خانواده - تربیت فرزندان

مدت یک قرن است که غرب تحقیقات دامنه دار و عمیقی پیرامون روان شناسی تربیت کودک به انجام رسانده است که به واقعØŒ نتایج چشمگیری از آن پژوهش ها به دست آمده استØ› ...............

بقیه مطالب در ادامه

هر چند به بسیاری از پژوهش های آنان نمی توان به دیده اطمینان کامل نگریست. تا این زمان همچنان پیروان ژان پیاژه (زیست شناسØŒ فیلسوف و روان شناس سوئیسیØŒ متوفای 1980م)ØŒ اسکینرØŒ باندوراØŒ کلارک هالØŒ اریکسون و هاینزوانرØŒ با یکدیگر نسبت به عقاید استادان خود اختلاف عقیده دارند. جمعی کودک را بزرگسالی کوچک (به تعبیر آنان: مینیاتور بزرگسال) و بعضی او را کاملاÙ‹ متمایز با بزرگسال تعریف می کنند. عده ای او را متمایل به بدیØŒ و برخی او را پاک سرشت می دانند.

درباره تربیتØŒ تغذیهØŒ رشدØŒ عادت ها و رفتارهای کودک نیز نظریات متفاوت و متناقض بسیاری میان پژوهشگران وجود دارد که به واقع آدمی گاه در انتخاب نظریه درست میان آنان سرگردان می شود.

انبوه نتایج علمی که امروزیان بدان دست یافته اند در سایه آزمایش های سالیان متمادیØŒ استفاده از فن آوری و استمداد از تجربیات گذشتگان استØ› با این حال پیوسته طرح ها و نظریات جدیدی به دست می آید که گاه به طور کاملØŒ ناقض نظریات گذشته است. اما در صدها سال پیش که هیچ یک از این زمینه ها و امکانات پژوهشی وجود نداشته استØŒ از سوی حضرت محمد امین صلی الله علیه و آله و سلم نسبت به کودکانØŒ گفتارها و رفتارهایی مشاهده شده است که امروزیان در ژرفای آن درمانده اند و فهم عمیقی از آن به دست نیاورده اند. معجزه حضرت محمد امین صلی الله علیه و آله و سلم تنها آیات قرآن نبود. گفتار و رفتارشØŒ همه معجزه بود. چه آن که معجزه پدیده ای است که بشر از ارائه نمونه آن ناتوان باشد.

در عقاید امروزیان متمدن و متفکر ØŸ چنین آمده است که: اگر کودکانØŒ وحشی و پرخاشگرند باید آنان را رام و مطیع گردانید. زیرا آنان ماهیت حیوانی دارند و غرایز نقش اساسی در انگیزش رفتارشان دارد.

این در حالی است که ما بارها این جمله را از سخنان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم شنیده یا خوانده ایم که: پنج چیز است که تا آستان مرگ آنها را ترک نمی کنمØ› یکی از آنها سلام کردن به کودکان است.

به راستیØŒ ژرفای مفهوم این جمله را کدام متفکر روان شناس درک می کندØŸ در افکار خردسالان چه می گذرد که حضرت امام صادق علیه السلام در پی نقل آنچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرا گرفتهØŒ می فرماید: "احبوا الصبیان و ارحموهم و اذا وعدتمو هم ففو لهم فانهم لایرون الا انکم ترزقونهم"Ø› به کودکان محبت بورزید و مورد شفقتشان قرار دهید و هر گاه به آنان وعده ای دادیدØŒ وفا کنید. زیرا آنها شما را روزی دهنده خود می دانند (4). در این رفتار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چه حکمتی نهفته بوده است که همه روزه که صبحگاه از خواب برمی خاستØŒ دست محبت به سر فرزندان خود می کشیدØŸ

در این نوشتار به طور گزیده به تشریح پاره ای از گفتارها و رفتارهای حضرت محمد صلیه الله علیه و آله و سلم درباره کودکان می پردازیم.

