صادق قربانی: این هفته شورای امنیت سازمان ملل قرار است قطعنامه‌ای را مورد بررسی قرار دهد که در صورت تصویبØŒ سند برنامه جامع اقدام مشترک را تائید کرده و قطعنامه‌های پیشین این شورا علیه ایران را که مبنایی برای تحریم‌های بین‌المللی بودندØŒ «لغو» می‌کند.

در گزارش‌هایی ک به بررسی مفاد اصلی و مهم متن برجامØŒ ضمایم آن و همچنین پیش‌نویس قطعنامه شورای امنیت پرداخته شد. این اسناد در صورت تائید نهایی در شورای امنیت و مراجع قانونگذاری ایران و آمریکاØŒ قرار است برای یک دهه اجرایی باشند.

در گزارش پیشرو با توجه به بررسی منصفانه سند به دست آمده در وینØŒ نگاهی داریم به یکی از مناقشه‌برانگیز‌ترین مفاد برجام که در ماه‌های گذشته نه فقط میان ایران و Û¶ کشورØŒ بلکه بین اعضای Û±+Ûµ نیز محل بحث بوده است؛‌ ساز و کار بازگشت تحریم‌ها.

از ابتدای مذاکرات هسته‌ای آمریکا و متحدان غربی‌اش همواره بر یک نکته تØ£کید داشته‌اند و آن اینکه باید ساز و کاری پیش‌بینی شود که اگر ایران تعهدات خود را نقض کردØŒ تحریم‌های رفع‌شده این کشور پس از توافقØŒ به سرعت قابل بازگشت باشند. طرف غربی آنقدر بر لزوم سریع و سهل بودن فرآیند بازگشت تحریم‌ها اصرار داشتØŒ که این روند در رسانه‌ها به «ساز و کار ماشه» (trigger mechanism) معروف شد. این ماشه باید همیشه آماده چکاندن باشد تا به تعبیر غربØŒ تهران همواره سایه تحریم‌ها را بالای سر خود احساس کردهØŒ به مفاد توافق پایبند بماند.

واشنگتن برای رسیدن به این هدفØŒ در وهله اول تلاش کرد فرآیندی ایجاد کند که تحریم‌های بدون ورود ساختار معمول شورای امنیتØŒ به صورت خودکار قابل بازگشت باشند. مقامات دولت آمریکا از ابتدا گفته بودند که نمی‌خواهند اجازه دهند روسیه و چینØŒ این امکان را داشته باشند که با استفاده از حق وتوØŒ مانع احیای تحریم‌های ایران شوند.

به عنوان نمونهØŒ سامانتا پاور نماینده آمریکا در سازمان ملل در ماه آوریل در این مورد گفته بود: «می‌خواهیم ساز و کاری ایجاد کنیم که اجازه بازگشت فوری (تحریم‌ها) در نیویورک (سازمان ملل) را بدهدØŒ بدون آنکه نیازی به حمایت چین یا روسی وجود داشته باشد. نمی‌خواهیم وضعیتی پیش آید که ما مانند سال Û²Û°Û±Û° که قطعنامه جدیدی تصویب کردیمØŒ برای بازگرداندن تحریم‌ها به قطعنامه جدید نیاز داشته باشیم.»

یک ماه بعدØŒ ویتالی چورکین نماینده روسیه در سازمان ملل به این اظهارات پاسخ داد و گفت «بازگشت تحریم‌ها به هیچ‌وجه نباید خودکار باشد.» همزمان بسیاری از کارشناسان تØ£کید داشتند که روسیه حاضر نخواهد بود اجازه دهد ساز و کاری ایجاد شود که حق وتوی این کشور را از بین ببرد.

با این وجودØŒ حالا به نظر می‌رسد این حرف مقامات آمریکایی به کرسی نشسته است. متن قطعنامه نشان می‌دهد که نهایتا ساز و کاری در آن پیش‌بینی شده که هرچند بازگشت تحریم‌ها راØŒ آنطور که روسیه می‌خواست همچنان نیازمند تصمیم‌گیری شورای امنیت می‌داندØŒ اما از آن مهمترØŒ همانطور که واشنگتن هدف‌گذاری کرده بود، حق وتو را از روسیه و چین گرفته و این ابزار را در اختیار تمامی اعضا قرار داده که بتوانند به سادگی تحریم‌های ایران بازگرداند.

در حقیقت فرآیند بازگشت تحریم‌ها بر عکس شده ØŒ یعنی به جای آنکه شورای امنیت برای بازگرداندن تحریم‌های ایران رØ£ی‌گیری کندØŒ به صورت دوره‌ای برای «ادامه لغو» تحریم‌ها رØ£ی‌گیری می‌کند. در چنین حالتی هرکدام از اعضای دائم شورای امنیت قادر خواهد بود با استفاده از حق وتوØŒ از تصویب «ادامه لغو» تحریم‌ها جلوگیری کرده و موجب بازگشت تحریم‌ها شود.

