در تعالیم دینی چهار روز است که به عنوان عید تعیین گشته است که عبارتند از: عید فطرØŒ عید قربانØŒ عید غدیر و روز جمعه. در این میان عید قربان یکی از اعیاد مهم و بزرگ مسلمین به شمار می رود به نحوی که برخلاف بسیاری از اعیادØŒ مورد اختلاف نبوده و همه فِرÙŽق مسلمین این روز را عید محسوب می کنندØ› لذا در دعای مخصوص قنوت نماز عید می خوانیم: «اللهم انی اسØ£لک بحق هذا الیوم الذی جعلته للمسلمین عیدا و لمحمد صلی الله علیه و آله ذخرا و شرفا و کرامه و مزیدا...Ø› بارالها! به حق این روزی که آن را برای مسلمانان عید و برای محمد صلی الله علیه واله ذخیره و شرافت و کرامت و فضیلت قراردادی...» و بدین گونه عید را فقط مخصوص مؤمنین ندانسته و همه مسلمین را در آن سهیم می دانیم و اعتقاد داریم این گردهمایی عظیم رهیافتی برای رسیدن به اعتصام به حبل الله است که یکی از مهم ترین دستورات اجتماعی اسلام است.   فلسفه قربانی کردن در عید قربان از جمله آموزه های اسلام برای تکامل و رشد انسان هاØŒ ایثار از جان و مال در راه خداوند یگانه می باشدØ› به این معنا که انسانØŒ همه دارایی ها و امکاناتش را امانتی الهی بداند که باید در طریق بندگی هزینه کند. قربانی کردن نیز نمادی از قطع دلبستگی و وابستگی ها و جلوه ای از ایثار مال و جان در راه محبوب واقعی و رضای خداوند متعال می باشد. البته آنچه که از قربانی کردن و رسیدن به مقام قرب الهی به وسیله ذبح گوسفندØŒ لحاظ شده است قطع علقه های روحی و مالی است که باعث تقوای قلب و طهارت نفس می گردد. خداوند متعال اصل  قربانی کردن را از شعائر الله دانسته و آن را نشانه ی بزرگداشت و سپاس گزاری مؤمنان بر نعمت هدایت معرفی کرده و قربانی کننده را در گروه و خیل محسنین و نیکوکاران داخل کرده است. در قرآن کریم آمده است: «وقتی شما قربانی می کنید آنچه که متعلق به خدا استØŒ تقوای شماست نه گوشت و پوست قربانی»۱ بنابراین در قربانی کردن هر چند ظاهر کار سر بریدن استØ› اما واقعیت قضیه نهایت تسلیمØŒ سرسپردگیØŒ عشق و علاقه بنده به مولای خود استØ› و در واقع قربانی کردن نمادی از قربانی کردن هواهای نفسانی و ذبح نفس اماره و نوعی جهاد با نفس در جهت زدودن تعلقات و وابستگی های دنیوی و مادی و رهایی از زندان مال پرستی و دنیاطلبی است.   تمسک به قربانی برای دفع بلا در کلام و سیرهی بزرگانØŒ میتوان نمونههایی را یافت که برای دفع بلا به سنÙ‘ت «قربانی» تمسÙ‘ک جستهاند. بنابراین هر چند قربانی روز عید قربانØŒ به صورت ویژهای مورد تØ£کید واقع شده استØ› اما در سیره علما میبینیم که در سایر ایام نیز این سنÙ‘ت را اجرا میکردهاند.   