نامطمئن بودن نظریات رایج کنونی و سرمشق بودن رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای ما -به تصریح آیه- (6) قرآن ما را بر آن می دارد که به فرموده ها و کردار حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عمیق تر بنگریم و به واقع اعتقاد داشته باشیم که آنچه او به جای آورده -به فرض درستی روایت- فراتر از اکتشافات علمی امروزیان است. کوچک ترین عمل او در پی ارائه معیاری است که برای معاصران وی ناشناخته ماند و برخی تا این زمان نیز ناشناخته باقی مانده است. از آن نمونهØŒ در جمله ای ساده از آن بزرگوار می خوانیم:

"اکرموا اولادکم و احسنوا آدابکم"Ø›(7) فرزندانتان را گرامی بدارید و با آداب و روش پسندیده با آنان رفتار کنید.

در نظر سطحیØŒ این فرموده تنها سفارش به احترام کودکان و رفتار صحیح با آنان است. اما این که چه رفتاری در شØ£ن کودک نیست تا از آن پرهیز شودØŒ و چه روشی نادرست است تا نسبت به وی انجام نگیرد جای گفتگو است. آیا والدین و مربیان برای یافتن پاسخ صحیح این دو پرسشØŒ خود نباید پیش تر پیرامون تربیت کودک آگاهی هایی به دست آورندØŒ پدر و مادری که با آداب و روش صحیح زندگی ناآشنایند چگونه می توانند فرزندشان را با آداب درست تربیت کنندØŸ! آیا بوسیدن کودکان -دختر و پسر- تا چه سنی رواستØŸ آیا از جا برخاستن در برابر بچه های کم سن بجا است یا نابجاØŸ آیا تنبیه و کتک آنان تا چه میزان سفارش می شودØŸ تفاوت گذاری میان آنان تا چه اندازه صحیح یا ناصحیح استØŸ بازی کودک و «بازی با کودک» چه لزوم و فایده ای داردØŸ

بنابراینØŒ سفارش به گرامیداشت کودکØŒ تاکید بر تاسیس بنیادی است که به خانواده ها آموزش دهد چگونه با فرزندانشان رفتار کنند. خانواده و مجالس خانوادگیØŒ آموزش و پرورشØŒ صدا و سیما و مراکز فرهنگیØŒ هر یک بنیادی است که باید بدین مهم توجه کند.

از طرف دیگر باید مشخص شود که بی احترامی به کودک و ترک آموزش وی چه پیامدهایی دارد! اگر اطرافیانش با آداب و روش درست با او برخورد نکنند چه پیش خواهد آمدØŸ کودک در هر حال بزرگ خواهد شد. اگر او در بزرگسالی دریابد که بسیاری از رفتارهای بزرگسالان با وی در کودکیØŒ ناصحیح بوده استØŒ نسبت به آنان چگونه خواهد اندیشیدØŸ آیا والدین چنین کودکی اکنون در بزرگسالی این کودک می توانند امیدوار باشند که وی آرای امروز آنان را بپذیرد و بدان عمل کندØŸ چگونه بسیاری از والدین بدین امر توجه ندارند که یکی از علت های تمرد نوجوانان و جوانانØŒ پی بردن آنان به اشتباه روش پدر و مادر در کودکی ایشان است!

به هر تحلیلØŒ توجه رسول خدا صلیه الله علیه و آله و سلم به دنیای کودکان را در چندین جنبه می توان جستجو کرد:

1. کوشش برای تولد فرزندان سالم

برخلاف عقیده بسیاری از نظریه پردازان که تربیت کودک را از شش ماهگی یا دو سالگی به بعد نتیجه بخش می دانندØŒ تعالیم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زمانی پیش تر از این را در تربیت کودک موثر می شمارد. نوزاد بیشتر صفات خوب و بد را از طریق ژن از پدر و مادر به ارث می برد. بنابراینØŒ تربیت او نه از دوران حمل که پیش از ازدواج آغاز می شود.

دختر و پسری که پیش از ازدواج به اصول اخلاقی و دینی پایبند نباشند بسیار دشوار می توان امید داشت که فرزند آنان درستکار تربیت شود. البته سهم محیط تربیتی و عوامل و استثنائات روزگار را نادیده نمی انگاریم.

اگر تربیت کودک از شش ماهگی یا دو سالگی آغاز می شودØŒ این دستور رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم چه مفهومی می یابد که می فرماید: هر کس صاحب فرزندی شد در گوش راست کودکش اذان و در گوش چپ او اقامه بگوید تا از شر شیطان در امان باشد. امیر مومنان علی علیه السلام می فرماید: زمانی که دو پسرم حسن و حسین علیه السلام تولد یافتندØŒ آن حضرت همین عمل را انجام داد و دستور فرمود تا در گوش آن ها سوره حمد و آیه الکرسی و آیه های سوره حشر و سوره اخلاص و ناس و فلق را بخوانند.

