«بی‌بی‌سی فارسی» روز گذشته در حالی تلاش کرد تا با پخش یک مستند ناقص و جهت‌دارØŒ تمام ابعاد مرتبط با انقلاب را از زندگی «محمدرضا لطفی» حذف کند که مروری اجمالی بر زندگی کاری و مواضع نوشتاری و گفتاری این استاد مسلم موسیقی ایرانیØŒ چه در سال‌های انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و چه موضع مشهور او در برابر «محمدرضا شجریان» در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که همراهی با مردم انقلابی در مقاطع مختلف این سی و شش سال اخیرØŒ از زندگی «پیرمرد ریش‌سفید» موسیقی ایرانی حذف ناشدنی است.

بسیاری معتقدند بزرگترین دستاورد «محمدرضا لطفی»، شکل دادن پدیده‌ای به نام موسیقی سیاسی-اجتماعیِ سنتی است. موسیقی سنتی و دستگاهی ایرانØŒ تا قبل از پیدایش «محمدرضا لطفی» و مجموعه‌ی گران سنگ «چاووش» چیزی به نام موسیقی سیاسی-اجتماعی در خدمت مردم نداشته است. این‌‌ همان اتفاقی است که او شخصاÙ‹ و با آگاهی کامل از ابتدا تا روزهای آخر عمر -بر خلاف همگنان خود- به آن فکر می‌کرد و آن را پیش می‌برد. چه در آثاری که می‌ساخت و گاهی از گذشته تا امروز در میان دوستانش مخالفانی داشتØŒ چه در نوشته‌ها و مقالاتش در مجلدات «کتاب سال شیدا» و چه در گفتگو‌ها و مصاحبه‌هایش از دیروز تا امروز.

از‌‌ همان ابتدا که او کارهای سیاسی اجتماعی‌اش در موسیقی ایرانی را شروع کردØŒ می‌دانست که «محمدرضا شجریان» به عنوان خوانندهØŒ تنها امکان فنی و هنری اجرای کارهایی مثل «شب نورد»(برادر غرق خونه)ØŒ «سپیده» (ایران‌ای سرای امید) و ... را دارد و نه ظرفیت فرهنگی - سیاسی آن را. به همین خاطر بعد‌ها که به ایران آمدØŒ در جایی نوشت: «شجریان هرگز سیاسی نبود و هرگز ما بحث سیاسی با هم نداشتیم. من با شجریان در مرکز حفظ و اشاعهموسیقی آشنا شده بودم و یک برنامه با هم اجرا کردیم و این گونه دوستی ما شکل گرفت... شجریان اهل رفتن به میهمانی‌هایی بود که خواص کشور تشکیل می‌دادند و بیش‎تر درآمد ایشان از این راه تامین می‌شد.»

 به همین خاطر سال ۵۹، کنسرت «سپیده» را با صدای خواننده‌ای دیگر یعنی «شهرام ناظری» به روی صحنه برد که معنی واضحی داشت. چراکه متاسفانه فضای خواننده سالاری همیشه حقوق مالکیت معنوی را از خالق اصلی اثر که آهنگساز استØŒ می‌گیرد. چنانکه «لطفی» نمی‌خواست این اثر با خواننده‌اش شناخته شودØŒ بلکه در پی آن بود تا «سپیده»، برای مردمی باشد و بماند که انقلاب کرده‌اند و پای‌بندی‌های مذهبیØŒ انقلاب آن‌ها را از انقلاب‌های دیگر متفاوت ساخته است. به همین خاطر باز هم خواننده‌ی اثر را عوض کرد. آیا عوض شدن‌گاه به‌گاه خواننده‌ی سرود «سپیده»، قابل تØ£مل و معنادار نیستØŸ

«محمدرضا لطفی» وقتی برای همیشه از آمریکا به ایران بازگشتØŒ برای رونمایی از «لطفی قلندر» به جز حضور در «کیهان فرهنگی»، می‌خواست در برنامه‌های سی‌سالگی انقلاب نیز نقشی داشته باشد. به همین خاطر دوباره تصمیم خود را برای مستقل نشان دادن راه و مرام و آثارش از دوستان پشیمان خود نشان داد. چنانکه بار دیگر به سراغ «سپیده» رفت و این بار با خواننده‌ای دیگر و گروهی دیگر به روی صحنه آمد. کنسرت «سپیده» در سال Û±Û³Û¸Û· در تالار وزارت کشور با همراهی گروه همنوازان شیدا و صدای رسای «محمد معتمدی» اجرا شد. این بارØŒ دیگر پس از اجرای سه باره کنسرت «سپیده» بر همگان واضح بود که «لطفی» چه در سر دارد. او نمی‌خواست اثرش با صدای خواننده‌ای که فاقد دیدگاه سیاسی و اجتماعی مستقل استØŒ تداعی شود. او «سپیده» را می‌خواست که روسپید باشد و نسل به نسل در حنجره‌ها بگردد. به همین دلیل در خبرنامه‌ی شیدا حتی نسبت به مالکیت مادی سپیده (ایران‌ای سرای امید) به نام شجریان انتقاد کرده بود: «دو سال پیش آقای شجریان به آقای ضرغامی نوشتند که این اثر ایشان دیگر از تلویزیون پخش نشود. متاسفانه هرگز اعلام نکردند که این اثر متعلق به این‌جانب است. ضمن آنکه این اثر اصلاÙ‹ متعلق به ایشان نیست و حقوق کل «چاووش ۶» را به موسسه شیدا فروخته‌اند.»

بعد‌ها وقتی در روزهای فتنه ۸۸، خواننده‌ی برج عاج نشین از تریبون ملکه‌ی انگلیس و صدای آمریکا راجع به این کار فرمایشات صادر می‌فرمودØŒ شاید متعجب‌تر از هرکسØŒ «محمدرضا لطفی» بود. او که آثارش را آگاهانه و با تئوری مشخص در همراهی و همصدایی سیاسی و اجتماعی با مردم انقلابی ساخته بودØŒ باید هم از اظهارنظر خواننده‌ای که خود اساساÙ‹ ساعتی قبل از اجرایش باخبر شده استØŒ شوکه و غافلگیر شود. چرا که نه تنها خالق اصلی «سپیده»، بلکه خالق دیگر آثاری نیز که ممکن است هرکدام با صدای خواننده‌ای ضبط شده باشدØŒ در واقع آهنگساز است.

بنابراین اینجا بود که «لطفی» دیگر نتوانست تاب بیاورد. او رسماÙ‹ مصاحبه کرد و شجاعانه موضع مستقل خود را تکرار کرد:

«من اصلاÙ‹ دوست ندارم هنرمندان‌ ما تریبون خودشان را از داخل به خارج از کشور ببرند... بی‌بی‌سیØŒ صدای امریکاØŒ رادیو بین‌المللی فرانسه و یا سایر رسانه‌های آن‌طرفی در Û±Û° سال اخیر مواضع اپوزسیون به ایران دارند و گاهی اوقات نیز کار را به براندازی حکومت نیز می‌کشانند. این را ما امروز به طور رسمی می‌دانیم و آخرین صحبت‌های وزیر امور خارجه‌ی انگلستان نیزØŒ همه موید این رویکرد آن‌ها است. طبیعی است وقتی امروز رسانه‌های آن‌طرفی این امکان را به یک هنرمند می‌دهند تا بیاید در بی‌بی‌سی صحبت کندØŒ حتماÙ‹ باید در درجه‌ی اول اپوزیسیون یا نیمچه اپوزیسیون باشد. من حق دارم دوست نداشته باشم به عنوان یک هنرمند در صدای آمریکا و بی‌بی‌سی انگلستان که به عنوان دو ارگان دولتی مشغول فعالیت هستندØŒ حرف بزنم. من حتی اگر هزار مشکل در ایران داشته باشمØŒ ترجیح نمی‌دهم هرگز در تریبون‌هایی که قصد اصلاح و کمک به مردم ایران را ندارندØŒ هم‌صدا شوم. این سلیقه‌ی شخصی من است. ولی کسانی که این کار را می‌کنندØŒ اگر چه به آن‌ها انتقاد دارم اما کار آن‌ها را ممنوع نمی‌دانم. آن‌ها زندگی و مسئولیت خودشان را دارند. ولی باید مسئولیت را فردی نبینند.»