Û±. در استفتائی از آیت الله العظمی مکارم شیرازی سؤال شده است که: آیا در حال حاضر و یا به طور کلی قربانی کردن احشام برای مواردی همچون خرید خانهØŒ ماشین و ... در دین مبین اسلام توصیه شده استØŸ آیا می توان به جای قربانی مبلغ آن را به نیازمندان یا سازمان بهزیستی و ... هدیه نمودØŸ ایشان در پاسخ فرمودهاند: «توصیه خاصÙ‘ی در این زمینه نیست. هدف انجام کار خیر است و قربانی برای خدا و کمک به محرومان و مؤمنان از این طریق ان شاØ¡الله موجب دفع بلا می شود.»۲   Û². آیت الله مسعودی میگوید: «... دو سه مرتبه در همان بحبوحه نهضت Û´Û±  یا ۴۲، آقای بهجت(ره) به من فرمودند که شما به آقای خمینی بگویید فردا صبح ساعت فلان دو رØ£س گوسفند قربانی کند و من میآمدم به امام (ره) اطلاع میدادمØŒ ایشان هم بلا فاصله به من میگفت شما به قصاب بگویید دو رØ£س گوسفند از طرف ما قربانی کندØŒ بعد پولشان را میدهیم. بار دیگر نیز آقای بهجت به من پیغام داد که به امام بگویم: سه رØ£س گوسفند قربانی کندØŒ آقا هم بلافاصله دستور داد سه رØ£س قربانی کنند. اینها همه مسائلی بود که بین امام و آیتالله بهجت بود و ما فقط ظواهرش را میدیدیم و از باطنش اطلاع نداشتیم.»۳   Û³. شهید صیاد شیرازیØŒ می‌گفت: «آقا (آیت الله بهاØ¡الدینی) در شب‌های عملیات دستور قربانی و صدقات به ما می‌داد و ما می‌دیدیم به واسطه آن صدقات و قربانی چه خطرهای مهمی از کنار گوش ما رد می‌شد که اگر نیم دقیقه پس و پیش می‌شدØŒ به حیات ما خاتمه می‌داد.»۴   Û´. آقای حسین حیدری کاشانی (از شاگردان آیت الله بهاØ¡الدینی) در کوران جنگ تحمیلی بود. شبی خواب دیدم که بیابان‌های جنوب را آب بسته‌اند و دور آب در محاصره بعثی‌هاست و صیاد تنها ایستاده بود و دشمن در صدد دستگیری ایشان. با وحشت از خواب بیدار شدم. خدمت حضرت آیت الله بهاØ¡الدینی رفتم و خوابم را گفتم و اظهار داشتم: ناراحتم. ایشان فرمود: «برو یک گوسفند برای سلامتی صیاد قربانی کن.» رفتم و این کار را کردم. بعد از چند روز آقای صیاد خدمت آقا آمد. آقا به ایشان فرمود: «فلانی خوابی دیده بود و ناراحت بود برای شما. ما گفتیم گوسفندی برای سلامتی شما قربانی کند.» ایشان اظهار تشکر کرد.Ûµ   آداب و اعمال شب و روز عید قربان الف) شب عید قربان شب دهم ذیحجه شبی مبارک و جزØ¡ چهار شبی است که احیاØ¡ و شب زنده داری در آن ها مستحب است. در شب عید قربانØŒ درهای آسمان باز بوده و برای این شب اعمالی ذکر شده است: Û±- زیارت امام حسین علیه السلام . Û²- خواندن دعای «یا دائِمÙŽ الÙ’فÙŽضÙ’لِ عÙŽلیÙŽ الÙ’بÙŽرِیÙ‘ÙŽهِ» که در شب جمعه هم وارد شده است.   ب) روز عید قربان روز دهم ذیحجه که روز عید قربان می باشد بسیار روز شریفی است و برخی از اعمال آن عبارت است از:   Û±- غسل غسل در این روز سنÙ‘ت مؤکد است و بعضی از علماØ¡ نیز آن را واجب دانسته‎اند.   Û²- دعا خواندن دعاهائی که وارد شده پیش از نماز عید و بعد از آن از جمله دعای ندبه و دعای چهل و هشتم صحیفه سجادیه که اوÙ‘ل آن «اÙŽللÙ‘هُمÙ‘ÙŽ هذا یÙŽوÙ’مÙŒ مُبارÙŽکٌ» است و دعای چهل و ششم صحیفه سجادیه که اینگونه آغاز می‎شود: «یا مÙŽنÙ’ یÙŽرÙ’حÙŽمُ مÙŽنÙ’ لا یÙŽرÙ’حÙŽمُهُ الÙ’عِبادُ».   