اگر کودک دو ماهه استعداد تربیت و پذیرش ندارد و مشاهدات و شنیده های او در درونش تاثیر نمی نهد به چه سبب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: هرگز مبادا که کودکی در گهوارهØŒ نظاره گر رفتار زناشویی زن و مرد باشد. (9) اگر در چنین موقعیت صدای زن و مرد را بشنود به راه رستگاری و پاکی و خیر قدم نمی نهد. (10).

به راستیØŒ آیا سلامتی مادر در دوران حملØŒ تغذیهØŒ ترس و نگرانی ها و نیز اعتیاد وی بر سلامتی روحی نوزاد اثر نمی گذاردØŸ! آن گاه چگونه می توان نوزاد ناسالم را درست تربیت کردØŸ!

امام باقر علیه السلام می فرماید: در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مردی از انصار در مدینه به آن حضرت شکایت کرد که: همسرم دختر عموی من است و خانواده و اجداد ما همه سفید پوست هستیم و اینک او فرزندی به دنیا آورده که سیاه پوست و شبیه سیاهان حبشی است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اندکی تامل کرد و سپس از زن توضیح خواست. زن به پاکی خود سوگند یاد کرد. پیامبر فرمود: بین هر انسان تا حضرت آدم علیه السلام عرق (پیوندØŒ ژنØŒ ریشه) وجود دارد که در ساختمان فرزند فعالیت می کنند... فرزند شبیه یکی از آنها می شود... این نوزاد سیاه پوست شبیه یکی از اجداد دور شماست. کودک را بگیر که فرزند خود تو است.

هنگامی که نوزاد رنگ پوست خود را به وسیله ژن از اجدادش به ارث ببردØŒ آیا صفات خوب یا بد به همین وسیله از آنان به وی سرایت نمی کندØŸ!

آن حضرت در همین باره فرموده است: "انظر فی ای شیØ¡ تضع ولدک فان العرق دساس"Ø› خوب بنگر که نطفه خود را در چه جایگاهی جای می دهی. زیرا ریشه ها و ژن آدمی به طور پنهان تاثیر گذار است. و از طریق آنØŒ اخلاق اجداد به فرزندان منتقل می شود.

نیز در جای دیگر فرمود: "الشقی شقی فی بطن امه و السعید سعید فی بطن امه"Ø› بدبخت در شکم مادر بدبخت می شود و سعادتمند در شکم مادر چنین می شود.

در روایتی دیگر آن حضرت به نقش برادر (دایی فرزندان) در تربیت فرزند اشاره می کند و می فرماید: "اختاروالنطفکم فان الخال احدالضجیعین"Ø› (14) همسر شایسته برای نطفه های خود انتخاب کنید. زیرا دایی یکی از دو ستون مهم تشکیل دهنده نوزادتان است.

و نیز فرموده است: از ازدواج با زنان زیبارویی که در خانواده بد پرورش یافته اندØŒ بپرهیزید. (15)

2- توجه به سلامت جسمی و روحی مادر

فرزندان ما -به ویژه دختران- بیشتر اوقات خود را در کنار مادر سپری می کنند و از تعلیمات او چیزها می آموزند. بر این اساسØŒ آنان که دغدغه تربیت فرزند دارند نخست باید به تربیت همسر بپردازند. دختران و زنان نیز تØ£ثیر پذیرتر از پسران و مردان اند. بنابراین در آستانه زندگیØŒ مرد باید مهم ترین همت خود را آموزش و تربیت همسرش قرار دهد. زمانی که مادر خانواده درست آموزش ببیند و تربیت شودØŒ تربیت فرزندان او با سهولت انجام می پذیرد. چنان که اگر مادر نکوهیده خوی باشدØŒ تربیت فرزند خیلی دشوار است. زیرا او اولین آموزگار کودک شماست.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در این باره فرموده است: "ایاکم و تزویج الحمقاØ¡ØŒ فان صحبتها بلاØ¡ و ولدها ضیاع"Ø› از ازدواج با زنان کودن بپرهیزید که همنشینی آنها نوعی بلا و فرزندشان تباه است.

