجود در این حیطه از هنر با ما هم‌کلام شد.

*دنیای عروسک‌ها از کودکی شما را با خود همراه کرده بودØŸ و چطور اشتیاقی در شما ایجاد شد که در این سالها در این حیطه باقی ماندیدØŸ

-عمدتا افرادی که در حیطه عروسکی فعالیت دارندØŒ کودکی خاصی به نسبت سایرین داشته‌اند. اگر به زندگی بچه‌ها نگاه کنید به راحتی متوجه می‌شوید که برخی از آنها علائق خود را از همان دوران کودکی بروز می‌دهند. در مورد من آنهم به این دلیل که فرزندی ندارم باید از کودکی خودم مثال بزنم. در کودکی علاوه بر اینکه جمع گرا بودم،‌دنیای خلوت خودم را نیز داشتم و در این دنیا اسباب بازی خاص خودم را داشتمØŒ یعنی اینکه همه اسباب بازی‌هایم را خودم تهیه و درست می‌کردم. برای مثال از قوطی شیرØŒ گیره سر و ... برای خودم اسباب بازی درست می‌کردم و اغلب مشغول ساخت و ساز بودم. همچنین تمام اسباب‌بازی‌هایم داستان خاص خود را داشتند روایتگر ماجرایی بودند. به همین خاطر شاید بر خلاف برخی از کودکان که به خاطر نخریدن عروسک‌هایشان با مادر و پدر قهر می‌کنند،‌من اصلا چنین کمبودی نداشتم چراکه خودم هر آنچه نیاز داشتم را تهیه می‌کردم. بچه‌های نسل ما به خاطر کمبودها نوآوری دارند و حتی وسیله‌های‌مان خراب هم می‌شد خودمان درست می‌کردیم.

*شاید در این میان شغل اطرافیان و بخصوص پدرتان نیز تاثیرگذار بودØŸ

-بله،‌درست است. پدر من نجار بودند و بخش زیادی از اینکه من همیشه به اصطلاح دست به آچار بودم نیز به همین خاطر است. اÙŽره و چکُش از ابزارهای دم دستی من بودند. جالب است بدانید در کودکی یک قُلک داشتم که در آن پول‌هایم را جمع‌آوری کرده بودمØŒ روزی که آن را شکستمØŒ کمی فکر کردم که چطور می‌توانم آن را دوباره مثل روز اولش کنمØŸ و بعد با استفاده از روشی که خودم به صورت خودجوش کشف کرده بودم و بعدا متوجه شدم یکی از فنون ساخت عروسک‌های نمایشی(پاپیه ماشه)است،‌ آن را درست کردم. در نهایت می‌خواهم بگویم در کودکی برخی اتفاقاتی می‌افتد که کاراکتر فرد را در آینده شکل می‌دهد.

*چه اتفاقی افتاد که شما طی این سالها همچنان به علاقه‌تان پای بند هستیدØŸ

- این موضوعی است که برای افراد اتفاق می‌افتد و خیلی چیز عجیبی نیست. فکر می‌کنم بهتر است که استعداد بچه‌ها در کودکی توسط والدین و بزرگترها کشف شودØŒچراکه آنها  در ناخودآگاه خود نمی‌دانند که به چه علاقه دارند و این بزرگترها هستند که باید این استعدادها را کشف کنند و مهم نیست که چه کاری باشد.خدا را از این بابت شاکرم که خودم را یکی از خوشبخت‌ترین افراد می‌دانمØŒچراکه کاری که انجامش می‌دهم را دوست دارم و از انجامش لذت می‌برم و بر این باورم که اگر هرفردی از کاری که انجامش می‌دهد،‌احساس رضایت و لذت کند،‌ به طور قطع فردی موفق خواهد بود.