Û³- نماز نماز عید قربان دو رکعت است: در رکعت اولØŒ بعد از خواندن حمد و سورهØŒ باید پنج تکبیر بگویدØŒ بعد از هر تکبیر یک قنوت بخواندØŒ بعد از قنوت پنجمØŒ تکبیر دیگری بگویدØŒ به رکوع رودØŒ دو سجده بجا آوردØŒ برخیزد و در رکعت دوم چهار تکبیر بگویدØŒ بعد از هر تکبیر قنوت بخواند و تکبیر پنجم را بگویدØŒ به رکوع رودØŒ بعد از رکوع دو سجده کندØŒ تشهÙ‘د بخواند و نماز را سلام دهد. در روز عید قربان مستحب است که بعد از نمازØŒ با گوشت قربانی افطار شود. نماز عیدØŒ سورهÙ´ مخصوصی نداردØŒ امÙ‘ا بهتر است در رکعت اول آنØŒ سورهÙ´ شمس و در رکعت دومØŒ سورهÙ´ غاشیه یا در رکعت اول سوره «سبح اسم» و در رکعت دوم سوره «شمس» را بخوانند. همچنین در قنوت نماز عید قربانØŒ هر دعا و ذکری خوانده شود کافیستØŒ امÙ‘ا بهتر است این دعا خوانده شود: اللÙ‘هُمÙ‘ÙŽ Ø£ÙŽهÙ’لÙŽ الÙ’کِبÙ’ریاءِ وÙŽالÙ’عÙŽظÙŽمهِ وÙŽ Ø£هÙ’لÙŽ الجُودِ وÙŽالجÙŽبÙŽرُوتِ وÙŽ Ø£هÙ’لÙŽ العÙŽفÙ’و وÙŽالرÙ‘ÙŽحÙ’مÙŽهِ وÙŽ Ø£هÙ’لÙŽ التÙŽقÙ‘ویÙ° وÙŽالمÙŽغÙ’فِرÙŽهØŒ Ø£سÙ’ئÙŽلُکÙŽ بÙŽحÙŽقِّ هدا الÙ’یوÙŽمِ الÙ‘ذی جÙŽعÙŽلÙ’تÙŽهُ لِلمُسÙ’لِمینÙŽ عیداÙ‹ وÙŽ لِمُحÙŽمÙ‘دٍ صÙŽلÙ‘یÙ°اللهُ عÙŽلیÙ’ه وÙŽ آلِهِ ذُخÙ’راÙ‹ وÙŽ شÙŽرÙŽفاÙŽ وÙŽ مÙŽزیداÙ‹ØŒ Ø£ن تُصÙŽلÙ‘ی عÙŽلیÙ° مُحÙŽمÙ‘دٍ وÙŽ آلِ مُحÙŽمÙ‘ÙŽدٍ وÙŽ Ø£نÙ’ تُدÙ’خِلنی فی کُلِّ خÙŽیÙ’رٍ Ø£دÙ’خÙŽلÙ’تÙŽ فیهِ مُحÙŽمÙ‘ÙŽداÙ‹ وÙŽ آلÙŽ مُحÙŽمÙ‘ÙŽد وÙŽ Ø£نÙ’ تُخÙ’رِجÙŽنی مِنÙ’ کُلِّ سُوءٍ Ø£خÙ’رÙŽجÙ’تÙŽ مِنÙ’هُ مُحÙŽمÙ‘ÙŽداÙ‹ وÙŽ آل مُحÙŽمÙ‘ÙŽدٍ، صÙŽلÙŽوÙ°اتُکÙŽ عÙŽلÙŽیُهِ وÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’هِمÙ’ØŒ اللÙ‘هُمÙ‘ÙŽ Ø¥نی Ø£سÙ’ئÙŽلÙŽکÙŽ خÙŽیرÙŽ مÙ°ا سÙŽئÙŽلÙŽکÙŽ مِنÙ’هُ عِبادُکÙŽ الصّٰالِحُونÙŽ وÙŽاعُوذُ بِکÙŽ مِمÙ‘ا اسÙ’تÙŽعاذÙŽ عِبادُکÙŽ الÙ’مُخÙ’لِصوُنÙŽ «خدایا ای اهل بزرگی و عظمت و ای شایسته بخشش و قدرت و سلطنت و ای شایسته عفو و رحمت و ای شایسته تقوا و آمرزش از تو خواهم به حق این روزی که قرارش دادی برای مسلمانان عید و برای محمÙ‘د صلی الله علیه و آله ذخیره و شرف و فزونی مقام که درود فرستی بر محمÙ‘د و آل محمÙ‘د و درآوری مرا در هر خیری که درآوردی در آن خیر محمÙ‘د و آل محمÙ‘د را و برونم آری از هر بدی و شری که برون آوردی از آن محمÙ‘د و آل محمÙ‘د را که درودهای تو بر او و بر ایشان باد. خدایا از تو خواهم بهترین چیزی را که درخواست کردند از تو بندگان شایسته ات و پناه برم به تو از آنچه پناه بردند ازآن بندگان شایسته ات.»   