نودیها - کیاوش کلهر: کشور ترکیه فعلی را با حدود Û·Û´ میلیون نفر جمعیت و بیش از Û·Û¸Û³ کیلومتر مربع مساحتØŒ می‌توان باقیمانده هسته اصلی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول دانست. امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول از هم فروپاشید و با همت مصطفی کمال پاشاØŒ جمهوری فعلی ترکیه بر بقایای آن امپراتوری تØ£سیس گردید و بدین طریق کشور ترکیه وارد بعد جدیدی از هویت ملی گردید.

به گزارش رجانیوزØŒ جمهوری ترکیه با اصلاحات اساسی آتاتورک روندی از حرکت به سوی کشوری جدید را آغاز کرد که طی آن هویت اسلامی باقیمانده این کشور از دوران عثمانیØŒ آرام آرام دچار دگرگونی گردید و هویت ملت ترکیه طی این اصلاحاتØŒ در چهارچوب‌ پان‌ترکیسم تعریف گردید. آتاتورک طی مدت حکوتش ترکیه را چهارنعل به سوی غرب تازاند و در محو کردن آثار اسلامی جامعه ترکیه –حتی رسم‌الخط عربی این کشور- از هیچ عملی دریغ نکرد و ترکیه را در چهارچوب پارامترهای جدید ناسیونالیستی تعریف نمود.

با انجام بسیاری از اصلاحات اجتماعیØŒ سیاسی و اقتصادیØŒ ترکیه حرکت به سوی یک کشور صنعتی را آغاز نمود. بخصوص پس از جنگ جهانی دوم و تشکیل ناتوØŒ در حالی که بسیاری از کشورهای عربی به شوروی گرایش داشتندØŒ ترکیه پرشتاب در مسیر غرب حرکت کرد. سیاست خارجی ترکیه نیز طبیعتاÙ‹ متØ£ثر از این دیدگاه غرب‌گرایانه بود و ترکیه تا پیش از به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعهØŒ رابطه حداقلی با کشورهای منطقه داشت. لیکن در سال Û²Û°Û°Û² و با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعهØŒ دولت ترکیه در پی پس زدن رویکرد منفعل منطقه‌ای خود برآمد و تلاش نمود تا هویت سیاست خارجی خود را به عنوان یک بازیگر منطقه‌ای بازتعریف کند.

طبیعتاÙ‹ برای بررسی سیاست‌های منطقه‌ای ترکیهØŒ اجمالا مروری بر نحوه روی کارآمدن حزب عدالت و توسعه و کارنامه سیاسی شخص اول آنØŒ رجب طیب اردوغان خواهیم داشت.

آقای شهردار تاریخ معاصر جمهوری ترکیه را می‌توان به دو بخش قبل و بعد از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه تقسیم نمود. رجب طیب اردوغان فعالیت‌های سیاسی خود را با حزب رفاه نجم‌الدین اربکان در دوران دانشجویی آغاز نمود و پله‌های ترقی در سیاست را یک‌به‌یک از شهرداری استانبول تا نخست‌وزیری و ریاست‌جمهوری طی نمود. اردوغان پس از رسیدن به مقام شهرداری استانبول و خدمات شایان ذکر در زیرساخت و حمل و نقل این شهرØŒ به محبوبیت نسبی رسید  و در سال Û²Û°Û°Û² با حزب عدالت و توسعه قدرت را در ترکیه به دست گرفت. حزب عدالت و توسعه با عهده‌دار شدن امور ترکیهØŒ بسیاری از الگوهای سیاست خارجی این کشور را تغییر داد. صرف‌نظر از بسیاری از چالش‌های داخلی این کشور و شخص اردوغان از قبیل بحران فساد در دولت و آشوب پارک‌ گزی و... شاید بتوان بزرگ‌ترین چالش و قمار سیاست خارجی در دوران تاریخ معاصر ترکیه را بحث خیانت به سوریه دانست. همان‌گونه که پیش از این نیز ذکر شدØŒ دولت ترکیه تا پیش از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعهØŒ رویکرد منفعلانه‌ای نسبت به دولت‌های منطقه‌ای داشتØŒ اما با تغییر سیاست‌های این کشور و طرح تئوری‌های نوین در سیاست خارجی این کشورØŒ ترکیه تلاش کرد تا خود را از قالب یک کشور منفعل خارج و خود را به عنوان یک بازیگر فعال منطقه‌ای نشان دهد. فهم بهتر تغییرات سیاست خارجی ترکیه جز با فهم نظریه سیاست خارجی این کشور یعنی عمق راهبردی میسر نیست.