*حرفه عروسک‌سازی از لحاظ مالی شما را تامین می‌کندØŸ

-بله خدارا از این بابت شاکرم. زیاد به پولش فکر ‌نمی‌کنم و خوشحالم که انرژی Û²Û· سالگیم را دارم.تنها چیزی که گاهی اذیتم می‌کند ضعیف شدن چشم‌هایم هست که دیگر نمی‌توانم شب‌ها عروسک بسازم. شغل منØŒ زندگی و درآمدِ من است و الان به این نتیجه رسیدم که برای کارم از لحاظ مالی ارزش قائل باشم و فردی که سفارش می‌دهد نیز باید ارزش مادی و معنوی کارِ من را بداند. خدا را شکر می‌کنم بابت کاری که دارم و همیشه از حرفه‌ام تشکر می‌کنم که مرا تامین کرده است. حرفه‌ام را مانند یک کاراکتر می‌بینم که به من آموزش ØŒتجربهØŒیاد دادن،‌زندگی و ... را به من می‌دهد و با تمام اینها روح آدم بزرگ می‌شود و دنیا را زیباتر می‌بیند.

*چند سال است که به تدریس مشغول هستیدØŸ

-از سی سالگی مشغول به تدریس شدم و در دانشکده هنر(کارگاه عروسکی و بازیگری عروسکی) و همچنین در موسسه خانه عروسک(عروسک سازی و عروسک گردانی) تدریس می‌کنم. تدریس به نسبت عروسک سازی در برخی موارد حتی لذت بخش‌تر استØŒچراکه از آموخته‌هایت به دیگران یاد می‌دهی و بخشی از تو در دیگران تزریق می‌شود.

*بیشتر عروسک‌هایی که ساختید تلویزیونی بودند یاسینماییØŸ

-بیشترین تعداد عروسک‌هایی که ساختمØŒ تلویزیونی و سینمایی بوده‌اند. در این بین عروسک‌های تئاتری هم ساخته‌ام و بسیار هم دوستشان دارمØŒاما واقعیت این است که ساخت عروسک در حیطه تئاترØŒ بسیار مهجور واقع شده آن هم در شرایطی که بیشتر از سایر عروسک‌ها زمان و انرژی می‌برد. در مورد تئاترهایی که کارگردانی شان را خودم به عهده دارمØŒ ساخت عروسک را به عهده می‌گیرم.برای فیلم سینمایی «شهرموش‌ها۲» به صورت گروهی کار می‌کردیم. چهار ماه مشورت می‌کردیم که به یک بافت خاص برسیمØŒسینمایی و تلویزیونی نیز حساسیت خود را دارد و تئاتری نیز ظرافت بالایی را می‌طلبد.

*اینکه در حیطه ساخت عروسک افرادی انگشت شمار وجود دارند،‌کار شما را بالطبع سخت‌تر می‌کندØŸ

-بلهØŒ به صورت تخصصی چهار نفر در ایران به حرفه ساخت عروسک مشغول هستند. در تلویزیون که مدتی است کار عروسکی آنچنانی ساخته نشده که این کمبود حس شود.

*کودک‌های امروز متاسفانه خاطره‌هایی شیرین از کودکی شان ندارند،‌درست بر خلاف ما که تعداد زیادی کارتون و برنامه‌های عروسکی داشتیم.

-به نظر من همیشه عروسک جایگاه خود را میان کودکان دارد.مهم این است که ما چه خوراکی به آنها بدهیم و از آنجایی که در این سالهای اخیر خوراک خوبی به بچه‌ها در این زمینه داده نشده استØŒ قطعا نمی‌توان انتظاری داشت. در دهه شصت و هفتاد کارهای عروسکی خوبی برای تلویزیون ساخته می‌شدØŒ اما بعد از گذشت زمانی که دقیقا از چهار سال پیش شدت گرفتØŒ زنجیره این آثار قطع شد. در این شرایط که صدا و سیما نیز با مشکل کمبود بودجه مواجه بودØŒما که جزو قشر آسیب پذیر جامعه بودیمØŒ تحت تاثیر این ماجرا قرار گرفتیم. مشکل اصلی کمبود آثار عروسکی در تلویزیون مدیریت و بودجه استØŒ آنهم در شرایطی که ما هم نیروی سازنده و هم ذهن آماده و خلاق برای ساخت این آثار در اختیار داریم. فکر می‌کنید چرا کلاه قرمزی تا الان همچنان محبوب استØŸ به این دلیل که ایرج طهماسب از جایی به بعد هوشمندی خود را بیشتر به کار گرفت و از نیروی جوان استفاده کرد. همچنین شناخت خوب ایشان از دنیای کودکی نیز در این موضوع تاثیر گذار است. یکی ازعوامل موفقیت کلاه قرمزی حضور عروسک های جدید و ساده و جذاب هستند.