Û´- تکبیر خواندن تکبیرات برای کسی که در منا باشد بعد از پانزده نماز که اولش نماز ظهر روز عید است و آخرش نماز صبح روز سیزدهم است. و کسانی که در سایر شهرها هستند نیز بعد از ده نماز از ظهر روز عید تا صبح دوازدهم این تکبیرات را بگویند. که این تکبیرات بنا بر روایت صحیح در اصول کافی از این قرار است: اللهُ اÙŽکÙ’بÙŽرُ اللهُ اÙŽکÙ’بÙŽرُ لا اِلهÙŽ اِلا اللهُ وÙŽاللهُ اÙŽکÙ’بÙŽرُ اللهُ اÙŽکÙ’بÙŽرُ اللهُ اÙŽکÙ’بÙŽرُ و لِلÙ‘ه الÙ’حÙŽمÙ’دُ اللÙ‘هُ اÙŽکÙ’بÙŽرُ عÙŽلی ما هÙŽدانا اÙŽللÙ‘هُ اÙŽکÙ’بÙŽرُ عÙŽلی ما رÙŽزÙŽقÙŽنا مِنÙ’ بÙŽهیمÙŽهِ الاÙ’نÙ’عامِ وÙŽالÙ’حÙŽمÙ’دُلِلÙ‘هِ عÙŽلی ما اÙŽبÙ’لانا. خدا بزرگتر از توصیف استØŒ معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگتر استØŒ و ستایش خاص خدا است خدا بزرگتر است بر آنچه ما را راهنمائی کرد خدا بزرگتر است بر آنچه روزی ما کرد از چهارپایان انعام (شتر و گاو و گوسفند) و ستایش خاص خدا است برای آنکه آزمود ما را. و مستحب است که به مقداری که توانایی است این تکبیرات بعد از نمازها تکرار شود.   Ûµ- قربانی کردن یکی از اعمال این عید بزرگ که  سنت  مؤکد نیز می باشد قربانی کردن است که مختص به حاجیان نبوده بلکه همه مسلمانان بسته به استطاعت مالی خویش می توانند قربانی کنند.   در منابع رواییØŒ روایاتی از معصومین علیهم السلام نقل شده است که اشاره به جملات دعا گونه ایشان هنگام ذبح قربانی دارد. شیخ طوسی در یکی از کتاب های خود نقل کرده است که: رسول خدا صلوات الله علیه هنگام ذبح قوچی فرمودند: «اللهمÙ‘ تقبÙ‘ل من محمÙ‘د و آل محمÙ‘د و من امÙ‘ه محمÙ‘دØ› خدایا این قربانی را از من محمد و آل محمد و هم چنین امت محمد قبول فرما!»۶ در جایی دیگر وارد شده است: شخصی که طریقه ذبح کردن قربانی را می داند بهتر آن است که خودش ذبح کند و اگر نمی دانست کسی را دستور دهد و خود او نیز حاضر باشد. در وقت ذبح قربانی پیشانی آن را به طرف قبله نموده و «بسم الله الرحمن الرحیم» گفته و ذبح نماید و بعد از ذبح قربانی این دعا را بخواند: « وÙŽجÙ‘ÙŽهÙ’تُ وÙŽجÙ’هِیÙŽ لِلÙ‘ÙŽذِی فÙŽطÙŽرÙŽ السÙ‘ÙŽماواتِ وÙŽ الْأَرÙ’ضÙŽØŒ حÙŽنِیفاÙ‹ مسلما وÙŽ ما Ø£ÙŽنÙŽا مِنÙŽ الÙ’مُشÙ’رِکِینَ‏، إِنÙ‘ÙŽ صÙŽلاتِی وÙŽ نُسُکِی وÙŽ مÙŽحÙ’یایÙŽ وÙŽ مÙŽماتِی لِلÙ‘ÙŽهِ رÙŽبِّ الÙ’عالÙŽمِینÙŽØŒ لا شÙŽرِیکÙŽ لÙŽهُ، وÙŽ بِذلِکÙŽ أُمِرÙ’تُ‏، و Ø£نا من المسلمینØŒ اللهم منک و لکØŒ بسم الله و الله Ø£کبرØŒ اللهم‏ تقبل‏ منی‏»۷ و نیز از مولای متقیان امیر مومنان علیه السلام نقل شده است که: قربانی مسلمان را جز مسلمان نکشد و هنگام ذبحش بگوید: «بسم اللÙ‘ÙŽه و اللÙ‘ÙŽه اکبر وÙŽجÙ‘ÙŽهÙ’تُ وÙŽجÙ’هِی لِلÙ‘ÙŽذِی فÙŽطÙŽرÙŽ السÙ‘ÙŽماواتِ وÙŽ الْأَرÙ’ضÙŽ حÙŽنِیفاÙ‹ مسلما وÙŽ ما Ø£ÙŽنÙŽا مِنÙŽ الÙ’مُشÙ’رِکینَ،إِنÙ‘ÙŽ صÙŽلاتِی وÙŽ نُسُکی وÙŽ مÙŽحÙ’یای وÙŽ مÙŽماتِی لِلÙ‘ÙŽهِ رÙŽبِّ الÙ’عالÙŽمِینÙŽØŒ لا شÙŽرِیک لÙŽهُ وÙŽ بِذلِک أُمِرÙ’تُ وÙŽ Ø£ÙŽنÙŽا Ø£ÙŽوÙ‘ÙŽلُ الÙ’مُسÙ’لِمِینÙŽ.»۸   پی نوشت: