عقل برترین مخلوق خداوند و موهبتی الهی به نوع انسان است و بالاترین و بزرگترین وسیله زندگی معنوی و مادی بشری است که تکامل روحی و جسمی انسان بدون وجود آن امکان پذیر نمی‌باشد.

این نیروی عظیم در صورتی که با خطاهای نفسانی و بینش‌های مادی آلوده نگردد نه تنها دچار اشتباه نمی‌شود بلکه چراغی فروزانØŒ برای هدایت انسان در فراز و نشیب‌های زندگی و شناخت ارزشهای والای معنوی‌ است.

مکتب تشیعØŒ مکتبی است که این نیروی عظیم مثبتØŒ یعنی عقل را به خوبی شناساندهØŒ کاربرد آن را مشخص کرده و فوائد آن را برمی‌شمارد مضاف بر این‌که محدوده این نیرو و آفتهای آن را گوشزد نموده و هشدار می‌دهد.

در دو یادگار همیشه جاوید پیامبر Ù€ صلی الله علیه و آله Ù€ «قرآن و عترت» می‌توان به قدر و منزلت این نیروی شگرف پی برد و آن را به گونه‌ای درست شناخت تا مورد استفاده قرار گیرد.

ما نیز در این نوشتار کلام نورانی و گهربار ائمه معصومین Ù€ سلام الله علیهم اجمعین Ù€ را چراغی فرار روی خود قرار داده و به ویژگیهای عاقل از دیدگاه ایشان می‌پردازیم.

عاقل در کلام معصومین Ù€ علیهم السÙ‘لام Ù€ کسی است که:

Û±. جویای کمال است.(Û±)

Û². دشمن شهوات و خواستهای نفسانی خویش است.(Û²) و شهوتش را دور سازد و دنیایش را به آخرتش بفروشد.(Û³)

Û³. از غفلت بیدار گردد و برای هنگام کوچ کردنش توشه گرد آورد و سرای پایدارش را آباد سازد.(Û´)

Û´. دچار نیرنگ و فریب نمی‌شود.(Ûµ)

Ûµ. هر جا حق را نشناسد توقف می‌کند.(Û¶)

Û¶. از گناهان بپرهیزد و از زشتیها پاک باشد و گناهان را به آمرزش بپوشاند.(Û·)

Û·. زبانش را در بند کشد.(Û¸)

Û¸. در راه فرمان‌برداری از پروردگارشØŒ هوایش را فرمان نبرد.(Û¹)

Û¹. از دیگران پند آموزد.(Û±Û°)

Û±Û°. قناعت را پیشه خویش سازد.(Û±Û±)

Û±Û±. توانگری او به دانشش و عزت او به قناعتش می‌باشد.(Û±Û²)

Û±Û². فقیر نیست.(Û±Û³) زیرا هیچ ثروتی مانند عقل نیست.(Û±Û´)

Û±Û³. فکرش راهنماست.(Û±Ûµ) و گفتارش را کردارش تصدیق نماید.(Û±Û¶) و تکیه‌گاهش عملش است.(Û±Û·) و هرگز دروغ نمی‌گوید.(Û±Û¸)

Û±Û´. کارهایش را خوب انجام می‌دهد و کوشش خویش را به جای خود به کار بندد.(Û±Û¹) و کارش را دریابد.(Û²Û°) (وظیفه خود را بشناسد)

Û±Ûµ. با فردی که می‌ترسد او را تکذیب کندØŒ سخن نمی‌گوید. از فردی که می‌ترسد نیاز او را برآورده نکند چیزی نمی‌طلبد. به چیزی که قادر بر وفای آن نیست وعده نمی‌دهد. به چیزی که امید به آنØŒ او را در سختی می‌افکندØŒ

امیدوار نمی‌شود. به کاری که توان و طاقت انجام آن را نداردØŒ اقدام نمی‌کند.(Û²Û±)

Û±Û¶. بدون سؤالØŒ پاسخ نمی‌دهد و فقط هنگامی که دیگران از پاسخ عاجز هستند پاسخ می‌گوید و به رØ£ی و نظری که به صلاح دیگران است اشاره می‌کند.(Û²Û²)

Û±Û·. اشتغال به نعمتهای حلال مادی دنیاØŒ مانع شکرگزاری و موجب غفلت او نمی‌شود و در مواقع سختیØŒ گرسنگیØŒ دعوت شیطان و هوای نفس به ارتکاب گناه مثل خوردن مال حرامØŒ نگاه حرام و ... صبر در گناه دارد و خود را

آلوده نمی‌کند.(Û²Û³)

Û±Û¸. در تمام حالات از طاعت پروردگارش و پیکار با نفسش باز نماند و خالی نباشد.(Û²Û´)

Û±Û¹. با مالش ستایش مردم را به دست آورد (به آنها بخشش نماید) و خودش را از درخواست از مردم نگهداری کند.(Û²Ûµ)