با انتشار این اظهار نظرهای سرخ و آتشینØŒ طبیعی بود دوستان او موضع‌گیری کنند و عمق گفته‌ی او را با عمله‌ی حکومت خواندن او تقلیل دهند. اما او جز علاقه به تاریخ و فرهنگ و مردم چیز دیگری از این حکومت با خود نداشت. همه می‌دانیم و می‌دانند که «لطفی» بار‌ها به دلیل هیبت درویش مسلکش از داشتن مجوز اجرای صحنه‌ای محروم شده بودØ› حتی با وجود این اظهار نظرهای حمایت آمیز. بنابراین بهتر است موضع دوستان او را در قبال آنچه در تمام عمر از آن دم می‌زدØŒ یعنی موسیقی سیاسی – اجتماعی مد نظر او به دو دسته تقسیم کنیم:

Û±-پس از این موضع‌گیری‌ها و مصاحبه‌ها و مقاله‌ها در خبرنامه و کتاب سال شیداØŒ در زمان حیات استاد بسیار به او تاختندØŒ اما کسی از دوستان نمی‌توانست از او دفاع کند! چراکه دفاع از او یعنی احتمالاÙ‹ نفی رفتارهای دوگانه‌ی خود. «لطفی» اما چراغش روشن بود. هم به دوستان انتقاد می‌کرد و هم مجوز کنسرت و آلبومش از جمهوری اسلامی لغو می‌شد. او تا زنده بود هم مجوز «مرغ خوشخوان» شجریان صادر شد و هم چیزی از موضع ضد حکومتی آن دوستان کاسته نمی‌شد. اما چیزی که مهم است اینکه با این سخنان «لطفی» منزوی شد. مهم‌ترین واکنش دوستان و همکاران سابق لطفی تا پیش از درگذشت این چهره درخشان موسیقی ایرانیØŒ منزوی‌سازی او و تحمیل هزینه‌ی اسطوره‌شکنی از «حنجره‌ی بی‌بی‌سی» به او بود. ماجرا تا اینجا البته فقط تراژیک است.

Û²- وجه دیگر این قصه اما با خبر غافلگیرکننده درگذشت او و صدور پیام‌های تسلیت از سوی کسانی شروع می‌شود که در این سال‌های اخیر نوک پیکان انتقادات استاد بودند. حالا فرصت خوبی است برای مرده خوری! مرده خوارها از راه رسیدند تا لطفی همیشه سیاسی و انقلابی را مصادره کنند و او را به هنرمندی تقلیل دهند که خودش هرگز دوست نمی‌داشت و نمی خواست به آن بسنده کندØ› یعنی هنرمندی تنها با علم موسیقی و بریده از دنیای بیرونی و دانش‌های تاریخی و فرهنگی و سیاسی. از اینجا به بعد دیگر ما با وجه کمدیØŒ طنز و در جاهایی مضحک دوستان در قبال استاد مواجه می‌شویم. سیاست زداییØŒ موضع زدایی و بی‌غیرت‌نمایی نسبت به تحولات مهم جامعه ایرانی از اندیشه‌ی لطفیØŒ چیزهایی است که در یک سال اخیر کسانی از‌‌ همان دوستان سابق او از طریق رسانه‌هایی همچون بی‌بی سی فارسی سعی در القای آن داشته‌اند. بنابراین مشغول به کار شده‌اند تا او را هم قد و قواره‌ی خودشان بسازند. در حالی که قد و قدر «لطفی» جز با خواندن نوشته‌ها و گفته‌ها و شنیدن چندباره آثارش ممکن نخواهد شد.

