تکنیکهاÙ‰ والدین براÙ‰ پاسخ به سؤالات جنسÙ‰ کودکان

به نقل از عصرایران دکتر قاسم زاده در این بخش از گفتگو به موقعیتهایÙ‰ اشاره مÙ‰ کند که در مواجهه والدین با کودکان و در خصوص رفتارهاÙ‰ جنسÙ‰ باید مورد تØ£مل و دقت قرار گیرد. چنانچه پدر و مادرÙ‰ پاسخ سؤالÙ‰ را ندانند، باید چه برخوردÙ‰ داشته باشند؟ نه تنها در مورد مسائل جنسیتÙ‰، ممکن است در زمینه دیگرÙ‰ هم سؤال کنند که پدر و مادر جوابش را ندانند. آنها مÙ‰ توانند به صراحت و سادگÙ‰ ابراز کنند که نمÙ‰ دانند و بگویید که بیا با هم به سراغ کتابÙ‰ برویم و جواب سؤالاتمان را بگیریم و یا با همراهÙ‰، او را به سمت مشاور یا معلمÙ‰ راهنمایÙ‰ کنند که در این صورت، نوعÙ‰ انعطاف پذیرÙ‰ هم به بچه ها یاد مÙ‰ دهیم که اگر آنها هم چیزÙ‰ نمÙ‰ دانند، به دنبال اطلاعات غلط و منابع نادرست نروند. یکÙ‰ از تکنیکهاÙ‰ دیگر در موقعیتهایÙ‰ که والدین جواب سؤال را نمÙ‰ دانند یا غافلگیر مÙ‰ شوند، حفظ خونسردÙ‰ است و سپس با تسلط به نفس خود، برگشت سؤال به طرف مقابل است که مثلاÙ‹ گفته شود که خودت در این مورد چÙ‰ فکر مÙ‰ کنÙ‰؟ که هم از این طریق میزان اطلاعات او را  مÙ‰ فهمیم و اینکه اطلاعاتش را از کجا به دست آورده و هم در آن زمان مÙ‰ توانیم جوابÙ‰ که درخور نیاز و متناسب با سن او باشد، هرچند ساده بیان کنیم. آنچه توصیه مÙ‰ شود، این است که در این موقعیتها هیچگاه نباید دروغ گفت و یا سؤالÙ‰ را سرکوب کرد. والدین مÙ‰ توانند تا حدÙ‰ که مÙ‰ دانند، پاسخگو باشند و بقیه اطلاعات را به زمان دیگر موکول کنند. روش هاÙ‰ ترساندن از رفتارهاÙ‰ جنســـى و یا برخوردهاÙ‰ سرکوبگـــرانه یا حتÙ‰ سهل گیـــرانه چه عواقبÙ‰ مÙ‰ تواند در پـــى داشته باشد؟ عواقب بسیار مضرÙ‰ در پÙ‰ دارد. وقتÙ‰ کودک نیاز به گرفتن پاسخ خود را احساس کند و به نوعÙ‰ با سرکوب مواجه شود. او که دست نمÙ‰ کشد، وقتÙ‰ کنجکاوÙ‰ او ارضا نشد، به دنبال راههاÙ‰ دیگر مÙ‰ رود یا از همسالان خود مÙ‰ پرسد و یا در شبکه هاÙ‰ اینترنتÙ‰، اطلاعاتÙ‰ به دست مÙ‰ آورد و حالا اینکه چه اطلاعاتÙ‰ و از چه طریق و به چه میزانÙ‰، خدا مÙ‰ داند و این روش تØ£ثیرات بسیار بدÙ‰ بر شخصیت کودک مÙ‰ گذاردØ› چرا که ممکن است اطلاعات به دست آمده به هر طریق مناسب با نیازهاÙ‰ سنÙ‰ او نباشد و حتÙ‰ در مواردÙ‰ موجب بلوغ زودرس کودکان شود. به عبارتÙ‰ هر پدر و مادرÙ‰ باید بدانند که اگر جواب سؤال کودکان را