در بند‌های Û³Û¶ و Û³Û· متن برنامه جامع اقدام مشترک در مورد ساز و کار حل اختلاف که از کمیسیون مشترک آغاز شده و نهایتا به شورای امنیت می‌رسدØŒ آمده است:

Û³Û¶. چنانچه ایران معتقد باشد که هر یک یا کلیه گروه Û±+Ûµ تعهدات خود را رعایت ننموده اندØŒ ایران می تواند موضوع را به منظور حل و فصل به کمیسیون مشترک ارجاع نمایدØ› به همین ترتیبØŒ چنانچه هر یک از اعضای گروه Û±+Ûµ معتقد باشد که ایران تعهدات خود را رعایت نکرده استØŒ هر یک از دولت های گروه Û±+Ûµ می تواند اقدام مشابه به عمل آورد. کمیسیون مشترک Û±Ûµ روز زمان خواهد داشت تا موضوع را فیصله دهدØŒ مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود. متعاقب بررسی کمیسیون مشترکØŒ چنانچه هر عضو معتقد باشد که موضوع پایبندی فیصله نیافته استØŒ می تواند موضوع را به وزیران امور خارجه ارجاع دهد. وزیران Û±Ûµ روز خواهند داشت تا موضوع را فیصله دهندØŒ مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود. پس از بررسی کمیسیون مشترک - همزمان با (یا به جای) بررسی در سطح وزیران - خواه عضو شاکی یا عضوی که اجرای تکالیف اش موضوع بوده است می تواند درخواست نماید که موضوع توسط یک هیات مشورتی که متشکل از سه عضو خواهد بود (یکی از سوی هر یک از طرف های درگیر در اختلاف و طرف سوم مستقل) بررسی شود. هیات مشورتی می بایست نظریه غیر الزام‌آوری را در خصوص موضوع پایبندی ظرف Û±Ûµ روز ارائه نماید. چنانچهØŒ متعاقب این فرایند Û³Û° روزه موضوع فیصله نیابدØŒ کمیسیون مشترک در کمتر از Ûµ روز نظریه هیات مشورتی را با هدف فیصله موضوع بررسی خواهد کرد. چنانچه موضوع کماکان به نحو مورد رضایت طرف شاکی فیصله نیافته باشدØŒ و چنانچه طرف شاکی معتقد باشد که موضوعØŒ مصداق «عدم پایبندی اساسی» می باشدØŒ آنگاه آن طرف می تواند موضوع فیصله نیافته را به عنوان مبنای توقف کلی و یا جزئی اجرای تعهدات اش وفق برجام قلمداد کرده و/یا به شورای امنیت سازمان ملل متحد ابلاغ نماید که معتقد است موضوع مصداق «عدم پایبندی اساسی» بشمار می آید.

Û³Û·. متعاقب دریافت ابلاغ طرف شاکیØŒ به نحو مشروح در فوقØŒ به همراه توضیحی از تلاش های توام با حسن نیت آن طرف برای طی فرایند حل و فصل اختلاف پیش بینی شده در برجامØŒ شورای امنیت سازمان ملل متحد می بایست منطبق با رویه های خود در خصوص قطعنامه ای برای تداوم لغو تحریم ها رای گیری نماید. چنانچه قطعنامه فوق الذکر ظرف Û³Û° روز از تاریخ ابلاغ به تصویب نرسدØŒ سپس مفاد قطعنامه های سابق شورای امنیت سازمان ملل متحد مجددا اعمال خواهند شدØŒ مگر اینکه شورای امنیت سازمان ملل متحد به نحو دیگری تصمیم گیری نماید. در چنین صورتیØŒ این مفاد در خصوص قراردادهایی که بین هر طرف و ایران یا افراد و نهادهای ایرانی قبل از تاریخ اعمال آنها امضا شده باشدØŒ دارای اثر عطف به ما سبق ندارد مشروط به این که فعالیت های صورت گرفته وفق اجرای این قراردادها منطبق با این برجام و قطعنامه های قبلی و فعلی شورای امنیت باشد. شورای امنیت سازمان ملل متحدØŒ با ابراز نیت خود برای تصمیم ‏گیری مبتنی بر ممانعت از اجرای دوباره و خودکار تدابیر در صورتی که ظرف این مدت موضوعی که موجب ابلاغ فوق شده است حل و فصل شده باشدØŒ دیدگاه های طرف های اختلاف و هرگونه نظریه صادره توسط هیات مشورتی را ملحوظ خواهد داشت. ایران بیان داشته است که چنانچه تحریم ها جزئی یا کلی مجددا اعمال شوندØŒ ایران این امر را به منزله زمینه ای برای توقف کلی یا جزئی تعهدات خود وفق این برجام قلمداد خواهد نمود.

