مقدمه

همواره کسانی که به محضر اولیاءِ الهیØŒ به خصوص رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین علیهم السلام مشرÙ‘ف می شدندØŒ از ایشان تقاضای پند و اندرز یا نصیحتی می کردند تا در سایÛ€ نورانیت آن بزرگواران و مضامین عالیÛ€ کلامشانØŒ قدم به قدمØŒ وادی سلوک و تعالی را طی کرده و از رحمت خاصÛ€ الهی بهره مند گردند.

نیازهای انسان به پند واندرز

پند و اندرز در زندگی انسان بسیار اهمیت داردØ› چنانچه امام جواد علیه السلام در اهمیت این امر می فرماید: «الÙ’مُؤْمِنُ یÙŽحÙ’تÙŽاجُ إِلÙŽÙ‰ تÙŽوÙ’فِیقٍ مِنÙŽ اللÙ‘ÙŽهِ وÙŽ وÙŽاعِظٍ مِنÙ’ نÙŽفÙ’سِهِ وÙŽ قÙŽبُولٍ مِمÙ‘ÙŽنÙ’ یÙŽنÙ’صÙŽحُه»؛ (Û±) مؤمن به توفیق از طرف خداوند و پندگویی از طرف خودش و پذیرش از هر کسی که به وی اندرز دهدØŒ نیازمند است.

امام جواد علیه السلام در این روایت سه نکته مهم در سیر اخلاقی را بیان می فرماید:

Û±. توفیق الهیØ› Û². پندگویی از جانب خویشØ› Û³. قبول کردن از کسی که او را نصیحت می کند.

امام باقر علیه السلام نیز در اهمیت پند دادن مؤمن به نفس خود می فرماید: «وÙŽ قÙŽالÙŽ علیه السلام مÙŽنÙ’ لÙŽمÙ’ یÙŽجÙ’عÙŽلِ اللÙ‘ÙŽهُ لÙŽهُ مِنÙ’ نÙŽفÙ’سِهِ وÙŽاعِظاÙ‹ فَإِنÙ‘ÙŽ مÙŽوÙŽاعِظÙŽ النÙ‘ÙŽاسِ لÙŽنÙ’ تُغÙ’نِیÙŽ عÙŽنÙ’هُ شÙŽیÙ’ئاً»؛ (Û²) هر کسی که خداوند برای او از خویش پنددهنده ای قرار ندهدØŒ پندهای مردم او را از چیز دیگری بی نیاز نمی کند.

پس با توجه به این روایت یکی از شرایط پندپذیری از دیگران آن است که ابتدا مؤمن خودØŒ پنددهندÛ€ نفس خویش باشدØ› یعنی در واقع مؤمن بیدار بوده و قبل از اینکه دیگران عیوب و بدی ها او را ببینندØŒ به عیوب خوب واقف باشد.

ابن سینا نیز در کتاب اشارات وعظ مقامات العارفینØŒ وقتی سعی در برهانی کردن عرفان داردØŒ بیان می کند که پند و اندرزی که از واعظ پاک و البته همراه با بلاغت ارائه گرددØŒ می تواند نقش مؤثری در تابع ساختن نفس اماره برای نفس مطمئنه داشته باشد. (Û³)

از آنچه ذکر شد اهمیت پند و اندرز در سیرÛ€ اخلاقی و عرفانی بیشتر روشن می گردد.

وصیت اخلاقی امام جواد علیه السلام

پس از این مقدمه شرح یکی از وصایای نورانی امام جواد علیه السلام ارائه می گردد.

«قÙŽالÙŽ لِلÙ’جÙŽوÙŽادِ علیه السلام رÙŽجُلÙŒ: Ø£ÙŽوÙ’صِنِی قÙŽالÙŽ علیه السلامØŒ وÙŽ تÙŽقÙ’بÙŽلُ؟ قÙŽالÙŽØ› نÙŽعÙŽمÙ’ قÙŽالÙŽ علیه السلامØ› تÙŽوÙŽسÙ‘ÙŽدِ الصÙ‘ÙŽبÙ’رÙŽ وÙŽ اعÙ’تÙŽنِقِ الÙ’فÙŽقÙ’رÙŽ وÙŽ ارÙ’فÙŽضِ الشÙ‘ÙŽهÙŽوÙŽاتِ وÙŽ خÙŽالِفِ الÙ’هÙŽوÙŽÙ‰ وÙŽ اعÙ’لÙŽمÙ’ Ø£ÙŽنÙ‘ÙŽکÙŽ لÙŽنÙ’ تÙŽخÙ’لُوÙŽ مِنÙ’ عÙŽیÙ’نِ اللÙ‘ÙŽهِ فÙŽانÙ’ظُرÙ’ کÙŽیÙ’فÙŽ تÙŽکُونُ»؛ (Û´) مردی به حضرت جواد علیه السلام عرض کرد: مرا سفارشی بفرمایید. امام علیه السلام فرمود: می پذیریØŸ. گفت: آری. فرمود: تکیه بر صبر کن و به فقرا درآویز و شهوات را رها کن و مخالفت با هوای نفس نما و بدان که تو از دید خداوند مخفی نیستیØŒ دقت کن چگونه باید باشی.