عمق راهبردی!

احمد داود اوغلو را می‌توان تئوریسین سیاست خارجی نوین ترکیه و حزب متبوعش دانست. احمد داود اوغلو با تØ£لیف کتابی بنام «عمق استراتژیک» به تشریح اصول سیاست خارجی ترکیه در تعامل با کشورهای منطقه و به صفر رساندن مشکلات با همسایگان جهت بدل شدن به بازیگر فعال منطقه‌ای پرداخت. ترکیه تا مدت‌ها با کشورهای پیرامون خود دچار تنش‌های گوناگون بود که این پتانسیل ترکیه برای فعالیت در منطقه را کاهش می‌داد.

یکی از نمونه‌های تنش این کشور با همسایگان درگیری با سوریه و عراق در خصوص حقابه فرات بود. طبیعتاÙ‹ دولت‌مردان ترکیه به پشتوانه نظرات احمد داود اوغلو دست به تغییر رویکرد در سیاست خارجی خود دادند. براساس نظرات داوود اوغلوØŒ ﺗﺮﻛﻴﻪ، ﻗﺪرت ﺑﺰرﮔﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ در ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﺧﺼﻮص ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ اﺻﺮار ﺑﻴﺶ از ﺣﺪ ﺑﻪ راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻏﺮب ﻣﻴﺮاث و ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﺧﻮد را ﻣﻮرد ﻏﻔﻠﺖ ﻗﺮار داده اﺳﺖ و در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ اﺳﺘﺮاﺗﮋﻳﻚ ﻓﻌﻠﻲ ﺧﻮد و رواﺑﻂ دﻳﭙﻠﻤﺎﺗﻴﻚ و ﺳﻴﺎﺳﻲ و اﻗﺘﺼﺎدی ﺑﺎ ﺳﺎﻳﺮ ﻛﺸﻮرﻫﺎ در ﺧﺎورﻣﻴﺎﻧﻪ و ﺷﻤﺎل آﻓﺮﻳﻘﺎ و اوراﺳﻴﺎ را ﻧﺎدﻳﺪه ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺑﻪ ﺻﻔﺮ رﺳﺎﻧﺪن ﻣﺸﻜﻼتØŒ اﺳﺘﺮاﺗﮋی ï»—ï»®یﺗﺮی ﺑﺮای ﻫﻤﻜﺎری دﻳﭙﻠﻤﺎﺗﻴﻚ ﺑﺎ ﻛﺸﻮرﻫﺎی ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﺗﺮﻛﻴﻪ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲ‌ﻛﻨﺪ. ﻣﺤﻮرﻫﺎی ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﻲ ﺣﺰب ﻋﺪاﻟﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ را ﻣﻲﺗﻮان ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ ﺑﻴﺎن ﻛﺮد:

Û±- ﺗﻮازن ﺑﻴﻦ آزادی و اﻣﻨﻴﺖ

Û²- ﺗﻨﺶ‌زداﻳﻲ در ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﻲ ﻣﻨﻄﻘﻪای

 ۳- ﺳﻴﺎﺳﺖﻫﺎی ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪی

Û´- دﻳﭙﻠﻤﺎﺳﻲ اﻧﻌﻄﺎفﭘﺬﻳﺮ

در ﺳﻴﺎﺳﺖ ﺧﺎرﺟﻲ ﺟﺪﻳﺪ، ﺗﺮﻛﻴﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﻫﻤﻪ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺧﻮد ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻛﺮده و ﺣﺘﻲ در ﺻﻮرت وﺟﻮد ﻓﺮﺻﺖ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪه و در آﻧﻬﺎ ﺣﻀﻮر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و زﻣﻴﻨﻪ را ﺑﺮای اﻓﺰاﻳﺶ ﻋﻤﻖ راﻫﺒﺮدی ﺗﺮﻛﻴﻪ و ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﺪن ﺑﻪ ﺑﺎزﻳﮕﺮ ﻣﺆﺛﺮ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻓﺮاﻫﻢ ﻛﻨﺪ. با اتخاذ این رویکرد جدید دولت ترکیه حتی از فرصت بیداری اسلامی نیز استفاده نمود و تلاش کرد تا برای افزایش نفوذ خود در کشورهایی که دچار انقلاب شده‌اندØŒ مدل حکومتی خودر را ارائه دهد. با اتخاذ این رویکردØŒ روابط سوریه و ترکیه که دچار فراز و نشیب تاریخی بسیاری بود و نوعاÙ‹ به سردی می‌گراییدØŒ دچار تحول اساسی گردید. حزب عدالت و توسعه پس از روی کار آمدن فرایندی از اعتمادزایی را آغاز نمود که نتیجه آن به اوج رسیدن روابط سیاسی و اقتصادی در دو کشور بودØŒ اما با کلید خوردن بحران در سوریهØŒ ترکیه تمام این فرایند را بر باد داد.

تا پیش از اوج‌گیری این بحران در سوریهØŒ دو کشور بخش زیادی از نیازهای اقتصادی یکدیگر را برطرف می‌کردند و حجم مبادلات تجاری این دو کشور سالیانهØŒ بالغ بر چند میلیارد دلار می‌شد. اما با شروع بحران در سوریهØŒ ترکیه دچار خطای استراتژیک و اشتباه محاسباتی گردید و تصور نمود که دولت اسد به زودی از بین خواهد رفتØŒ لذ رابطه با اسد دیگر برای ترکیه سودمند نیست. ترکیه به خیال رابطه گرم با دولت و حکومت بعدی سوریهØŒ از شورشیان حمایت نمود و به چند سال فرایند اعتمادسازی خود پشت پا زد. اما سئوالی که در این میان مطرح می‌گردد این است که ترکیه به چه دلایلی علناÙ‹ به حمایت از داعش می‌پردازد و از سقوط دولت اسد خرسند می‌گرددØŸ عموم تحلیل‌گران دو دلیل ذیل را برای این امر مطرح می‌کنند:

Û±) احتمال تجزیه سوریه و ایجاد یک کشور سنی تابع ترکیه و قطع محور مقاومت: یکی از قوی‌ترین محرک‌های حمایتی ترکیه از شورشیان داعشØŒ رؤیای تجزیه سوریه به چند بخش گوناگون و زیر نفوذ گرفتن یکی از این مناطق توسط ترکیه بود. ترکیه تصور می‌کرد که با سقوط اسدØŒ چند کشور کوچک ایجاد خواهد شد و دولت ترکیه می‌تواند در این میان یک دولت سنی زیر نفوذ خود ایجاد کند. هدف اصلی این کشور قرار بودØŒ قطع محور مقاومت تعریف گردد تا با قرار گرفتن بین عراق و سوریه بتواند مانع از کمک‌های ایران به هم‌پیمانان خود در منطقه گردد.

Û²) دست‌یابی به منابع نفتی عمده خاورمیانه: برای اولین بار دونالد ترامپ نامزد جمهوری خواه آمریکا از این علت پرده برداشت و یکی از دلایل حمایت ترکیه از داعش را دست‌یابی به منابع نفتی ارزان بیان نمود. رسوایی‌های اخیر اردوغان و اعضای خانواده وی در خرید نفت از داعش به خوبی مؤید این نکته است. بی‌شک یکی از دلایل حمایت‌های همه‌جانبه ترکیه از داعشØŒ دست‌یابی به منابع عمده و ارزان نفت است.

با ذکر نکات فوقØŒ شاید بتوان این‌گونه نتیجه گرفت سیاست‌های منطقه‌ای ترکیه در آینده باتوجه به پیش‌روی‌های ارتش و ملت سوریه و همچنین حمایت‌های روسیه و جمهوری اسلامی ایران و بالطبع خروج تکفیری‌ها از این کشور با شکست مواجه می‌گردد و ترکیه برای برون‌رفت از این منجلاب بایستی در سیاست‌های خود تجدید نظر نماید.

منبع : رجانیوز