پس از انتخاب همسر شایسته و توجه به آموزش و تربیت اوØŒ مهم ترین وظیفهØŒ ایجاد محیط روانی سالم در خانه است. این نخستین ابزار هر طرح تربیتی موفق است. هر که دلسوز فرزند خود است پیش از هر کار باید بکوشد تا حد امکان فضای خانه آکنده از آرامش و مهرورزی شود. تا زمانی که کودک شما خود را در چنین فضایی نبیند زمینه ای برای شکوفایی استعدادهای خود نمی یابد و بیشتر توان او صرف مبارزه با ترس و اضطراب ها و مقابله با عوامل رنج آور زندگی می گردد. هر چه محیط آنان صمیمی تر و درس آموزتر و روان ایشان مطمئن تر و بی هراس تر باشدØŒ آموزش و تربیت آن ها هموارتر و آموختن هایشان از محیط بیشتر و پایدارتر است.

حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم در این باره فرموده است: "حق الولد علی والده... ان یسفره امه..."Ø› حق فرزند بر پدر این است که پدر مادر را احترام کند.

زمانی که فرزند،، مادر را در نگاه پدر محترم ببیندØŒ احساس امنیت و آرامش می کنند.

مادری که در خانه از احترام پدر محروم باشدØŒ نخواهد توانست نقش مادری خود را به درستی ایفا نماید.

3- پیشگیری بهتر از درمان

اصل نامبرده در روان شناسی تربیتی جایگاهی ویژه دارد و کوشش می شود تا پیش از پدید آمدن ناهنجاری های رفتاریØŒ عوامل پدیدآورنده آن شناسایی و پیشگیری شود.

از طرفی امروزه والدین از بسیاری از رفتارهای فرزندان خود ناخشنودند و امید دارند که کسی از راه برسد و فرزندشان را به حقوق والدین آشنا کندØŒ حال آن که گاه کوتاهی خود والدین سبب بروز چنین مشکلی است. زیرا در تربیت و پرورش آنان سهل انگاری نموده اند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در همین باره فرموده است: "رحم الله من اعان ولده علی بره"Ø› خدای رحمت کند کسی که فرزند خود را به نیک رفتاری کمک کند.

از آن حضرت پرسیدندØŒ چگونهØŸ فرمود:

1- آنچه کودک در توان داشته و انجام دادهØŒ از او بپذیرند.

2- آنچه انجام آن در توانش نیستØŒ از او نخواهند.

3- او را به گناه و طغیان وادار نسازند.

4- به او دروغ نگویند و در برابر او رفتار نابخردانه انجام ندهند.

به واقع هر یک از ما دوست داریم فرزندانمان نسبت به ما چگونه رفتار کنندØŸ با خود بیندیشیم که اگر ما خویشتن را برای نیل بدین منظور کمک نکنیمØŒ دیگران چگونه و تا چه میزان خواهند توانست ما را در این هدف مدد رسانند! پس همان بهتر که فهرست همه انتظاراتمان را نسبت به فرزندانمان یادداشت کنیم و آن گاه بیندیشیم که برای موفقیت فرزند در این برنامهØŒ خود ما چه وظایفی بر عهده داریم.

چندی پیشØŒ دوستی از فرزندانش سخت گله مند بود که آنها بیشتر اوقات روزانه شان را به تماشای تلویزیون می گذرانند. به وی گفتم: کمی به جای گله از آنها خود را نکوهش کن. چون غیبت طولانی شما و همسرت از محیط خانهØŒ سبب دلتنگی آنها را فراهم می آورد. آنها برای رفع این دلتنگی به تماشای تلویزیون پناه می آورند و زمانی که بدین روش عادت کردندØŒ دیگر در وقت حضور شما نیز نمی توانند از عادات خود دور شوند.