در کلام نورانی امام جواد علیه السلامØŒ پنج اصل اخلاقی مطرح گشته که  تشریح هر کدام بیان می شود:

Û±. صبر

لحظه لحظÛ€ سلوک اخلاقی مؤمنØŒ در بستر صبر شکل می گیردØ› به طوری که وی به هر اندازه از مقام صبر دور باشدØŒ افعال وی نیز ناقص تر می گرددØ› و از این روی امام جواد علیه السلام فرمودند: «تÙŽوÙŽسÙ‘ÙŽدِ الصÙ‘ÙŽبÙ’رَ»؛ صبر را بالش خود قرار بده.

این تشبیه از آن رو است که چون آرامش و قرار جسمی انسانØŒ با تکیه بر بالش استØŒ مؤمن در رسیدن به آرامش روحی نیزØŒ نیاز به تکیه گاهی چون صبر دارد.

وقتی از رسول خدا صلی الله علیه وآله سؤال می شود: ایمان چیستØŸ. ایشان می فرمایند: «الصÙ‘ÙŽبرُ.» (Ûµ)

زیباتر آنکه امیرالمؤمنین علیه السلام راه رسیدن به لقای الهی را نیز صبر می داندØ› آنجا که می فرمایند: «مÙŽن صÙŽبÙŽرÙŽ عÙŽلÙŽی اللهِ وÙŽصÙŽلÙŽ إِلÙŽیهِ»؛ (Û¶) هر که برای (وصال به) خدا صبر کندØŒ به او می رسد.

پس حقیقت آن است که صبر با هر نوعش (صبر بر گناه و معصیت یا صبر بر مصیبت) بهترین بستری است که می تواند خواستگاه رشد جوانه های ایمان باشد.

Û². فقر

از اموری که باعث تضییع عزÙ‘ت برخی مؤمنان ضعیف الایمان می شود و یا در سلوک اخلاقی آنها خلل ایجاد می کندØŒ فقر و مشکلات مادی است.

در نتیجهØŒ آن امام همام علیه السلام فرمودند: «اعÙ’تÙŽنِقِ الÙ’فÙŽقÙ’رَ»؛ (ای مؤمن!) فقر را در آغوش بگیر.

به بیان دیگر اگر فقر و تنگدستیØŒ تحمÙ‘ل شودØ› اولاÙ‹ØŒ عزÙ‘تمندی مؤمن را به همراه دارد و ثانیاÙ‹ØŒ مانع رشد اخلاقی و تکامل سالک نمی شود.

بر اساس حکمت و معارف توحیدی برخاسته از مکتب اهل بیت علیهم السلامØŒ این بند از روایت را به مفهوم دیگری نیز می توان تفسیر نمودØ› و آن اینکه انسان سالک اِلی اللهØŒ «فقیر بالذÙ‘ات» استØŒ در مقابل خداوند متعال که «غنی بالذات» استØ› و بر این اساسØŒ خود را نیازمند و محتاج دانسته و بسیاری از خودسری ها و خودبینی های او از بین می رود.

بیان نورانی امام الموحÙ‘دین حضرت علی علیه السلام در مسجد کوفه بیان گر همین مطلب است که می فرماید: «مÙŽولایÙŽ یا مُولای! اÙŽنتÙŽ الغÙŽنِیُّ وÙŽ اÙŽنÙŽا الفÙŽقِیرُ وÙŽ هÙŽل یÙŽرحÙŽمُ الفÙŽقِیرÙŽ اِلÙ‘ÙŽا الغÙŽنِیُّ»؛ (Û·) مولای من ای مولای من! تو بی نیازی و من فقیرم و آیا ترحم می کند بر فقیر به جز کسی که بی نیاز است.

Û³. دوری از شهوات

یکی از اصول مهم در راه کسب اخلاقیاتØŒ عدم دخالت شهوات در افعال و کردار فرد می باشدØ› زیر خواسته های شهوانیØŒ رنگ و بوی منیÙ‘ت و انانیÙ‘ت دارد و انسان را از کسب معارف حقÙ‘ه الهی دور می سازدØ› حال آنکه امنیت مؤمنØŒ قدم نهادن در حریم الهی استØ› لذا امام جواد علیه السلام در ادامÛ€ وصیت خویش فرمودند: «ارÙ’فÙŽضِ الشÙ‘ÙŽهÙŽوÙŽاتِ»؛ شهوات را به دور انداز و رها کن. یعنی محور و اساس فعالیت های مؤمنØŒ خواسته های الهی استØŒ نه امیال نفسانی.

