اخبار

وابستگی ایران به نفت کار را به آنجا رسانده است که به جای آنکه نفت به عنوان ابزار تهدیدی در اختیار ما باشدØŒ با‌ آن ما را تهدید می‌کنندØ› از این جهت روش‌هایی برای کاهش وابستگی اقتصاد ایران به نفت وجود دارد.

بقیه در ادامه

به گزارش سرویس اقتصادی جام نیوزØŒ وابستگی اقتصاد به درآمد حاصل از یک منبع طبیعی یا غیرطبیعی از جمله مسائلی است که در طول تاریخ دامنگیر بسیاری از کشورها شده استØŒ به همین دلیل سیاستمداران و اقتصاددانان برای رفع این وابستگی تلاش زیادی کرده‌اند.

وابستگی به یک منبع درآمدیØŒ موجب می‌شودØŒ تا نوسان احتمالی در میزان درآمد حاصل از این منبع درامدیØŒ بر همه‌ بخش‌های اقتصادی تØ£ثیرگذار باشد.

اگر این منبع درآمدی از منابع تجدیدپذیر باشدØŒ می‌توان به صورت یک چرخه و برای سالیان متمادی از این منبع استفاده و بخشی از درآمد اقتصاد را تامین کردØŒ اما در اکثر موارد که در دنیای امروز شاهد هستیمØŒ وابستگی به منابع غیر تجدیدپذیر است مانند وابستگی به فروش نفت و گاز خام.

در خصوص منابع تجدیدناپذیر این موضوع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است که مسائل مربوط به حفظ منابع برای نسل‌های آینده و همچنین چگونگی مصرف منبع طبیعی و تبدیل آن به منبع درآمدی دیگر حائز اهمیت است.

اقتصاد ایران نیز از جمله اقتصادهایی است که در طبقه‌بندی اقتصادهای تک‌محصولی قرار می‌گیردØ› به‌طوری‌که اقتصاد ایران وابسته به درآمد‌ حاصل از صادرات نفت خام و سایر موارد مرتبط با آن است و بر این اساسØŒ ایران وابسته به یک منبع طبیعی تجدیدناپذیر است و با توجه به پیامدهای آنØŒ باید راهکارهایی برای کاهش این وابستگی یافت.

در حقیقت اقتصاد نفتیØŒ اقتصادی است که برپایه‌ درآمدهای نفتی ساخته شده باشد و هرگونه نوسان در درآمدهای نفتیØŒ منجر به نوسانات محیط داخلی اقتصاد شود. بنابراین ممکن است کشوری از منابع نفتی غنی برخوردار باشدØŒ اما در زمره‌ی کشورهای نفتی قرار نگیرد.در حقیقتØŒ مسئله‌ی مهم در خصوص این کشورها از جمله نروژ که دارنده‌ی منبع طبیعی از جمله نفت هستندØŒ این است که آنان اقتصاد ملی‌شان را مبتنی بر درآمدهای حاصل از نفت بنا نکرده‌اند. درآمدهای حاصل از فروش نفت را ذخیره و سرمایه‌گذاری کردند و سود حاصل از آن را در اقتصاد ملی هزینه کردند.

وابستگی به نفت با اقتصاد چه می کندØŸ

برای پاسخ به این سوال می توان شرایط اقتصادی ایران را در چند سال اخیر مورد مطالعه قرارداد که به طور گذرا و ساده می‌توان گفت با وقوع یک شوک مثبت نفتیØŒ به‌طور معمول صادرات منبع طبیعی افزایش می‌یابد. با افزایش صادرات منبع طبیعیØŒ درآمدهای ارزی کشور به‌شدت افزایش یافته و در نتیجهØŒ نرخ ارز با کاهش شدید مواجه می‌شود. کاهش نرخ ارزØŒ کالاهای قابل تجارت در کشور دارنده‌ی منبع طبیعی را نسبت به کالاهای مشابه در کشورهای شریک تجاری گران‌تر می‌کند و در نتیجهØŒ هم‌زمان با افزایش صادرات منبع طبیعیØŒ صادرات سایر کالاهای قابل تجارت در کشور دارای منبع کاهش می‌یابد. بنابراین به جز بخش مرتبط با منبع طبیعیØŒ سایر بخش‌های تولیدی در این کشورهاØŒ که برخلاف بخش تولید و استخراج منبع طبیعی (نفت) دارای ارتباط زیادی با سایر بخش‌های اقتصاد نیز هستندØŒ با رکود شدید مواجه می‌شوند و در نتیجهØŒ کشور دارای منبع طبیعی گام‌به‌گام به درآمدهای نفتی وابسته می‌شود.

این موضوع باعث از بین رفتن توان کشور نفتی در سایر بخش‌های تولیدی می‌شود و در این حالتØŒ زمانی که یک شوک منفی نفتی رخ دهدØŒ به معنای آنکه قیمت نفت کاهش پیدا کندØŒ کشور نفتی که در سایر بخش‌ها ضعیف شدهØŒ به‌شدت با کاهش درآمد ملی و در نتیجهØŒ رکود و رشد منفی اقتصادی مواجه می‌شود.