*امسال در مجموعه کلاه قرمزی به عنوان عروسک گردان فعالیت داشتیدØŸ

-بله،‌هر سال به دلایل شخصی و کاری نتوانستم در مجموعه کلاه قرمزی همکاری کنمØŒ اما نوروز امسال شرایط مهیا شد و توانستم با این گروه همکاری کنم. برایم جالب بود که اواسط کار به این نتیجه رسیدم که برایم جدید است و چیزهای جدید یاد می‌گیرم و ایشان هم گفته مرا تایید کردند. حضورم در این اثر باعث شد انرژی خوبی برای ادامه راه ذخیره کنم و تجربه خوبی برایم شد.

*عروسک‌هایی که در تلویزیون و سینمای ما ساخته می‌شوند،‌تا چه میزان استاندارد هستندØŸ

-اغلب گروه‌هایی که تا الان با آنها همکاری کردم،‌از لحاظ ساخت عروسک‌های استاندارد کیفیت مطلوبی داشتند و به جرات می‌توانم بگویم که درخشان‌ترین بخش «شهرموش‌ها۲» عروسک گردانی و ساخت عروسک بود و باید بگویم بهترین خاطره زندگی‌ام در رابطه با ساخت عروسک برمی‌گردد به فیلم سینمایی «شهرموش‌ها۲».

*کدامیک از عروسک‌ها را شما ساخته بودیدØŸ

-کار به صورت گروهی پیش می‌رفت و نمی‌توانم بگویم کدام را من ساختمØŒ اما از بین عروسک‌ها روی کپلک و مشکی زمان زیادی گذاشتمØŒچراکه از کاراکترهای مورد علاقه‌ام بودند و خودم هم پیشنهاد دادم دوست دارم مشکی را بازی دهم.

*اگر بخواهیم به یکی از مشکلات عروسک گردانی در تلویزیون و سینما اشاره کنیمØŒکدام به نظر شما اولویت داردØŸ

-یکی از بزرگترین مشکلات ما عدم اهمیت دادن به عروسک گردانی در سینما و تلویزیون است. برای مثال در «شهرموش‌ها۲» حدود Û¶ ماه برای عروسک گردانی و یکماه برای صداپیشگی زمان گذاشتیمØŒاما در نسخه تکثیر شده در شبکه نمایش خانگی فیلم دیدیم که در ابتدا نام صداپیشه‌ها نوشته شد و بعد نام عروسک گردان‌هاØŒ البته جالبتر اینجا بود که به جای نام عروسک گردان نوشته شده بودØŒبازیگران! در این سالها شبیه این موضوع را زیاد دیدم که به حیطه عروسک گردانی با بی مهری نگاه می‌شود و هنوز دوستان جایگاه این شاخه از هنر عروسکی را به خوبی درک نکرده‌اند. برای مثال در حال حاضر عروسک جناب خان در تلویزیون گل کرده و منکر این هم نیستم که صداپیشه آن صدای بسیار خوبی روی آن گذاشته استØŒاما در کنار این موضوع نباید این را نادیده گرفت که جناب خانØŒ دو عروسک گردان دارد و یک عروسک ساز! هیچکس عروسک گردان و سازنده عروسک را نمی‌بیند،‌در صورتیکه همه اینها مکمل یکدیگرند.

*در حال حاضر وضعیت کارهای عروسکی در تلویزیون و سینما را چطور می‌بینیدØŸ

-اصلا وضع خوبی در تلویزیون و سینما نداریم.