سرکوب کنند و یا به تمسخر و خنده بگیرند، کودک به دنبال راه دیگرÙ‰ جهت یافتن پاسخش مÙ‰ رود. یا در بسیارÙ‰ از خانواده ها براÙ‰ بازداشتن بچه ها از آگاهÙ‰ در مورد ویژگی ها و رفتارهاÙ‰ جنسÙ‰ از روشهاÙ‰ ترساندن استفاده مÙ‰ کنند که اصلاÙ‹ کارساز نیست. بخصوص در مورد دختران در هنگام ازدواج عواقب خود را نشان مÙ‰ دهد. خیلÙ‰ وقتها وقتÙ‰ عدم برقرارÙ‰ ارتباط درست از جانب زنان در زندگÙ‰ خانوادگÙ‰ پیگیرÙ‰ مÙ‰ شود و به این نکته پÙ‰ مÙ‰ برند که در دوران کودکÙ‰ و نوجوانÙ‰، آنها را از چیزÙ‰ ترسانده اند یا سؤالÙ‰ یا کنجکاوÙ‰ آنها در مورد رفتار و ویژگیهاÙ‰ جنسÙ‰ سرکوب شده است. در واقع از کودکÙ‰ یا نوجوانÙ‰، روابط و رفتارهاÙ‰ جنسÙ‰ را به عنوان یک تابوÙ‰ بد و یک الگوÙ‰ نادرست تلقÙ‰ کرده اند، بنابراین روابط آنها با همسرانشان دچار اشکال مÙ‰ شود. همانطور که اشاره کردم، رفتارهاÙ‰ جنسیتÙ‰ در تمام عمر در زندگÙ‰ ما نقش دارند و اگر در سن کودکÙ‰ و نوجوانÙ‰ به درستÙ‰ آموزش داده نشود، خود را در بزرگسالÙ‰ به صورت انحرافاتÙ‰ ذهنÙ‰، روانÙ‰ و جسمÙ‰ نشان مÙ‰ دهند. چنانچه پـــــدر و مـــادرÙ‰ نسبت به گفتگــــو درباره اینگـــــونه رفتارها معذب باشند، چه باید بکنند؟ ببینید! این حالت در جوامع شرقÙ‰ و به عبارتÙ‰ سنتÙ‰ مثل جامعه ما وجود دارد. مسائل جنسÙ‰ با یک نوع منفÙ‰ بودن، یک نوع بد بودن و زشتÙ‰ یا حداقل صحبت در مورد آن، با یک نوع ممانعت درونÙ‰ همراه است. بنابراین یک امر فرهنگÙ‰ Ù€ اجتماعÙ‰ است. ولÙ‰ نباید چنین باشد و اگر والدینÙ‰ چنین احساسÙ‰ دارند، باید بدانند میان خصوصÙ‰ بودن مسائل جنسÙ‰ و ممنوعیت درباره گفت و گو در مورد آن، تفاوت وجود دارد. به عبارتÙ‰ ما نباید هیچ ممنوعیتÙ‰ چه از نظر اطلاعاتÙ‰ که خودمان مÙ‰ خواهیم به فرزندان بدهیم و چه از نظر سؤالاتÙ‰ که بچه ها در این زمینه دارند، داشته باشیم. حتÙ‰ اگر مسائلÙ‰ هم پیشرس است و مورد کنجکاوÙ‰ بچه ها قرار مÙ‰ گیرد، نباید معذب بود و از پاسخ دادن اجتناب کرد و احساسات خود را مخفÙ‰ نمود، بلکه والدین مÙ‰ توانند در قدم اول اطلاعاتÙ‰ ساده و کوتاه، متناسب با سن کودک به او بدهند و اطلاعات دیگر را به زمان دیگر وعده دهند، ولÙ‰ بچه ها نباید از اینکه در مورد مسائل جنسى  مÙ‰ خواهند اطلاعات کسب کنند، احساس ناراحتÙ‰ کنند و یا حس کنند که پدر یا مادرشان از پاسخگویÙ‰ معذب مÙ‰ شوند. البته باید به این نکته هم اشاره