ریشه ها و پیامدهاÙ‰ قیام خونین ۱۷ شهریور

رژیم شاه تا قبل از واقعه ۱۷ شهریور بر این باور بود که ایده مشاوران اطلاعاتÙ‰ ساواک مبنÙ‰ بر برقرارÙ‰ حکومت نظامÙ‰ مؤثر واقع مÙ‰ شود و مردم را از راهپیمایÙ‰ ها باز مÙ‰ دارد، اما قیام ۱۷ شهریور براÙ‰ دربار یک پیام آشکار را به دنبال داشت و آن این که...

به گزارش خبرگزاری تسنیم، تقارن ۱۳ شهریور ۱۳۵۷ با عید سعید فطر، موجبات تظاهرات گسترده مردم تهران را علیه رژیم شاه فراهم کرد. نمازگزاران تهرانÙ‰ پس از اقامه نماز عید به امامت آیت الله دکتر مفتح، گردهمایÙ‰ با شکوهÙ‰ را ترتیب دادند. در پÙ‰ این تظاهرات، راهپیمایÙ‰ هاÙ‰ مردم تهران و سایر نقاط ایران با شعارهایÙ‰ صریح و بÙ‰ پروا علیه محمدرضا پهلوÙ‰ نضج یافتØ› نقطه اوج این تظاهرات، اجتماع میلیونÙ‰ مردم تهران و سایر نقاط ایران در روز شانزده شهریور بود. در این روز شعارهاÙ‰ شدیداللحنÙ‰ بر لبان تظاهرکنندگان جارÙ‰ گشت که محتواÙ‰ آن  چیزÙ‰ جز سرنگونÙ‰ حکومت ۳۷ ساله محمدرضا و تØ£سیس جمهورÙ‰ اسلامÙ‰ نبود. تظاهرات گسترده و میلیونÙ‰ مردم تهران در روز شانزده شهریور، دستگاه رژیم پهلوÙ‰ را به هراس و تکاپو انداخت. جعفر شریف امامÙ‰ که به تازگÙ‰ بر کرسÙ‰ نخست وزیرÙ‰ جلوس کرده بود و دولت آشتÙ‰ ملÙ‰ را هدایت مÙ‰ کرد، با دستور مافوقش یعنÙ‰ محمدرضا پهلوÙ‰ در شامگاه روز ۱۶ شهریور ۱۳۵۷ در تهران و یازده شهر دیگر ازجمله قم، مشهد، اصفهان و تبریز حکومت نظامÙ‰ اعلام کرد. شریف امامÙ‰ که پنداشته بود با تغییر تاریخ شاهنشاهÙ‰ به هجرÙ‰ شمسÙ‰ و بستن چند قمارخانه، مردم و رهبرى  نهضت را آرام خواهد کرد، بلافاصله بعد از راهپیمایÙ‰ عید فطر و تظاهرات ۱۶شهریور متوجه شد که سخت در اشتباه استØ› به همین جهت با سرعت عکس العمل نشان داد و طÙ‰ اطلاعیه اÙ‰ اعلام کرد: متØ£سفانه دست هاÙ‰ پنهان با استفاده از روش هاÙ‰ شناخته شده درصدد سوØ¡استفاده از این شرایط برآمده و با تشکیل اجتماعات و ترتیب تظاهرات، مطالبÙ‰ را که بر خلاف قوانین کشورÙ‰ است مطرح مÙ‰ سازند. به منظور تØ£مین آسایش عموم و جلوگیرÙ‰ از اقدامات خرابکارانه، دولت مقرر مÙ‰ دارد که تشکیل اجتماعات با اجازه شهربانÙ‰ و فقط در محل هایÙ‰ که موجب سد معبر نباشد آزاد است و به مسؤولان انتظامÙ‰ دستور داده شده است از تشکیل اجتماعات بدون اجازه در معابر عمومÙ‰ شدیداÙ‹ جلوگیرÙ‰ کند. در تهران که نسبت به سایر شهرها شرایط حساس ترÙ‰ داشت، ارتشبد غلامعلÙ‰ اویسÙ‰ به عنوان فرماندار نظامÙ‰ منصوب شد، این انتصاب به دلیل کارنامه درخشان (البته به زعم رژیم شاه) اویسÙ‰ در کشتار ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ صورت گرفت. ** تدارکات رژیم براÙ‰ جمعه خونین تظاهرکنندگان تهرانÙ‰ که از روز ۱۳ شهریور، تظاهرات مستمر و دامنه دارÙ‰ را ترتیب داده بودند، در روز جمعه ۱۷ شهریور طبق عادت مالوف به خیابان ها آمدند. ارتشبد اویسÙ‰ در این روز نخستین اعلامیه فرماندارÙ‰ نظامÙ‰ را صادر کرد، در این اعلامیه تصریح شده بود که به منظور ایجاد رفاه مردم و استقرار نظم از ساعت ۶ صبح روز ۱۷ شهریورماه مقررات حکومت نظامÙ‰ به مدت شش ماه به اجرا درمÙ‰ آید. اویسÙ‰ که به منظور تحکیم سلطه خود در قامت فرماندار نظامÙ‰، یگان هایÙ‰ از گارد جاویدان را به فرماندارÙ‰ نظامى  منتقل کرده بودØ› واحدهاÙ‰ تحت امر خود را در روز جمعه ۱۷ شهریور در معابر و میادین تهران به خصوص میدان ژاله که در روزهاÙ‰ گذشته از نقاط دیگر ملتهب تر بود، مستقر کرد. ساعت نزدیک ۷:۳۰ صبح بود که جمعیت در میدان ژاله و خیابان هاÙ‰ منتهÙ‰ به آن مستقر شدند. یکÙ‰ از فرماندهان نظامÙ‰ با بلندگو به مردم اخطار کرد که حکومت نظامÙ‰ است، چرا تجمع کرده اید؟ یکÙ‰ از روحانیون مردم را به نشستن دعوت کرد. جمعیت روÙ‰ زمین نشست، ولÙ‰ ظواهر امر نشان مÙ‰ داد که نیروهاى  فرماندارÙ‰ نظامÙ‰ قصد متفرق کردن مردم را ندارند. راه عبور را از چهار طرف بر روÙ‰ مردم بستند. ناگهان صداÙ‰ رگبار از خیابان هاÙ‰ منتهÙ‰ به میدان بلند شد و همین که جمعیت از چهار طرف به سوÙ‰ میدان هجوم آوردند، نیروهاÙ‰ مستقر در میدان نیز از چند سو مردم را به رگبار مسلسل بستند. در مدت چند ثانیه صدها نفر در خاک و خون غلطیدند. مردم بÙ‰ محابا مجروحان و شهدا را بر روÙ‰ دست به سوى  بیمارستان ها حمل مÙ‰ کردند. اطاق ها، راهروها و حیات بیمارستان ها مملو از مجروح و جنازه بود. مردم اطراف بیمارستان ها، خانه هاÙ‰ خود را براÙ‰ پذیرش مجروحان مهیا مÙ‰ کردند. هر کس هرچه از لوازم پزشکÙ‰، پنبه، پانسمان و ملافه داشت به بیمارستان مÙ‰ آورد. نفرت مردم به اوج خود رسیده بود. خبر قتل عام مردم در میدان ژاله در تهران پیچید و سرتاسر تهران به جنب و جوش درآمد. در پÙ‰ وقوع حادثه ۱۷ شهریور، فرماندارÙ‰ نظامÙ‰ در اطلاعیه شماره ۴ خود ضمن متهم کردن مردم، اعلام کرد در واقعه ۱۷ شهریور، ۵۸ نفر کشته و ۲۰۵ نفر مجروح شده اند. دو روز بعد دادگسترÙ‰ اعلام کرد تعداد کشته شدگان به ۹۵ نفر رسید. با این حال بعضÙ‰ عقیده داشتند باید بررسÙ‰ کرد که آیا ادعاهاÙ‰ اخیر صحت دارد یا نه. برخÙ‰ معتقد بودند که در این روز بیش از ۴۰۰۰ نفر کشته شده اند و تعداد کسانÙ‰ که تنها در میدان ژاله جان باخته اند ۵۰۰ نفر است. میشل فوکو فیلسوف فرانسوÙ‰ که براÙ‰ پوشش دادن وقایع انقلاب در یک روزنامه ایتالیایÙ‰ به محل حوادث رفته بود، معتقد است ۴۰۰۰ تن در این روز هدف گلوله قرار گرفته اند. پارسونز سفیر وقت انگلیس در تهران تعداد کشته ها را «صدها نفر» ذکر کرد. سولیوان سفیر آمریکا نیز گزارش مÙ‰ کند که در میدان ژاله بیش از دویست نفر از تظاهرکنندگان کشته شده بودند. ** پیامدهاÙ‰ واقعه ۱۷ شهریور رژیم شاه تا قبل از واقعه ۱۷ شهریور بر این باور بود که ایده Ù‰ مشاوران امنیتÙ‰ و اطلاعاتÙ‰ ساواک مبنÙ‰ بر برقرارى  حکومت نظامÙ‰ مؤثر واقع مÙ‰ شود و مردم را از اجتماعات و راهپیمایÙ‰ ها باز مÙ‰ دارد، اما قیام ۱۷ شهریور براÙ‰ دربار یک پیام آشکار را به دنبال داشت و آن این که مدل سرکوب و سازش به بن بست رسیده است و خواسته مردم چیزÙ‰ جز سرنگونÙ‰ رژیم فاسد پهلوÙ‰ نیست. پس از واقعه ۱۷ شهریور محمدرضا شاه که حکومت ۳۷ ساله خود را در حال غرق شدن در دریاÙ‰ خشم مردم مسلمان ایران مÙ‰ دید، به نسخه اÙ‰ روÙ‰ آورد که از سوÙ‰ کاخ سفید تجویز شده بود و آن  چیزÙ‰ جز استمرار سرکوب نبود، لذا پس از واقعه ۱۷ شهریور، کابینه نظامÙ‰ ارتشبد ازهارÙ‰، عنان کار را به دست گرفت. حوادث ۱۷شهریور و ادامه حکومت نظامÙ‰، انسجام ارتش را متزلزل و اراده آن را با تردید مواجه ساخت. استقرار طولانÙ‰ مدت ارتش در میدان ها و مراکز مهم شهر که مÙ‰ بایست همانند نیروهاÙ‰ انتظامÙ‰ با انقلابیون مقابله کند، از کارآمدÙ‰ ارتش و توان آن کاست. چراکه ارتش اساسا به منظور حفظ امنیت مرزها و پاسدارÙ‰ از کشور در برابر تهدیدات خارجÙ‰ به وجود آمده بود اما اکنون ارتش مÙ‰ بایست تحت فرمان فرماندارÙ‰ هاÙ‰ نظامÙ‰ شوراÙ‰ امنیت استان عمل کند که خواه ناخواه با هیØ£ت دولت و سایر مراکز قدرت در نحوه و اجراÙ‰ فرامین حکومت نظامÙ‰ اختلاف نظر مÙ‰ یافت. این واقعیت با توجه به ساختار ارتش شاهنشاهÙ‰ که شکاف عمیقÙ‰ میان کادر فرماندهÙ‰ با نیروهاÙ‰ مسلح از نقطه نظر گرایش هاÙ‰ سیاسÙ‰ و تمایلات ملÙ‰ و مذهبÙ‰ وجود داشت، موضع ارتش را به عنوان سرکوبگر مخالفان سخت تضعیف مÙ‰ کرد. بدنه ارتش در برابر شعارهاÙ‰ انقلابیون از اقدام به خشونت اجتناب مÙ‰ ورزید و گاه با فرار از پادگان ها دسته به دسته به تظاهرکنندگان مÙ‰ پیوست. این الگوÙ‰ برخورد سربازان با مردم مورد توجه برخÙ‰ از سران ارتش قرار گرفت و آنان خواستار لغو فورÙ‰ حکومت نظامÙ‰ در همه شهرها شدند. به عنوان نمونه فردوست و اویسÙ‰ این گونه مÙ‰ اندیشیدند و اظهار مÙ‰ داشتند: «تظاهرات رنگ مذهبÙ‰ دارد و سربازان هم مذهبÙ‰ هستند و برخوردشان با مردم تظاهرکننده دوستانه است» اما از آنجا که شاه صریحاÙ‹ از حکومت نظامÙ‰ پشتیبانÙ‰ کرده بود، ارتش به عنوان قوÙ‰ ترین پایگاه حکومتÙ‰ رژیم، مدتهاÙ‰ مدیدÙ‰ در سطح شهر به مØ£موریت خویش ادامه داد، در نتیجه، این روند سبب شد تا ارتش هرچه بیشتر با ملت معترض خو بگیرد. امام خمینÙ‰ یک روز پس از ۱۷ شهریور در اعلامیه اÙ‰ در نجف خطاب به ملت ایران، شاه را دستوردهنده اعلان حکومت نظامÙ‰ و مسؤول مستقیم کشتار مردم دانست و به ارتشیان هشدار دادند تا در کنار ملت قرار گیرند و از همین زمان با تلاش رهبران محلÙ‰ انقلاب، بسیارÙ‰ از ارتشیان به ملت پیوستند. واقعه ۱۷ شهریور اگرچه در ابعاد داخلÙ‰، رویارویÙ‰ و تقابل ملت با رژیم شاه را به صورت علنÙ‰ به تصویر کشید، اما بررسÙ‰ ابعاد خارجÙ‰ این واقعه ما را به نکات حایز اهمیتÙ‰ رهنمون مÙ‰ سازد. پس از ۱۷ شهریور ۵۷، اگرچه کارتر رئیس جمهور آمریکا طÙ‰ تماسÙ‰ تلفنÙ‰ با شاه او را از هر جهت مطمئن مÙ‰ سازد اما استراتژیست هاÙ‰ کاخ سفید در طرح هاÙ‰ خود براÙ‰ حمایت از رژیم شاه تجدید نظر مÙ‰ کنند به گونه اÙ‰ که چند ماه بعد در کنفرانس گوادالوپ، کارتر در کنار رهبران سایر قدرت هاÙ‰ جهانÙ‰ به صراحت اعلام مÙ‰ دارد: محمدرضا پهلوÙ‰ باید حکومت را رها کند.   فرازهایی از فرمایشات حضرت امام خ۰مینی (ره) ** توطئه های مداوم آمریکا علیه انقلاب اسلامی ما در طول پنجاه و چند سال گرفتار آمریکا و دولتهای بزرگ بودیم و آلت فعلشان هم رضاخان و محمدرضا پهلوی بودند که آن قدر به این ملت فشار آوردند و آن قدر قتل و غارت کردند که بالاخره ملت به  جان آمد و با تمام قوا، با نداشتن هیچ اسلحه، در مقابل اسلحه های مدرن ایستادند و با قدرت ایمان پیش بردند. آمریکا از آن قدم اول با وضع ما مخالف بود.(۱) ** بزرگترین جنایت آمریکاØ› تحمیل پهلوی دولتهای آمریکا، بزرگترین جنایتی که به ما کردند، این است که این دودمان پهلوی را به ما تحمیل کردند و مخازن ما را با دست آن ها برده اند و در عوض چیزی که به درد ملت بخورد، ندادند و ارتش ما را در تحت حمایت خودشان قرار دادند که بر ضد ملت ما قیام کند.(۲) ** جنایات شاه به پشتیبانی آمریکا جنایات شاه مخلوع چیزی نیست که از یاد ملت رفته باشد و یا بشود از یاد برد. بر همه روشن است که محمدرضا پهلوی ما را از هر جهت وابسته به آمریکا کرده بودØ› چه از نظر اقتصادی و سیاسی و چه از نظر فرهنگی و نظامی و چه از نظر معنوی و خصلتهای انسانی و اگر مهلت می یافت، به اسلام ضربه جبران ناپذیر می زد. همه می دانند که دست او و پدرش به خون بزرگ و کوچک این مرز و بوم آغشته است. کشتار دسته جمعی و زندان و شکنجه و تبعید، از امور رایج این رژیم پلید بود. شاه به حمایت و پشتیبانی دولت آمریکا دست به این جنایات وحشیانه زد و ملت ما را از هستی ساقط کرد.(۳) ** کشتار وحشیانه شاه در ۱۷شهریور سالروز هفدهم شهریور که گزارشگر جنایات شاهنشاهی ضد انسانی و اسلامی است و از ایام الله و نشانگر مقاومت و شجاعت و ایستادگی ملت در مقابل ستمگران و جنایتکاران است، در خاطره ملت مبارز ایران زنده است و زنده خواهد بود.