Û´. مخالفت با هوای نفس

سخت ترین وادیØŒ در مسیر کسب فضائل اخلاقی مخالفت و مبارزه با هوای نفس استØŒ در همین راستا و برای تبیÙ‘ن بیشتر آنØŒ رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآلهØŒ مبارزه با هواهای نفسانی را «جهاد اکبر» نامیده است (Û¸).

اهمیت این مسئله بدان حد بوده که آن حضرت به همین مقدار کفایت نکرده و برای تبیین بیشتر آن فرموده اند:

«أَعÙ’دÙŽی عÙŽدُوÙ‘ÙŽکÙŽ نÙŽفÙ’سÙŽکÙŽ الÙ‘ÙŽتِی بÙŽیÙ’نÙŽ جÙŽنÙ’بÙŽیÙ’کَ»؛ (Û¹) دشمن ترین دشمنانتØŒ نفس تو است که در بین دو پهلوی تو قرار دارد.

از این روØŒ یکی دیگر از اصولی که امام جواد علیه السلام در وصیت اخلاقی خویش بیان نمودند این کلام نورانی است که: «خÙŽالِفِ الÙ’هÙŽوَى»؛ با هوای نفس مخالفت کن.

رسول الله صلی الله علیه وآله در کلام نورانی دیگریØŒ از مبارزه با نفس به عنوان برترین جهاد یاد می کنند و می فرمایند: «اÙŽفÙ’ضÙŽلُ الÙ’جِهÙŽادِ Ø£ÙŽنÙ’ تُجÙŽاهِدÙŽ نÙŽفÙ’سÙŽکÙŽ وÙŽ هÙŽوÙŽاکÙŽ فِی ذÙŽاتِ اللهِ تÙŽعÙŽالÙŽی»؛ (Û±Û°) برترین جهاد این است که به خاطر خدای تعالی با نفس و هوای نفسانیت مبارزه کنی. به تعبیر دیگرØŒ باید اولین کار و آخرین کار مؤمنØŒ جهاد با نفس باشد.

امیرالمؤمنین علیه السلام در این رابطه می فرماید: «اÙŽوÙ‘ÙŽل مÙŽا تÙŽنÙ’کِرُونÙŽ مِنÙŽ الÙ’جِهÙŽادِ، جِهÙŽادُ Ø£ÙŽنÙ’فُسِکُمÙ’ آخِرÙŽ مÙŽا تÙŽفÙ’قِدُونÙŽ مُجÙŽاهÙŽدÙŽهُ Ø£ÙŽهÙ’وÙŽائِکُمÙ’ وÙŽ طÙŽاعÙŽهُ اُولِی الØ£مÙ’رِ مِنÙ’کُمْ»؛ (Û±Û±) نخستین جهادی که آن را ناخوش می داریدØŒ جهاد با نفسهایتانØŒ و آخرین چیزی که گُم می کنیدØŒ مبارزه با خواهشهایتان و اطاعت از اولی الØ£مرتان است.

پس مخالفت با هوای نفس و صد البته رها نمودن شهواتØŒ راه را برای وصال و لقای الهی هموار می سازد.

Ûµ. حضور در محضر الهی

آنچه بیشتر از همه برای سالک اهمیت داشته و در تمامی لحظات نباید از آن غافل باشدØŒ دقت در این امر است که بداندØŒ همیشه در محضر الهی به سر می بردØŒ و در مÙŽنظر و مرئای او است.

امام جواد علیه السلام فرمودند: «اِعÙ’لÙŽمÙ’ Ø£ÙŽنÙ‘ÙŽکÙŽ لÙŽنÙ’ تÙŽخÙ’لُوÙŽ مِنÙ’ عÙŽیÙ’نِ اللÙ‘ÙŽهِ فÙŽانÙ’ظُرÙ’ کÙŽیÙ’فÙŽ تÙŽکُونُ»؛ بدان که در برابر دیدÛ€ خدایی و متوجه باش که چگونه ای.

گفتار نورانی ای که از حضرت امام خمینی (ره) به یادگار مانده است نیزØŒ احتمالاÙ‹ برداشتی از این روایت امام جواد علیه السلام بوده است که فرمودند: «عالÙŽم محضر خدا استØŒ در محضر خدا معصیت نکنید.»

بر اساس این بخش از گفتار نورانی امام جواد علیه السلامØŒ می توان نتیجه گرفت که یکی از عوامل گناهØŒ می تواند غفلت از حضور در محضر الهی باشد.