به طور خلاصه این دو بند توضیح می‌دهند که اگر یکی از طرف‌ها (ایران یا یک عضو Û±+Ûµ) معتقد به عدم پایبندی طرف دیگر به تعهداتش بودØŒ ابتدا باید این مسئله را به «کمیسیون مشترک» اطلاع دهد و خواستار آغاز فرآیند حل اختلاف شود.

در مورد کمیسیون مشترک دو نکته حائز اهمیت است: ترکیب اعضا و لزوم جلب «رضایت» طرف شاکی.

کمیسیون مشترکی که بخش زیادی از موارد اجرایی توافق از طریق آن صورت می‌گیردØŒ هشت عضو داردØŒ که بررسی اعضای آن نشان می‌دهد طرف غربی همواره اکثریت را در آن در اختیار دارد. اعضای این کمیسیون عبارتند از ایران،‌ آمریکاØŒ اتحادیه اروپاØŒ انگلیسØŒ فرانسهØŒ آلمانØŒ روسیه و چین.

سوزان رایس مشاور امنیت ملی کاخ سفید هفته گذشته در مصاحبه با رویترز در مورد این ساز و کار و لزوم ارائه دسترسی‌های مورد نیاز به آژانس بین‌المللی انرژی اتمیØŒ گفته بود که «کمیسیون مشترک متشکل است از تمامی امضا‌کنندگان توافق. یعنی ایالات متحدهØŒ بریتانیاØŒ فرانسهØŒ آلمانØŒ اتحادیه اروپاØŒ روسیهØŒ چین و ایران. خوبØŸ خوبØŒ اگر Ûµ عضو از Û¸ عضو کمیسیون مشترک اعلام کنند که "نهØŒ ما نگران هستیم و این مسئله باید مورد تحقیق قرار گیرد"ØŒ که خوب ایالات متحده و متحدان اروپایی‌اش با هم Ûµ عضو می‌شوندØŒ آن وقت ایرانØŒ ملزم به ارائه دسترسی خواهد بود.» (جزئیات بیشتر)

مسئله دوم مرتبط با کمیسیون این است که طرف متشاکیØŒ باید ظرف Û³Û° روز «رضایت طرف شاکی» را جلب کند. در غیر اینصورت مسئله به عنوان «مصداق عدم پایبندی اساسی» شناخته شده و در عرض Ûµ روز به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع می‌شود.

در بندهای Û±Û± و Û±Û² متن پیش‌نویس قطعنامه شورای امنیت در مورد روند اجرایی در شورای امنیت سازمان ملل آمده است:

Û±Û±. ذیل بند Û´Û± منشور ملل متحدØŒ تصمیم می‌گیرد که ظرف Û³Û° روز از دریافت تذکر یکی از طرف‌های برجام در مورد موضوعی که یک کشور طرف برجام اعتقاد دارد مصداق عدم اجرای تعهدات ذیل برجام استØŒ ادامه اجرای لغو مصرح در پاراگراف Û· (a) این قطعنامه باید به رØ£ی گذاشته شودØŒ علاوه بر اینØŒ تصمیم می‌گیرد که اگر ظرف Û±Û° روز از تذکر اشاره شده در فوقØŒ هیچ‌یک از اعضای شورای امنیت چنین پیش‌نویس قطعنامه‌ای برای رØ£ی‌گیری ارائه نکردØŒ آنگاه رئیس شورای امنیت بایستی چنین پیش‌نویس قطعنامه‌ای را ارائه کرده و آن را ظرف Û³Û° روز از زمان تذکر اشاره شده در فوقØŒ به‌ رØ£ی بگذارد و قصد خود را برای در نظر گرفتن دیدگاه‌های کشورهای دخیل در موضوع و هر نظری در مورد موضوع از سوی هیئت مشاور شکل‌گرفته در برجامØŒ ابراز می‌دارد.