نفت ابزاری برای تهدید

در این بخش از گزارش به برخی از بیانات مقام معظم رهبری که در دیدار با اقشار مختلف مردم و مسئولان فرموده اند اشاره می کنیم تا مشخص شود دید کشورهای استکبار نسبت به کشورهای دارنده ذخایر عظیم نفتی چگونه است.

• «جمهورÙ‰ اسلامÙ‰ ایرانØŒ منابعش بر طبق آن‌چه که تا امروز اکتشاف شده است از همه‌ کشورهاÙ‰ دنیا بیش‌تر استØ› این خیلÙ‰ چیز جذابÙ‰ است براÙ‰ مصرف‌کنندگان نفت در دنیاØŒ براÙ‰ دستگاه‌هاÙ‰ استکبار که رگ حیات‌شان به حامل‌هاÙ‰ انرژى، به نفت و گاز وابسته است. بنابراین ایران کشورÙ‰ با یک چنین ثروتÙ‰ است. آن‌ها تا چهار سال دیگرØŒ تا 10 سال دیگرØŒ تا 15 سال دیگر نفت‌شان تمام می‌شودØ› اما جمهورÙ‰ اسلامÙ‰ بر طبق منابعÙ‰ که تا امروز اکتشاف شده استØŒ تا 80 سال دیگر نفت و گاز داردØ› این خیلÙ‰ جذاب است. کشورÙ‰ در اوج قله‌ دارایÙ‰ نفت و گازØ›»

• چرا قدرت جمهوری اسلامی ایران در استفاده از نفت به عنوان ابزاری برای مواجهه با تهدیدات دشمن پایین استØŸ چرا نمی‌توانیم در برابر تهدیدات و زورگویی‌های دشمن از نفت به عنوان ابزاری برای تهدید استفاده کنیمØŸ پاسخ روشن است: «بودجه‌ کشور ما متØ£سفانه از ده‌ها سال پیش به این طرفØŒ وابسته‌ به نفت است. این روش را همه‌ اقتصاددان‌هاÙ‰ دل‌سوز رد می‌کنندØ› این روش در کشور ما عادت شده است. نفت را استخراج کنندØŒ بفروشندØŒ از پول آنØŒ کشور را اداره کنندØ› این شیوه غلطÙ‰ است»

• وابستگی شدید دولت به درآمدهای نفتی پیامدهای بدی را برای جامعه به هم‌راه داشته است و کشور را نیازمند به این درآمدها کرده است و عملا بجای آن‌که نفت برای ما به عنوان ابزاری برای تهدید باشدØŒ با آن ما را تهدید می‌کنند. این خیلی دردناک است. «ما باید به جایÙ‰ برسیم که اگر یک روزÙ‰ به خاطر قضایاÙ‰ سیاسى، اقتضائات سیاسى، یا اقتضائات اقتصادÙ‰ در دنیاØŒ اراده کردیم که صادرات خودمان را مثلاÙ‹ براÙ‰ مدت 15 روز یا یک ماه متوقف کنیمØŒ بتوانیم. شما ببینید این کار چه قدرت عظیمÙ‰ را براÙ‰ یک کشور تولیدکننده نفت به وجود مÙ‰‌آورد که یک وقت اگر اراده کردØŒ بگوید آقا من از امروز تا 20 روز نفت صادر نمی‌کنم. ببینید چه حادثه‌اÙ‰ در دنیا به وجود مÙ‰‌آید. امروز ما نمی‌توانیم این کار را بکنیمØŒ چون به این درآمد احتیاج داریم. اگر یک روزÙ‰ اقتصاد کشور از درآمد نفت و صادرات نفت بریده شودØŒ این توان را ملت ایران و نظام اسلامÙ‰ در ایران به دست خواهد آوردØ› که تØ£ثیرگذارÙ‰‌اش در دنیا فوق‌العاده است. ما باید به این‌جا برسیم. این چیزÙ‰ است که تا امروز پیش نیامده است. البته کار آسانÙ‰ هم نیستØŒ کار بسیار مشکلÙ‰ است».

اقتصاد بدون نفت یا اقتصاد بی‌نیاز از درآمدهای نفتیØŸ

چه بخواهیم و چه نخواهیم تا 80 سال آینده نفت و گاز داریم. پس اقتصاد بدون نفت برای ایران معنا نداردØ› مگر روزی که نفت ما تمام شود و از هیچ جایی نتوانیم نفت تامین کنیم. آن‌چه برای ما اهمیت داردØŒ این است که کشورمان بدون نیاز به درآمدهای نفتی بتوان مدیریت کرد  یعنی اگر روزی اراده کردیم که نفت را صادر نکنیمØŒ بتوان این کار را انجام داد.

برای آنکه بتوانیم به چنین جایگاهی دست یابیم باید به دیگر مزایای اقتصاد داخلی خود توجه کنیم. مقام معظم رهبری در سالهای اخیر در بیانات متعددی مسئولان کشور را نسبت به دیگر بخش های اقتصاد متوجه کرده اند که در ادامه به برخی از این بیانات توجه می کنیم.

• توجه به تولید ملیØŒ حمایت از کار و سرمایه‌‌ ایرانی یکی از مهم‌ترین ارکان رسیدن به قله‌های ترقی و اوج اقتدار جمهوری اسلامی ایران است. حمایت ما از تولیدØŒ کار و سرمایه ملی می‌تواند نقش عظیمی در خوداتکایی و عدم وابستگی به درآمدهای نفتی ایفا کند و نتیجه دل‌خواه ما را به همراه آورد. «ما باید بتوانیم از کارِ کارگر ایرانÙ‰ حمایت کنیمØ› از سرمایه سرمایه‌دار ایرانÙ‰ حمایت کنیمØ› و این فقط با تقویت تولید ملÙ‰ امکان‌پذیر خواهد شد. سهم دولت در این کارØŒ پشتیبانÙ‰ از تولیدات داخلىِ صنعتÙ‰ و کشاورزÙ‰ است. سهم سرمایه‌داران و کارگرانØŒ تقویت چرخه تولید و اتقان در کار تولید است. و سهم مردم که به نظر من از همه این‌ها مهم‌تر استØŒ مصرف تولیدات داخلÙ‰ است. ما باید عادت کنیمØŒ براÙ‰ خودمان فرهنگ کنیمØŒ براÙ‰ خودمان یک فریضه بدانیم که هر کالایÙ‰ که مشابه داخلÙ‰ آن وجود دارد و تولید داخلÙ‰ متوجه به آن استØŒ آن کالا را از تولید داخلÙ‰ مصرف کنیم و از مصرف تولیدات خارجÙ‰ به‌جد پرهیز کنیم»

• مساله دوم توجه به تولیدات دانش‌بنیان است. «باید روزÙ‰ برسد که این ملت بتواند از دانش خود ثروت تولید کند. آن وقت خودِ آن ثروت به پیش‌رفت دانش کمک خواهد کرد… دائماÙ‹ هم‏افزایÙ‰ به‌وجود مÙ‰‏آید»

• مساله سوم حمایت از صادرات غیرنفتی است. یکی از ویژگی‌های مهم صادرات این است که ضمن درآمدزایی برای کشورØŒ ظرفیت تولید در کشور را بالا برده و اشتغال‌زایی به همراه دارد.

• مساله چهارم تمرکز بر انرژی‌های نو و جایگزین انرژی‌های فسیلی و به‌خصوص انرژی هسته‌ای است. این حق مسلم نسل‌های آتی‌ماست که از ابتکارات و خلاقیت‌های امروز ما بهره ببرند. بعید نیست که در آینده‌ای نه چندان دورØŒ انرژی‌های متداول امروزی دیگر پاسخ‌گوی نیاز بشر نباشد. به همین دلیل توجه به انرژی‌های جایگزین می‌تواند نقش بسیار موثری در آینده کشور ما ایفا کند. هر چند که امروز در انرژی هسته‌ای توانایی زیادی به دست آورده‌ایمØŒ اما تازه در آغاز کار قرار داریم. باید مرزهای دانش هسته‌ای را هم‌چون هسته‌هایش بشکافیم. «آن کسانÙ‰ که توانسته‌اند انرژÙ‰ هسته‌اÙ‰ را به دست بیاورندØŒ در آینده نه‌چندان دورÙ‰ خواهند توانست سرنوشتِ انرژÙ‰ دنیا را در دست داشته باشند»

• مساله پنجم توجه بیش از پیش به صندوق توسعه ملی و استراتژی‌های بلندمدت آن است. باید بتوان با بهره‌گیری از این صندوق و رفع موانعی که بر سر راه اهداف شکل‌گیری این صندوق استØŒ بی‌نیازی خود به درآمدی‌های نفتی را تثبیت کنیم.

• مساله آخر این‌که هدف‌مندی یارانه‌ها و هم‌چنین اصلاح نظام مالیاتی از جمله مهم‌ترین اموری هستند که می‌توانند در بی‌نیازی کشور از درآمدهای نفتی تاثیر به‌سزایی داشته باشند. اجرای بهینه هدف‌مندی یارانه‌ها و به‌سامان رساندن آنØŒ نقش بسیار زیادی در الگوی مصرف انرژی خواهد داشت و می‌تواند بسیار موثر باشد. به همین صورت تقویت نظام مالیاتی و تامین کامل بودجه دولت از دیگر الزامات بی‌نیازی از درآمدهای نفتی است.

گزارش از محمدحسین سیف اللهی مقدم* فارس/110

منبع : جام نیوز