سالک باید از دستوری که اهل سلوکØŒ از آن با عنوان «مراقبه» یاد می کنند و آن را مایÛ€ سعادت و رکن عمدÛ€ سیر و سلوک می خوانندØŒ کمک بگیرد و در هر لحظه و در هر جایی و در هر حالی که هستØŒ همواره خود را در محضر الهی بداند تا بدین ترتیب غفلت را که زمینه ساز گناهان و تخلÙ‘فات استØŒ از وجود خویش دور سازد.

امام صادق علیه السلام به اسحاق بن عمÙ‘ار فرمودند: «یÙŽا إِسÙ’حÙŽاقُ خÙŽفِ اللÙ‘ÙŽهÙŽ کÙŽØ£ÙŽنÙ‘ÙŽکÙŽ تÙŽرÙŽاهُ وÙŽ إِنÙ’ کُنÙ’تÙŽ لÙŽا تÙŽرÙŽاهُ فَإِنÙ‘ÙŽهُ یÙŽرÙŽاکÙŽ فَإِنÙ’ کُنÙ’تÙŽ تÙŽرÙŽÙ‰ Ø£ÙŽنÙ‘ÙŽهُ لÙŽا یÙŽرÙŽاکÙŽ فÙŽقÙŽدÙ’ کÙŽفÙŽرÙ’تÙŽ وÙŽ إِنÙ’ کُنÙ’تÙŽ تÙŽعÙ’لÙŽمُ Ø£ÙŽنÙ‘ÙŽهُ یÙŽرÙŽاکÙŽ ثُمÙ‘ÙŽ بÙŽرÙŽزÙ’تÙŽ لÙŽهُ بِالÙ’مÙŽعÙ’صِیÙŽهِ فÙŽقÙŽدÙ’ جÙŽعÙŽلÙ’تÙŽهُ مِنÙ’ Ø£ÙŽهÙ’وÙŽنِ النÙ‘ÙŽاظِرِینÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’کَ»؛ (Û±Û²) ای اسحاق! به گونه ای از خدا بترس که گویا او را می بینیØ› هر چند تو او را نمی بینیØŒ ولی او تو را می بیندØŒ و اگر معتقد باشی که او تو را نمی بیندØŒ بی شک به او کفر ورزیده ایØŒ و اگر بدانی که او تو را می بیند و آن گاه در حضور او معصیت کنیØŒ بی تردید او را از بی ارزش ترین بینندگان قرار داده ای.

پسØ›

الهی! به حق خودت حضورم ده و از جمال آفتاب آفرینت نورم ده.

الهی! چون تو حاضری چه جویم و چون تو ناظری چه گویم. (Û±Û³)

پی نوشت:

Û±) تحف العقولØŒ ابن شعبه حرانیØŒ تصحیح استاد علی اکبر غفاریØŒ ترجمه آیت الله کمره ایØŒ صÛ´ÛµÛ·.

Û²) تحف العقولØŒ ابن شعبه حرانیØŒ ص Û³Û°Û².

Û³) شرح الاشارات والتنبیهاتØŒ خواجه نصیرالدین طوسیØŒ تحقیق استاد حسن زاده آملیØŒ ص Û±Û°ÛµÛ´.

Û´) بحارالانوارØŒ علامه محمد باقر مجلسیØŒ ج ۷۵، صÛ³ÛµÛ¸.

Ûµ) میزان الحکمهØŒ محمد محمدی ری شهریØŒ ترجمه حمید رضا شیخیØŒ ۱۳۷۹، چ دومØŒ Û¶Û¹Û°ØŒ ص Û²Û¹ÛµÛ¸.

Û¶) بحارالانوارØŒ ج ۷۱، ص Û¹Û°.

Û·) مفاتیح الجنانØŒ اعمال مسجد بزرگ کوفهØŒ مناجات حضرت امیرالمؤمنینØŒ صÛ·Û°Û·.

Û¸) جامع الصغیرØŒ جلال الدین سیوطیØŒ تصحیح احمد سعد علیØŒ چ Û´ØŒ ج ۲، ص Û¸Ûµ.

Û¹) بحارالانوارØŒ علامه مجلسیØŒ ج ۶۸، ص Û¶Û´.

Û±Û°) میزان الحکمهØŒ محمدی ری شهریØŒ ج ۲، صÛ¸ÛµÛ´.

Û±Û±) همانØŒ ج ۲، ص Û¸ÛµÛ±- Û¸ÛµÛ°.

Û±Û²) اصول کافیØŒ کلینیØŒ تصحیح استاد حسن زاده آملیØŒ ج ۲، ص ÛµÛµ.

Û±Û³) الهی نامهØŒ علامه حسن زاده آملیØŒ ص Û´ و Û³.

حسن اردشیری لاجیمی

منبع : جام نیوز به نقل از حوزه