*پس شما از چه طریقی هزینه‌های شخصی خود را تامین می‌کنیدØŸ

-از طریق تدریس و ساخت عروسک‌های تیزری و بازسازی عروسک‌‌های قبلی ارتزاق می‌کنم.

*نکته‌ای که در اینجا وجود دارد این است که دوست دارم بدانم ساخت یک عروسک در دفعه اول با دفعات سوم و چهارم چقدر برای شما تفاوت داردØŸ

-فرق آنچنانی نداردØŒاما من سعی می‌کنم در دفعات دوم به بعد هیجانی را خودم به مراحل ساخت عروسک اضافه کنمØŒمثلا تکنیک ساخت دستØŒگوش و ... را ارتقا می‌دهم تا برای خودم از حالت یکنواختی دربیاید و همان ذوق و اشتیاق بار اول را برایم داشته باشد.در ساخت سنجد همیشه چشم و بینی‌اش را به طور ثابت و پاسداشت سنجدِ اول استفاده می‌کنم و جدیدشان نمی‌کنم.

*چرا هیچ کجای دنیا عروسک‌ها بزرگ نمی‌شوندØŸ

-دلیل اصلیش را نمی‌دانمØŒشاید به این دلیل که عروسک‌های بزرگ را به سختی می‌توان بازی داد! اما در مورد سنجد و چرا کمی این تغییرات را اعمال کردیم. از طرفی همیشه این را در نظر داشتیم که بزرگ شدن در دنیای عروسکی به نسبت دنیای واقعی کندتر است.

*ماندگارترین عروسکی که تا به حال ساختیدØŸ

-همچنان سنجد یکی از ماندگارترین عروسک‌هایم استØŒاما چطور هم یکی از عروسک‌هایم بود که خیلی دوستش داشتمØŒاما آنطور که باید ماندگار نشد.

*با ساخت مجدد عروسک چرا موافق بودیدØŸ

-نهØŒاما در هر حال سفارش تهیه کننده بود و از آنجایی که حق مسلم طراح عروسک این است که خودش همیشه حتی تا بار دهم عروسکش را بسازد،‌ من هم ساختم. در غیر اینصورت حق رایت را به دیگران می‌شود واگذار کرد.

*در حال حاضر مشغول چه کاری هستیدØŸ

-دور دوم اجرای نمایش «کدوزری» را کارگردانی می‌کنم که به نویسندگی راضیه برومند و گیتی مرتضوی و بازی هنرمندانی چون:محمد لقمانیانØŒعلی اعتصامی فرØŒفروزان بهرامپورØŒ سلمان فرخندهØŒ مینا رمضانیØŒ حامد زحمتکش به ایفای نقش و عروسک گردانی و صداپیشگی مشغولند.«کدوزری» یک اثر موزیکال و برای گروه سنی بزرگسال و نوجوان است را از Û²Û² آذر ماه تا یازده دی ماه در سالن انتظامی خانه هنرمندان روی صحنه می‌بریم. در این اثر که بازیگران و عروسک گردانان و صداپیشه‌ها در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اندØŒ گاه شاهد حضور هر سه این عناصر در یک شخصیت هستیم که همین موضوع ممکن است برای مخاطب کودک و بزرگسال جذابیت داشته باشد.همچنین صحبت‌هایی درباره ساخت فیلم سینمایی «کلاه قرمزی» استØŒاما هنوز خبری نشده است. اگر این اتفاق بیفتد به عقیده من اتفاقی خوب است و امیدوارم من نیز افتخار همراهی گروه را داشته باشم.

جمله پایانی...

امیدوارم افرادی که این حیطه از شاخه هنر عروسکی را درک نمی‌کنندØŒ وارد آن نشوند و افرادی که درک درستی از آن دارند به درستی واردش شوند.کسانی که درکش نمی‌کنندØŒ برایش تصمیم نگیرند و قضاوتش نکنندØŒچراکه به دلیل این تصمیم گیری‌های غلط و اشتباه در حال حاضر جامعه عروسکی ما به این حال و روز افتاده است.

گفتگو: مائده میرفندرسکی