کوچکترین حق خداوند

حضرت علی علیه السلامØŒ خود جواب سوال مطرح شده را با صراحت بیان داشته و می فرمایند: کمترین حق خدا بر عهده شما اینکه از نعمت های الهی در گناهان یاری نگیرید. (نهج البلاغه/ ترجمه دشتی/ حکمت Û³Û³Û°) و این حقی کوچک و در عین حال بزرگ و چشم گیر استØŒ چرا که تمام هستی انسانØŒ نعمتی است که خداوند به وی عطا نموده و در انجام کوچکترین خطا و گناهی لاجرم باید از اعضای خویش اعم از جسمانی و روحانی مدد جوید و در این صورت با استفاده از هر یک از اعضای وجودی خویش و یا نعمت های خارجی که خداوند به وی عطا نمودهØŒ نافرمانی خداوند و در نهایت تضییع حق او نموده است. استمداد از نعمت های خداوند در نافرمانی او یعنی ضایع کردن حق خداوند در برابر نعمت هایش.

کمترین حق‏ خدا بر گردنت‏              ترک صرف نعمتش در معصیت‏

شکر نعمت ها

یکی دیگر از حقوق خداوند در برابر نعمت هایشØŒ شکر گذاری اوست. در یک روایت وارد شده است : که سپاسگزارÙ‰ را کوچک نشمارید. (مشکاه الØ£نوار / ترجمه عطاردÙ‰/ Û²Û´ ) این روایت حکایت از مراتب و وجوه شکرگذاری داردØŒ بر این اساس شکر خداوند به حمد و سپاس زبانی او خلاصه نشده و  مراتب و درجاتی را شامل می گردد. پست‏ترین مرتبه شکر الهى، دیدن نعمت ها است از جانب خداÙ‰ تعالÙ‰ و او را منعم حقیقÙ‰ دانستنØŒ خواه نعمتهاÙ‰ داخلى، مثل: وجود و حیات و علم و قدرتØŒ و مانند این‏هاØŒ و خواه خارجى، مثل: افلاک و انفس و بسایط و مرکÙ‘باتØŒ و غیر این‏ها. و غیر او را موجد مستقلÙ‘ در ایجاد هیچ چیز ندانستن،  و باز از جمله شکر الهى، عصیان نکردن او است به نعمت او. یعنÙ‰: نعمت او را به معصیت صرف نکردنØŒ نه نعمت هاÙ‰ داخلى، مثل آنکه اعضا و جوارح و قوا را به غیر آنچه باید کار فرمودØŒ کار نفرماید. و به نعمت هاÙ‰ خارجÙ‰ مثل آنکه مال را در مصارف نامشروع صرف نکند و اسراف در او جایز نداند. حضرت در این باره می فرمایند: حتÙ‰ اگر خداوند تهدید به عذاب در برابر عصیان نکرده بودØŒواجب ‏بود به پاس نعمتهایش نافرمانÙ‰ نشود. ( همان/ Û²Û¹Û°) حاصل آنکهØŒ شکر نه همین گفتن «شکرا للÙ‘ÙŽه» استØŒ بلکه حقÙ‘ شکر آن است کهØŒ جوارح و اعضا را به غیر آنچه لایق به او است و شغل او استØŒ مشغول ندارد. (مصباح الشریعه / ترجمه و شرح عبد الرزاق گیلان / Û¶Û²-Û¶Û³)  و این شکر گذاری ثمراتی را با خود به همراه دارد از آن جمله از اسحاق بن عمÙ‘ار نقل شده است که امام صادق علیه السÙ‘لام به من فرمود: اÙ‰ ابا اسحاق! هر گاه خداوند نعمتÙ‰ را بر بنده خود ارزانÙ‰ داشتهØŒ و او قدر آن نعمت را با قلب درک کرده و آشکارا خداÙ‰ را شکرگزار باشدØŒ هنوز از سپاس فارغ نشده است که دستور افزونÙ‰ نعمت ها (از جانب حق) براÙ‰ او صادر مى‏گردد. (پاداش نیکیها و کیفر گناهان/ ترجمه ثواب الØ£عمال / Û´Û·Ûµ)

شک نعمت نعمتت افزون کند         کفر نعمت از کفت بیرون کند

و طریق اصلی شکر نعمت موقوف بر شناخت نعمت است و در اینجا پیوند میان علم و معرفت و شکر خداوند نیز حاصل می شود و طریق حصول علم و معرفت شرع الهی است زیرا آنچه جمیع رضای الهی در آن یا خلاف آن رضای اوست بیان کرده است.  

هدف از وجود نعمت ها چیستØŸ

از دیگر حقوق خداوند در برابر نعمت هایش علت وجود نعمت های گوناگون در اختیار انسان می باشد که با معرفت بدانØŒ می توان حق خداوند در برابر آن را نیز به جای آورد. در یک جمله می‌توان گفت هدف از خلقت انسان عبودیت و رسیدن به مرتبه کمال و استفاده از رحمت بی‌پایان الهی است. و دیگر مخلوقات خداوند نیز یاری گر او در رسیدن به سر منزل مقصود می باشندØŒ از این رو حضرت می فرمایند: اÙ‰ مردم!از خدا بترسید!هیچ کس بیهوده و عبث آفریده نشده که به لهو وبازÙ‰ پردازدØŒو سر خود رها نگردیده تا به کارهاÙ‰ لغو و بÙ‰ ارزش مشغول شود دنیاى‏دلپسندشØŒجاÙ‰ آخرتÙ‰ که باید نگرÙ‰ زشت در نظرش جلوه کرده استØŒنگیردØŒآن‏مغرورÙ‰ که بدنیا ظفر یافته بلند همت تر از آن کسÙ‰ نیست که به کمترین سهم از آخرت‏دست پیدا کرده است. ( حکمت Û³Û·Û°)  

مصرف مال در جای خود

با شناخت صحیح نعمت و با معرفت به فلسفه وجودی و  رسالتی که در پی خلق آن نهفته است می توان نعمت را در جایگاه صحیح خود مصرف داشت. گاهی وجود نعمتی در دست فرد مبنی بر بخشش و سود رساندن آن به دیگری است. حضرت امیر در این باره می فرمایند: خدا را بندگانی است که برای سود رساندن به دیگران نعمت های خاصی به آنان بخشیده تا آنگاه که دست بخشنده دارند نعمت ها را در دستشان باقی می گذارد و هرگاه از بخشش دریغ کنند نعمت ها را از دستشان گرفته و به دست دیگران خواهد داد. ( حکمت Û´Û²Ûµ) کوته سخن آنکه تمامی موارد مذکور را می توان به عنوان شرح و بسط مورد اولی یعنیØŒ کوچکترین حق خداوند دانست چرا برای حفظ چنین مرتبه لاجرم باید مراتب فوق ذکر را نیز مراعات کرده  و  آنها در نظر داشتØŒ امید که خداوند ما را از حق گذاران درگاهش قرار دهد. منبع : تبیان