(۴) ** ۱۷ شهریورØ› درس جان نثاری برای انقلاب فداکاری های ملت سلحشور در راه اسلام و دیوسیرتی دژخیمان رژیم شاهنشاهی در این روز و ایامی نظیر آن، درس بسیار ارزنده ای از فداکاری است که ملت مظلوم سلحشور و رژیم جنایتکار پهلوی را در طول تاریخ معرفی نموده است تا نسل های آینده ببینند این جمهوری اسلامی با چه جان نثاری ها و از خودگذشتگی ها به دست آمده است تا ان شاØ¡الله آنان نیز با شهامت و شجاعت و ایثار و فدای عزیزان خویش، این هدیه بزرگ الهی را حفظ نمایند.(۵) ** ۱۷ شهریورهاØ› پرتوافکنی قدرت ایمان ۱۷ شهریور ۵۷ و نظایر آن که قبل از پیروزی انقلاب و پس از آن بسیار بوده است و ملت مجاهد ایران بحمدالله تعالی در همه آن ها پیروزمندانه و شرافتمندانه و سرافرازانه در سرکوبی ستمکاران، قیام و اقدام نمودند، جلوه الهی و قدرت پایان ناپذیر ایمان به غیب را در جهان پرتوافکن ساخت.(۶) ** شکست ابرقدرتها با دست خالی! در کجای دنیا، مردمی مثل مردم ایران می توان سراغ داد که برای احقاق حق خود، با دست خالی به جنگ آمریکا، شوروی، انگلیس و سایر کشورهای طرفدار شاه برود.(۷) این قیامÙ’ سیاسی فقط نبودØ› یک قیام دینی بزرگ بود که در آن، ایمان مردم با همه مشکلاتی که در کار بود و با دست خالی، با رژیمی که به واسطه پشتیبانی اجانب مجهز شده بود به جِهازات مدرن، مقابله کرد و با ایمان و مشت غلبه کرد بر ابرقدرتها.(۸) چون با اسم اسلام بود و با ایمان به خدا بود، بر همه قدرتهای بزرگ غلبه کردند و آن دستگاه بزرگ را فرو ریختند. با دست خالی، توپها و تانکها و همه را شکست دادند و کاخها را فرو ریختند.(۹) ملت با دست خالی شکست داد هم قدرت محمدرضا را و هم آن هایی که پشتیبان او بودند.(۱۰) ** دلیل بر ناکامی قدرتها مقابل قدرت ایمان ملت ما با دست خالی - هیچ اسلحه نداشت - با همان قدرت ایمان، در مقابل اسلحه های مدرن و قدرت عظیم نظامی ایستادگی کرد و تمام قدرتها را درهم شکست و این دلیل بر این است که ملتی اگر قیام کرد، با حفظ قدرت ایمان، هیچ قدرتی در مقابل آن نمی تواند بایستد. تمام قدرتها و ابرقدرتها پشتیبانی از شاه مخلوع می کردند و گاهی ما را تهدید می کردند، ولکن قدرت اسلام با تØ£یید خداوند تعالی موجب شد که ما با دست خالی بر قدرتهای بزرگ غالب شویم و من امیدوارم این نهضت ایران، الگویی باشد برای سایر ملتهای مستضعف.(۱۱) ** ملتِ ۱۷ شهریور و ارعاب! ۱۷ شهریور باید درسی باشد برای کوردلانی که گمان کرده اند با به شهادت رساندن چند نفر از سران متعهد کشور می توانند سد عظیم مسلمانان نیرومند و شجاع را بشکنند. ملتی را که پانزدهم خرداد و هفدهم شهریور و ایام دیگر را پشت سر نهاده است و چون سیلی خروشان موانع را هرچه بزرگ باشد، از سر راه خود برداشته و در هم پیچیده است، نمی شود با کارهای بزدلانه که جز از شکست خورده ها و مØ£یوس ها و مطرودها صادر نمی شود، ارعاب کرد و این دریای متلاطم را از خروشیدن و به پیش رفتن بازداشت.