بنابراین در روزهایی که رسانه‌ی ملکه انگلیس به همراه برخی دوستان سابق استادØŒ تلاش طنزآمیزی برای تراشیدن چهره‌ی ناقص هنری از او دارندØŒ بهتر است علاوه بر مصاحبه‌های بس خواندنی او پس از بازگشت به ایران در کیهان فرهنگی و هفته نامه‌ی آسمانØŒ برخی منابع زیر را هم ببینید تا امکان بازخوانی پروژه فکری-هنری او و طرحی که برای موسیقی سیاسی-اجتماعی سنتی داشتØŒ صادقانه‌تر به چشم آید. موسیقی ای که در سالهای اخیر به جای هم صدایی بیشتر با مردم و دردهای اجتماعی و سیاسی شان به همت دوستان پشیمان استاد ماØŒ انگ موسیقی حکومتی خورده است.

در شماره‌ی Û±Û° و Û±Û± کتاب سال شیدا و در مقاله‌ای با عنوان «جریان روشنفکری در میان موسیقی‌دانان» خلاها و کمبودهایی که لطفی در آموزش و علم موسیقی شناخته بودØŒ اینگونه معرفی شده است: «در همه‌ی این عرصه‌ها در علم موسیقی تنها در یکی دو مورد شما با دنیای بیرونی تماس دارید. این مطالعات شامل خود موسیقی می‌شود که ذهن را به سمت اندیشه ورزی هدایت نمی‌کند و باز هنوز تجریدی است. تنهاØŒ منطق موسیقی‌دان و روش‌شناسی او را تقویت می‌کند.»

اگر بخواهیم آنچنان که او می‌دید نقص‌های آموزش موسیقی و موسیقی دانان ایرانی را دریابیم و بدانیم چرا و با کدام مبانی فکری به اعتراض علیه دوستان خود برخاسته بودØŒ باید مطالب زیر را با دقت بیشتری بخوانیم و بحث کنیم. ارزش این مقالات بسیار مهم‌تر از فیلم‌هایی است که در یک سال اخیر رسانه‌های ملکه و دوستان سابق استاد از خود درآورده‌اند. اینها مقالاتی هستند که مبنای تمام چالش های اخیر استاد با دوستان سابق خود بوده است و در یک سال اخیر تلاش شده است تا به کلی از نظرها و منظرها دور و منزوی شود:

Û±- لغزش از کجا شروع شدØŸ (نقدی گذرا بر مبانی اندیشه و نظریه علینقی وزیری)ØŒ کتاب سال شیداØŒ ش Û±

Û²- چه اشتباهی رخ دادØŸ (برخورد تمدن شرق و غرب)ØŒ کتاب سال شیداØŒ ش Û¶ و Û·

Û³-جریان روشنفکری در میان موسیقی دانانØŒ کتاب سال شیداØŒ ش Û±Û° و Û±Û±

Û´-موسیقی کنونی در ایرانØŒ «انقلاب مشروطه و موسیقی»، ش Û±

مروری بر این نوشته‌ها و چند مصاحبه‌ی مشهور اوØŒ خیلی راحت مشخص می‌کند که تصویر امروزی برخی رسانه‌ها از «محمدرضا لطفی» تا چه حد تحریف آمیز و دروغ است. رسانه‌هایی که شومن مشهورشانØŒ «مسعود بهنود» در همان ایام حیات «لطفی» و پس از انتقاد او از «شجریان»، گفته بود: «با این صحبت هایی که آقای لطفی کرد معلوم شد که او حرف نزدن را بلد نیست.»

به هر حالØŒ تاریخ هنر انقلاب پر است از نشانه‌های زشت مرده‌خوری شبه‌روشنفکران! و خواب غفلت رسانه‌هایی چون صداوسیما از پرداخت دقیق و مستند به هنرمندانی چون «لطفی». باشد که انقلاب قدر هنرمندانش را بیش از پیش بداند...