Û²Û°. زشتیهای نفس خود را در دینØŒ رØ£یØŒ اخلاق و ادب بشمرد و آنها را در سینه‌اش یا در یادداشتی گرد آورد و آنگاه دست به کار از بین بردن آنها شود.(Û²Û¶)

Û²Û±. تجربه‌ها و آزمایش‌ها تمام‌شدنی نیستند و انسان عاقل همواره به افزودن آن سرگرم است.(Û²Û·)

Û²Û². نفس خویش را خوار می‌دارد آنگاه بزرگ می‌گردد.(Û²Û¸)

Û²Û³. سخن نگوید مگر برای حاجتش یا برای حجتش و غلبه بر دشمن و سرگرم و مشغول نمی‌‌شود مگر به اصلاح امور آخرتش.(Û²Û¹)

Û²Û´. به هنگام خاموشی بیاندیشد و به گاه گفتار به یاد خدا باشد و به هنگام نگاه کردن پند پذیرد.(Û³Û°)

Û²Ûµ. نصفش بردباری و نیم دیگرش عفو و اغماض است.(Û³Û±)

Û²Û¶. خویش را نگهبانی کند از مستی ستایشØŒ مستی قدرت و تواناییØŒ مستی علمØŒ مستی جوانی و مستی مال. زیرا که برای هر یک از این‌ها بادهایی است پلید و زشت که عقل را می‌گیرند و وقار و گرانی و متانت شخص را به

سبکی مبدل می‌سازند.(Û³Û²)

Û²Û·. از خود شخصیتی نشان ندهد مگر در سه جا: قدمی که برای آخرت برداشته شود و یا امرزندگانی را ترمیم کند و یا اینکه در عیش و لذتی غیر حرام به سر ببرد.(Û³Û³)

Û²Û¸. از احسان و نیکیش بخل نمی‌ورزد.(Û³Û´)

Û²Û¹. با علماØ¡ و نیکو کردار بسیار هم‌نشینی کند و از نزدیکی با بدان و بدکاران دوری گزیند.(Û³Ûµ)

پی نوشت‌ها:

Û±. آمدیØŒ غرر الحکم و درر الکلمØŒ ترجمه محمد علی انصاری قمیØŒ انتشارات تهرانØŒ فصل اولØŒ حدیثÛ¶Û³Û°.

Û². همانØŒ فصل اولØŒ حÛµÛ°Û³.

Û³. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û·ÛµÛ¶.

Û´. همانØŒ فصل۲، حÛ·Û·.

Ûµ. همانØŒ فصل۱، حÛ´Û¸Û².

Û¶. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û´Û³Û².

Û·. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û¶Û·Û¶.

Û¸. همانØŒ فصل۱، حÛµÛµÛ·.

Û¹. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û·Û·Ûµ.

Û±Û°. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û³Û³Û°.

Û±Û±. همانØŒ فصلÛ·Û·ØŒ حÛ¸Û².

Û±Û². همانØŒ فصلÛµÛ·ØŒ حÛ´Û².

Û±Û³. همانØŒ فصل۸۸، حÛ±Ûµ.

Û±Û´. همانØŒ فصل۸۶، حÛ³Û¸.

Û±Ûµ. همانØŒ فصل۵۹، حÛ³.

Û±Û¶. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û´Û²Û¹.

Û±Û·. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û²Û¸Ûµ.

Û±Û¸. همانØŒ فصل۷۹، حÛ·Û¸.

Û±Û¹. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û¸Û²Û².

Û²Û°. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û±ÛµÛ¶.

Û²Û±. کلینیØŒ اصول کافیØŒ شرح محمد باقر کمره‌ایØŒ ج۱، صÛµÛ·ØŒ ۵۵، ÛµÛ±.

Û²Û². همانØŒ صÛµÛ·ØŒ ۵۵، ÛµÛ±.

Û²Û³. اصول کافیØŒ شرح محمد باقر کمره‌ایØŒ ج۱، صÛµÛ·ØŒ ۵۵، ÛµÛ±.

Û²Û´. همانØŒ فصلÛ¸Û·ØŒ حÛ±.

Û²Ûµ. همانØŒ فصلÛ¸Û·ØŒ حÛ²Û±.

Û²Û¶. همانØŒ فصل۵۱، حÛ²Û¹.

Û²Û·. همانØŒ فصل۱، حÛ±ÛµÛ¸Û°.

Û²Û¸. همانØŒ فصل۱، حÛ·Û²Û¸.

Û²Û¹. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û·Û¶Û°.

Û³Û°. همانØŒ فصل۱، حÛ±Û¸Û³Û·.

Û³Û±. همانØŒ فصل۸۲، حÛ±Û¹.

Û³Û². همانØŒ فصلÛ¸Û·ØŒ حÛ²Û·.

Û³Û³. همانØŒ فصل۷۳، حÛ·Û³.

Û³Û´. همانØŒ فصل۷۹، حÛ±Û³Û¶.

Û³Ûµ. همانØŒ فصلÛ¸Û·ØŒ حÛ²Û¸.

منبع : جام نیوز