4- درمان روحی با اعطای شخصیت

احساس ضعف شخصیتØŒ نه فقط بزرگسالان را رنج می دهد و به ناهنجاری رفتاری وا می داردØŒ کودکان را نیز دچار مشکل می کند. بعضی می پندارند چون کودک پیکری کوچک تر از بزرگسالان داردØŒ شخصیت خود را هم کوچک می پنداردØ› حال آنکه چنین نیست و چه بسا بی توجهی به شخصیت کودکان زیانبارتر از بی توجهی به شخصیت بزرگسالان باشد. زیرا احساس ضعف شخصیت در کودکی سبب بروز رفتارهای ناصواب و ویرانگر در بزرگسالی است. به همین سبب است که امام هادی علیه السلام فرموده است: از شر آن که خود را حقیر و بی مقدار بپنداردØŒ در امان مباش.

از رفتارهای متداول حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مقابل فرزندش فاطمه سلام الله علیها و نیز نوه های عزیزش امام حسن و امام حسین علیه السلامØŒ احترام وصف نشدنی و برخاستن در مقابل آنان است. شیعه و سنی نقل نموده اند که آن جناب پیوسته با حضور دختر خردسالشØŒ تمام قامت در برابر می ایستاد و احترامش می کرد.

گاه به احترام و نیز مراعات خردسالی نوادگانشØŒ سجده نماز را طولانی می ساخت یا برای برآوردن حاجت آنانØŒ نماز را با سرعت به پایان می برد. هر روز صبح بر سر فرزندان و نوادگانش دست نوازش می کشید و مهربانی و عطوفت نسبت به کودکانØŒ خوی همیشگی آن حضرت بود.

با این همهØŒ در بزرگداشت شخصیت کودکان باید همواره توجه داشت که این امر برای ارضای حس شخصیت طلبی آنان است. بدین سبب باید در انجام آن به شیوه ای گام برداشت که زمینه غرور و ناز پروری کودکان فراهم نشود و این امر زمانی است که ما همه شیوه های تربیتی را هم گام عمل کنیمØ› چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عمل می کرد.

5- توجه به بهداشت روانی کودکان

در مباحث روانشناسی عمومیØŒ در بخش «یادگیریØŒ حافظه و فراموشی» به عوامل تاثیرگذار بر رشد بدن و حافظه پرداخته می شود و یادآوری می کنند که یکی از مهمترین عوامل اختلال در حواس و حافظه کودکان و مانع جدی از رشد استعدادهای آنانØŒ و بلکه عامل عقب ماندگی ذهنیØŒ محرومیت از بهداشت روانی است. کودک به هر علت آرامش روان خود را از دست دهدØŒ بخشی از فعالیت های مغز وی که تنظیم کننده رشد ذهنی اوست مختل و آینده وی دچار مخاطره می شود. مشکلات خانوادگیØŒ فقرØŒ بد رفتاری والدین با یکدیگر و با فرزندانØŒ خشونتØŒ تاکید بی اندازه بر رعایت نظم و مقررات و ترس های موهومØŒ همه عواملی است که روان کودک را نابسامان می نماید.

اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هر صبحگاه که از خواب برمی خیزد و دست نوازش بر سر فرزندان و نوادگانش می کشدØŒ این رفتار از هر هدیه برای کودک مناسب تر است و ما به درستی نمی توانیم تاثیر عمیق این رفتار ساده را لمس کنیم. کودکی که در آغاز صبح از چنین نوازشی بهره مند شود احساس آرامشØŒ امنیتØŒ پذیرفتگیØŒ امید و شادی می کند. اطمینان می یابد که وجودش در خانه زاید نیست. جایگاهش نزد والدین شناخته شده و محفوظ و مورد توجه است.

روانشناسان معتقدند بهره مندی از محبت والدین در ماه های آغاز طفولیت و آغاز هر روزØŒ از مهمترین عوامل تاثیرگذار بر تامین بهداشت روانی کودک است. کودکی که از مهر و محبت پدر و مادر برخوردار استØŒ نگرش مطلوبی نسبت به خود می یابد و روابط سالم تر و پذیرفته تری با دیگران برقرار می کند. و ترس های موهوم و بی پایه را که مانع شکوفایی استعدادهای اوستØŒ از وی دور می سازد.

6. مهرورزیØŒ مهم ترین ابزار تربیت

زمانی که آهنØŒ نرم و گداخته شود به هر صورت که بخواهیم شکل می پذیرد. «مهر ورزی» به افراد -به ویژه کودکان- همان حرارتی است که افراد را نرمØŒ تسلیم و گوش به فرمان می سازد.