(۱۲) ** ملتِ ۱۷ شهریور و عقب نشینی! ۱۷ شهریور ۵۷ از ایام الله است که ملت شریف ایران، یاد آن را زنده نگه می دارد. ملت بزرگ ایران، روزهایی چون هفده شهریور (را) در نهضت خود داشت و بحمدالله با تمام مشکلات و تقدیم شهدای ارجمند به اسلام عزیز و کشور و با فداکاری های طاقت فرسا، سرافراز و پیروزمند از میدان جهاد بیرون آمد و آن کار، جهانیان را به خود جلب نمود. دشمنان ما گمان می کردند با توطئه های فرسایشی می توانند نهضت اسلامی و انقلاب شکوهمند این ملت شهیدپرور را به  سردی و سستی سوق دهند، غافل از آن که قیامی که برای خدا است و نهضتی که بر اساس معنویت و عقیده است، عقب نشینی نخواهد کرد. ملت ما اکنون به شهادت و فداکاری خوگرفته است و از هیچ دشمنی و هیچ قدرتی و هیچ توطئه ای هراس ندارد. هراس، آن دارد که شهادت، مکتب او نیست.(۱۳) ** وظیفه وارثان خون شهیدان ملت شجاع و رزمنده ایران، در آن روز و روزهای اختناق و جنایت به  دست دژخیمان شاه مطرود، نشان داد که تا رسیدن به هدفهای انسانی اسلامی خود چون سدی آهنین ایستاده و از قتل عامها و کشتارهای وحشیانه دسته جمعی هراس به خود راه نداده و راه خود را شجاعانه ادامه می دهد. از هفدهم شهریور تا امروز - سالروز افتخارآمیز آن - هرگز سستی و فتوری در اراده آهنین ملت انقلابی ایران حاصل نشده، بلکه هر واقعه و فاجعه ای او را مصمم تر و منسجم تر می کند.(۱۴) ملت ما از اول قیام کرد برای این که جمهوری اسلامی بدون این که بوی شرق یا غرب را بدهد، مطلوب او است. حالا که این همه جوان داده است و این همه خون داده است و این همه عزیزان را از دست داده است، حالا دیگر نمی آید بگوید که خیر، حالا همه ما را کشتید، دست شما درد نکند، بسم الله. ما تا آخرین وقت و تا آخرین نفس ایستاده ایم و ملت ایستاده است.(۱۵) ما مصمم هستیم که تا آخر با کسانی که بخواهند در کشور ما مداخله ای بکنند، مبارزه کنیم.(۱۶) -------------------------------------- ۱) صحیفه امام، ج ۱۱، صص ۱۹۰ - ۱۹۱ ۲) صحیفه امام، ج ۵، ص ۱۴۹ ۳) صحیفه امام، ج ۱۲، ص ۱۶۱ ۴) صحیفه امام، ج ۱۵، ص ۱۹۴ ۵) صحیفه امام، ج ۱۶، ص ۴۸۵ ۶) صحیفه امام، ج ۱۶، صص ۴۸۵ - ۴۸۶ ۷) صحیفه امام، ج ۵، ص ۴۷۵ ۸) صحیفه امام، ج ۱۸، ص ۹۳ ۹) صحیفه امام، ج ۶، ص ۳۴۱ ۱۰) صحیفه امام، ج ۸، ص ۴۲۷ ۱۱) صحیفه امام، ج ۹، ص ۱۱۵ ۱۲) صحیفه امام، ج ۱۵، صص ۱۹۴ - ۱۹۵ ۱۳) صحیفه امام، ج ۱۳، ص ۱۸۷ ۱۴) صحیفه امام، ج ۱۵، ص ۱۹۴ ۱۵) صحیفه امام، ج ۱۷، ص ۶۱ ۱۶) صحیفه امام، ج ۱۸، ص ۹۳