کنم که مسائل جنسÙ‰ یک مسائل خصوصÙ‰ است. بنابراین به نوعÙ‰، باید به بچه ها بخصوص بزرگتر که مÙ‰ شوند، آموزش داده شود که از نظر نوع سؤال و مکان سؤال باید رعایت کرده و هر سؤالÙ‰ را در هر جایÙ‰ از والدینشان نپرسند. در جامعه ما که تا حدÙ‰ سنتÙ‰ است و حد و حدودهایÙ‰ براÙ‰ این مسائل وجود دارد، نباید این طور برداشت شود که پدر و مادرها نیز در پاسخگویÙ‰ به فرزندانشان در مورد مسائل جنسÙ‰ معذب هستند. باید تمرین کرد و در عین حال هم از خصوصیات مراحل رشد آگاه شد. اگر هر پدر و مادرÙ‰ خود را به انواع توانمندیها، چه از نظر محتواÙ‰ سؤالات و چه از جهت مهارت در هدایت پاسخ مجهز کند و بپذیرد که آگاهÙ‰ فرزندان از ویژگی ها، رفتارها و مسائل جنسÙ‰ لازم و ضرورÙ‰ است، دیگر معذب نخواهد بود. آمـــــوزش امور جنســــى شامل چه بخشهایÙ‰ است؟ اکثر خانواده ها بر این باورند که آموزش امور جنسÙ‰ تنها در این خلاصه مÙ‰ شود که به کودکان آموزش دهند که کودک چگونه متولد مÙ‰ شود، اما شاید این ساده ترین بخش آموزش است. البته که در هر سنÙ‰ این امور و بخشها مÙ‰ تواند متفاوت باشد. مثلاÙ‹ در دوران کودکÙ‰، بچه ها جدا از اینکه اول هویت خودشان را مÙ‰ خواهند بدانند، در مورد تفاوتهاÙ‰ جنسÙ‰ و آشنایÙ‰ با بهداشت اندامهاÙ‰ جنسÙ‰ نیز کنجکاوند. به تدریج در سن بلوغ به دنبال بیشترین اطلاعات هستند. آموزش در مورد ساختار جسمÙ‰ زن و مرد، حالتهاÙ‰ عاطفÙ‰ دوران بلوغ، بیماری هایÙ‰ که مربوط به مسائل جنسÙ‰ است، وظایفÙ‰ که مربوط به جنسیتشان است، به عبارتÙ‰ نقشها و تفاوتهاÙ‰ مربوط به امور جنسÙ‰، خویشتندارÙ‰ در امور جنسÙ‰، چگونگÙ‰ برقرار کردن رابطه با دیگران و زیان جسمÙ‰ و روانÙ‰ است. یکÙ‰ دیگر از مسائل دوران بلوغ که بچه ها باید بدانند، روابط صحیح و درست بین دو جنس است. چون تا دوران کودکÙ‰، روابط معمولÙ‰ است، روابط بین دختر و پسر از نظر جنسیتÙ‰، خیلÙ‰ برایشان تفاوتÙ‰ ندارد. ولÙ‰ در دوران بلوغ، تمایل به برقرارÙ‰ ارتباط خیلÙ‰ بیشتر است و از آنجا که این ارتباط طبیعÙ‰ و ضرورÙ‰ است، باید قبل از آن، یا در هنگام بلوغ، رفتارهاÙ‰ جنسیتÙ‰ درست و مناسب را بیاموزند. مثلاÙ‹ مÙ‰ توان در این سنین، از طریق فعالیتهاÙ‰ گروهÙ‰ و همکارÙ‰ با هم، که کاملاÙ‹ هدایت شده باشد، نوع ارتباط سالم با یکدیگر را آموزش ببینند. شما به اهمیت سن بلــــوغ اشاره کردید، بهتــــرین شـــروع مکالمه براÙ‰ آشنا کردن بچه ها با مسائل جنسیتÙ‰ در این سن، چه مÙ‰ تواند باشد؟ در سن بلوغ، فرض بر این است که بچه ها، آن اطلاعات اولیه سن بلوغ را داشته باشند در واقع آنچه مهم است در ابتدا در این سنین، با تغییرات بلوغ آشنا شوند و همین صحبت از تغییرات بلوغ مÙ‰ تواند شروع مکالمه و به تدریج محور صحبت باشند. اینکه گفته شود که یک فرد در حین بلوغ، یک سرÙ‰ تغییراتÙ‰ از نظر جسمÙ‰، روانÙ‰ و عاطفÙ‰ کرده و خلق و خوÙ‰ او تغییر مÙ‰ کند. به عقیده من، حتÙ‰ بهتر است شروع صحبت از این رفتارها باشد تا رفتارهاÙ‰ جنسیتÙ‰. چرا که اگر نوجوانÙ‰ در آستانه بلوغ به خوبÙ‰ این مرحله از رشدش را درک کند و به درستÙ‰ این مسیر را طÙ‰ کند تا به دوره جوانÙ‰ برسد، یقیناÙ‹ بهتر مÙ‰ تواند خیلÙ‰ از مسائل، ویژگÙ‰ ها و رفتارهاÙ‰ جنسیتÙ‰ بعدÙ‰ را درک کند و با آنها آشنا شوند. ولÙ‰ آنچه در این قضیه مهم است، تدریجÙ‰ گفتن آن است. والدین باید آگاه باشند که نباید هیچ اطلاعاتÙ‰ از جمله اطلاعات دوران بلوغ را یکدفعه به فرزند خود بگویند. بلکه به تدریج به مرور زمان و در وقت مناسب باید این اطلاعات ارائه شود. حتÙ‰ در این سنین نیز مÙ‰ توان از کتابهاÙ‰ مناسب استفاده کرد. بدین صورت که ابتدا مقدمه اÙ‰ در مورد کتاب و موضوع آن گفته شده و توضیحاتÙ‰ ساده و کوتاه داده شود. سپس کتاب را به او بدهند و سپس فرزند خود را از پاسخگویÙ‰ به هر سؤالÙ‰ که هنگام مطالعه کتاب برایش پیش مÙ‰ آید مطمئن کنند. آیا خانــــواده تنها از طــــریق گفتگو، طرح سؤال و یا پاسخ به پــــرسش مÙ‰ تواند در آموزش رفتارهاÙ‰ جنسیتـــى نقش بازÙ‰ کند؟ خیر، تنها نقش خانواده را نمÙ‰ توان محدود به همین زمینه ها دانست. خانواده به دو صورت نقش بازÙ‰ مÙ‰ کند. یکÙ‰ به صورت مستقیم. یعنÙ‰ همین زمینه ها که شما ذکر کردید مثل طرح پرسش یا پاسخ به سؤالات فرزندان و دیگرÙ‰ به صورت غیرمستقیم، و آن الگوهایÙ‰ است که ارائه مÙ‰ دهد. مثلاÙ‹ احترامÙ‰ که پدر و مادر براÙ‰ هم قائلند، یک سرÙ‰ ارزشهایÙ‰ را به بچه ها منتقل مÙ‰ کنند که نه تنها در دوران کودکÙ‰ بلکه در دوره بزرگسالÙ‰، در روابطشان با جنس مخالف تØ£ثیرگذار است. از طرف دیگر این ارزشها در خانواده مÙ‰ تواند، بینش بچه ها را نسبت به رفتارهاÙ‰ جنسÙ‰ و نقشهاÙ‰ جنسیتÙ‰ وسعت داده و تجربه هاÙ‰ ارزشمندÙ‰ در آینده کسب کنند. غیــــر از منبع خانــــواده، چه منابع دیگرÙ‰ مÙ‰ توانند در آگاه کـــــردن فــــرزندان در اینگونه مــــوارد مؤثر باشند؟ ببینید منابع آموزشÙ‰ چون آمادگÙ‰، پیش دبستانÙ‰ و مدارس مÙ‰ توانند در صورت درست عمل کردن در این زمینه بسیار مفید باشند. بچه ها در مرحله آمادگÙ‰ پیش دبستانÙ‰، یعنÙ‰ زیر ۶ سال، فقط باید کنجاوی هایشان برطرف شود و اگر درست رفع نشود، این کنجکاوÙ‰ اذیتشان مÙ‰ کند. در مهدکودک، میزان نیاز آنها کمتر است و در خیلÙ‰ از کشورها مثل کشور سنتÙ‰ ما، بر نقش مدرسه هم تØ£کید مÙ‰ کند، چون وقتÙ‰ مÙ‰ بینند که پدر و مادرها به دلایل مختلف عدم اطلاع یا ناتوانÙ‰ در برقرارÙ‰ ارتباط با فرزندان و صحبت در اینگونه موارد، از طرح چنین موضوعاتÙ‰ ابا دارند، لذا در اینجا نقش مدرسه خیلÙ‰ برجسته مÙ‰ شود که متØ£سفانه نظام آموزشÙ‰ ما هم یک نظام بسته اÙ‰ است. البته که در سالهاÙ‰ اخیر بهتر شده ولÙ‰ اغلب تصور بر این است که اگر اطلاعاتÙ‰ بدهد، ممکن است این اطلاعات بیشتر ایجاد مشکل کند و در حالÙ‰ که اینطور نیست. هرقدر دانش آموزان، اطلاعاتÙ‰ در حد نیاز خودشان بیشتر داشته باشند، بهتر مÙ‰ توانند مسائل و مشکلاتشان را حل کنند. من به خاطر دارم که ۶ یا ۷ سال پیش، جزواتÙ‰ تحت عنوان «بهداشت بلوغ پسران و دختران» را وزارت بهداشت با همکارÙ‰ یونیسف تهیه کرد و به مرحله چاپ رسید که آموزش و پرورش آنها را در مدارسÙ‰ توزیع کند. چون یکÙ‰ از راه هاÙ‰ مؤثر در این سن این است که از طریق کتاب، سؤالاتÙ‰ براÙ‰ آنها مطرح شود که یا در خانواده و یا در مدرسه، به آنها پاسخ داده شود. ولÙ‰ تا مدتها این کتابها توزیع نشد. چه از طرف برخÙ‰ از مسؤولین آموزش و پرورش و چه از طرف برخÙ‰ مدارس ممانعت مÙ‰ شد. در حالÙ‰ که کتابها، کاملاÙ‹ علمÙ‰ تØ£لیف شده بودند. و حال بعد از چند سال این توزیع صورت گرفته است. بنابراین نه تنها گاهÙ‰ اوقات خانواده هاÙ‰ ما سنتÙ‰ است، بلکه نظامهاÙ‰ آموزشÙ‰ ما هم سنتÙ‰ است. مثل مسØ£له ایدز که یک زمانÙ‰، اصلاÙ‹ اجازه طرح آن در مدارس نبود ولÙ‰ بعد از مدتÙ‰ که متوجه شدند نمÙ‰ توان در مقابل واقعیتها ایستاد و بچه ها را از این جریانات دور نگه داشت، آموزشهایÙ‰ در زمینه ایدز در مدارس صورت مÙ‰ گیرد. بنابراین درحال حاضر هم، یکسرÙ‰ آموزشهایÙ‰ در مورد مسائل جنسیتÙ‰ ولÙ‰ به صورت کلÙ‰ و بیشتر در مورد بلوغ، بهداشت آن و تغییر خلق و خوÙ‰ در این سنین داده مÙ‰ شود. چرا که نظام آموزشÙ‰ ما به این نتیجه رسیده است که هر نوع ممنوعیتÙ‰ نتیجه معکوس خواهد گذاشت .