Û±Û². ذیل بند Û´Û± منشور ملل متحدØŒ تصمیم می‌گیرد که اگر شورای امنیت یک قطعنامه ذیل پاراگراف Û±Û± برای ادامه اجرای لغو مصرح در پاراگراف Û· (a) تصویب نکردØŒ آنگاه در نیمه شب به وقت گرینویچ سی‌امین روز پس از دریافت تذکر اشاره شده در پاراگراف Û±Û± به شورای امنیتØŒ تمام قوانین قطعنامه‌های Û±Û¶Û¹Û¶ (Û²Û°Û°Û¶)ØŒ Û±Û·Û³Û· (Û²Û°Û°Û¶)ØŒ Û±Û·Û´Û· (Û²Û°Û°Û·)ØŒ Û±Û¸Û°Û³ (Û²Û°Û°Û¸)ØŒ Û±Û¸Û³Ûµ (Û²Û°Û°Û¸) و Û±Û¹Û²Û¹ (Û²Û°Û±Û°) که بر اساس پاراگراف Û· (a) لغو شده بودØŒ بایستی به همان نحوی که پیش از تصویب این قطعنامه اعمال می‌شدØŒ اعمال شود و تمهیدات اعلامی در پاراگراف‌های ۷،‌۸ و Û±Û¶ تا Û²Û° این قطعنامه لغو می‌شوندØŒ مگر آنکه شورای امنیت تصمیمی غیر از این بگیرد.

به صورت خلاصهØŒ این دو بند هم توضیح می‌دهند که شورای امنیت سازمان ملل ظرف Û³Û° روز پس از دریافت ابلاغیه کشور شاکی مبنی بر «عدم پایبندی اساسی» طرف مقابلØŒ باید «ادامه لغو تحریم‌های ایران» را به رØ£ی بگذارد. در این حالت است که آمریکا یا هریک از دیگر اعضای دائم شورای امنیت سازمان مللØŒ می‌توانند به سادگی با استفاده از حق وتوØŒ مانع تصویب ادامه لغو شده و موجب شوند که قطعنامه‌های پیشین و تحریم‌های مربوطه به صورت خودکار «از نیمه شب به وقت گرینویچ سی‌امین روز پس از دریافت تذکر» همانطور که حالا اجرا می‌شوندØŒ به طور کامل احیا شوند.

به این ترتیب اگر یکی از اعضای دائم شورای امنیت بخواهدØŒ می‌تواند ظرف Û¶Ûµ روزØŒ حتی با ادعاهای ساختگیØŒ موجب بازگشت تحریم‌های ایران شود؛‌ و این یعنی سایه تحریم‌ها تا پایان عمر قطعنامه کنونیØŒ یعنی دستکم یک دهه دیگرØŒ همواره بالای سر ایران باقی می‌ماند.

البته گنجاندن بند Û±Û´ بخش اجرایی قطعنامه شورای امنیتØŒ یعنی پابرجا بودن قراردادهای اقتصادی بسته‌شده پیش از بازگشت تحریم‌هاØŒ تا حدی اثر منفی اقتصادی ساز و کار ساده ماشه را کاهش می‌دهد.

ضمنا بسیاری از تعهدات ایرانØŒ تعهدات ملموس مانند ذخایر اورانیومØŒ شمار سانتریفیوژها و وضعیت سایت‌های هسته‌ای ایران است و به همین جهت طرف غربی بهانه چندانی برای متهم کردن ایران به نقض توافق نخواهد داشت.

اما در عین حالØŒ سابقه طرف مقابل نشان داده است که چه آژانس و چه کشورهای غربیØŒ برای اتهام‌زنی به ایرانØŒ حاضرند به اسناد مجعول و ساختگی متوسل شوند. همچنین به نظر می‌رسد مهم‌ترین مسئله که قطعا باید در نظر گرفته شودØŒ این است که طرف غربی می‌تواند از دست باز خود برای بازگرداندن تحریم‌هاØŒ به عنوان اهرمی برای فشار به ایرانØŒ جهت موافقت با بازرسی و داشتن دسترسی به اماکن حساس در ایران استفاده کند.

با وجود چنین ساز و کاریØŒ در واقع طرف غربی می‌تواند به سادگی ایران را بین دو راهی ارائه دسترسی به اماکن حساس و بازگشت آنی تمام تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل قرار دهد.

روزنامه نیویورک‌تایمز روز پنج‌شنبه در گزارشی تحت عنوان «بازگشت آنیØŒ راهی آسان برای اعمال مجدد جرایم ایران»، این ساز و کار را «یکی از غیرمعمول‌ترین مفاد توافق» خوانده و نوشته است: «قید بازگشت آنی به ایالات متحدهØŒ که یکی از سرسخت‌ترین منتقدان ایران در شورا استØŒ اجازه می‌دهد تا از حق وتو به نفع خود استفاده کند. یکی دیپلمات‌های شورا می‌گوید: "این (قید) حق وتو را برعکس می‌کند. کسی امکان استفاده از وتو را می‌یابد که خودش برای بازگشت آنی تلاش می‌کند".»

منبع :فارس