تربیت نوعی کوشش برای نفوذ در ناخودآگاه افراد است. رنج و اندوه هاØŒ آرزوهاØŒ شکست ها و گفته های ناگفتهØŒ پیوسته در ضمیر ناخودآگاه جای می گیرند. پیرامون این ضمیرØŒ مØ£مورانی آماده به خدمت وجود دارند که مانع از نفوذ دیگران بدان می شوند. از طرفی تا فردی به درون آن راه نیابد نمی تواند به اسرار آن پی ببرد و راه حلی برای مشکل آن ارائه کند.

پدر و مادری که ابزار نفوذ به ناخودآگاه فرزندان خود را نشناخته و شیوه ورود به آن را ندانند هیچ گاه نخواهند توانست ارتباط صمیمی با ایشان برقرار سازندØ› دردهایشان را بشناسند و درمان کند.

«مهرورزی به کودک» از مهم ترین ابزار نفوذ به ضمیر ناخودآگاه اوست. زمانی که فردی به کودک محبت و مهربانی می کندØŒ قلب او را در اختیار می گیرد و آرام آرام می تواند از رنج هایش آگاه شود و راه درمانش را شناسایی و دنبال نماید.

امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید: از همان کودکیØŒ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم مرا از پدرم برگرفت و من شریک آب و نان او شدم و پیوسته مونس و هم سخن وی بودم... او مرا در کنار خود می نشانید و بر سینه خویش جای می داد و در بسترش کنار خود می خوابانیدØŒ به طوری که تنم را به تن خویش می چسبانید و بوی خوش خود را به مشامم می رساند.

من پیوسته در پی او روان بودمØŒ مانند بچه در پی مادرØŒ هر روز برای من از اخلاق خود نمونه ای آشکار می ساخت و مرا به پیروی از آن وا می داشت. در سال چند روزی را در غار حرا خلوت می گزید. من او را می دیدم و جز من کسی او را نمی دید... او مرا از کودکی در دامن خود پروراند و... هزینه زندگی مرا بر عهده گرفت. در هر صبح و شام یک نشست خصوصی با او داشتم که در آن احدی جز من و او شرکت نمی کرد. در این اوقاتØŒ من با او بودم و هر جا که او می رفت و از هر دری که سخن می گفتØŒ من با او همراه و هماهنگ بودم.

نیز در همین باره می نویسد: زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم کودکان انصار را می دید بر سر آنان دست می کشید و به آنان سلام می کرد و دعایشان می فرمود. روزی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از راهی می گذشت که کودکان بازی می کردند. چون نگاهش به یکی از آن ها افتاد نزد او نشست و پیشانی او را بوسید و به وی محبت نمود... و فرمود: روزی دیدم این کودک با فرزندم حسین بازی می کند و خاک های زیر پای حسین را بر می دارد و به صورت خود می مالد. چون او از دوستان حسین است من هم او را دوست دارم.

گاه می شد کودکی را نزد آن حضرت می آوردند و او در دامن حضرتØŒ خود را خیس می کرد. اطرافیان با پرخاش به کودک می کوشیدند از کار او جلوگیری کنند و وی را از دامن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جدا سازندØŒ که آن حضرت آنان را از این کار باز می داشت و می فرمود: با تندی از ادرار کردن کودک جلوگیری نکنید. سپس کودک را به حال خود رها می کرد تا حاجتش برآورده شود. آنگاه خود می رفت و لباسش را تطهیر می کرد.

روزی آن حضرت با گروهی از مردم نماز جماعت می خواند. در هنگام سجدهØŒ حسین علیه السلام که کودکی خردسال بودØŒ بر پشت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می نشست و پاهایش را حرکت می داد. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سر از سجده بر می داشت او را می گرفت و کنار خود روی زمین می گذاشت و در سجده دیگر این رفتار حسین علیه السلام و آن حضرت تکرار می شد. فردی یهودی که شاهد این صحنه بود پس از نماز به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گفت: با کودکان خود طوری رفتار می کنید که ما هرگز رفتار نکرده ایم. حضرت فرمود: اگر شما به خدا و فرستاده او ایمان داشتید با کودکان خود مهربان بودید. آن مرد پس از مشاهده آن رفتار و شنیدن این سخنØŒ مسلمان شد.