امام خمینی (ره) و عرفان محیی‌الدین ابن عربی (ره)

نکته اول: آیا امام خمینی در اواخر عمر از فلسفه و عرفان برگشتØŸ
برخی از مخالفان فلسفه و عرفان اسلامیØŒ تلاش کردند تا امام خمینی (ره) را مخالف عرفان و فلسفه معرفی کنند و گفتند امام در اواخر عمر از این دو علم برگشت و اظهار پشیمانی کرد و برای مدعای خودØŒ عباراتی از امام را در مذمت عرفان و فلسفه و ... نقل کردند.

غافل از اینکه آن بزرگمرد تاریخ تشیع و اسلامØŒ علومی مانند فقهØŒ اخلاقØŒ اصول فقهØŒ علم توحید و حتی حفظ قرآن کریم را نیز در برخی از موارد مورد مذمت جدی قرار داده و حتی در اشعار خود از مسجد و مدرسه نیز اظهار بی‌زاری کرده است که البته هیچکدام از این مواردØŒ در نظر امام راحلØŒ به خودی خود مذموم نبودند. پس باید در همه این موارد مراد امام از آن مذمت‌ها و بی‌زاری‌ها را پیدا کرد.

یکی از مرادهای امام خمینی (ره) از مذمت‌های مذکور را می‌توان در نامه اخلاقÙ‰ و عرفانÙ‰ خود به مرحوم حاج احمد آقا پیدا کرد.

ایشان ابتدا می‌نویسد: «پس علوم رسمÙ‰ هر چند فلسفه و علم توحید خود حجابند و هر چه بیشتر شوند حجاب غلیظتر و افزون‏تر گردد و چنانچه مÙ‰‏دانیم و مÙ‰‏بینیم لسان دعوت انبیاØ¡- علیهم السلام و اولیاÙ‰ خُلÙ‘ÙŽص سلام اللÙ‘ÙŽه علیهم لسان فلسفه و برهان رایج نیست بلکه آنان با جان و دل مردم کار دارند و نتایج‏ براهین را به قلب بندگان خدا مÙ‰‏رسانند و آنان را از درون جان و دل هدایت مÙ‰‏نمایند. و مÙ‰‏خواهÙ‰ بگو: فلاسفه و اهل براهین حجاب‏ها را افزون کنند و انبیاØ¡- علیهم السلام- و اصحاب دل کوشش در رفع حجاب کنندØŒ لهذا تربیت‏شدگان اینانØŒ مؤمنان و دل باختگانند و تربیت‏شدگان و شاگردان آنانØŒ اصحاب برهان و قیل و قالند و با دل و جانØŒ سر و کار ندارند.» (صحیفه امامØŒ ج‏16ØŒ ص 219)

و سپس در ادامه گوشزد می‌کند: «و آنچه گفتم به آن معنÙ‰ نیست که به فلسفه و علوم برهانÙ‰ و عقلÙ‰ نپرداز و از علوم استدلالÙ‰ روÙ‰ گردان که این خیانت به عقل و استدلال و فلسفه استØŒ بلکه به آن معنÙ‰ است که فلسفه و استدلال راهÙ‰ است براÙ‰ وصول به مقصد اصلÙ‰ و نباید تو را از مقصد و مقصود و محبوبÙ’ محجوب کندØŒ یا بگو این علوم عبورگاه به سوÙ‰ مقصد هستند و خود مقصد نیستند و دنیا مزرعه آخرت است و علوم رسمÙ‰ مزرعه وصول به مقصودندØŒ چنانچه عبادات نیز عبورگاه به سوÙ‰ او- جلÙ‘ و علا- است» (صحیفه امامØŒ ج 16 ص 219)

و در اواخر عمر شریف خودØŒ (16 مرداد سال 1365) در پیام تاریخی به مناسبت مراسم حج فرمود:
«و بالاخره هر طایفه‏اÙ‰ از علماÙ‰ اعلام و دانشمندان معظم به بعدÙ‰ از ابعاد الهÙ‰ این کتاب مقدس دامن به کمر زده و قلم به دست گرفته و آرزوÙ‰ عاشقان قرآن را برآورند و در ابعاد سیاسى، اجتماعى، اقتصادى، نظامى، فرهنگÙ‰ و جنگ و صلح قرآن وقت صرف فرمایند تا معلوم شود این کتاب (قرآن) سرچشمه همه چیز استØ› از عرفان و فلسفه تا ادب و سیاستØŒ تا بیخبران نگویند عرفان و فلسفه بافته‏ها و تخیلاتÙ‰ بیش نیست و ریاضت و سیر و سلوک کار درویشان قلندر استØŒ یا اسلام به سیاست و حکومت و اداره کشور چه کار دارد که این کار سلاطین و رؤساÙ‰ جمهور و اهل دنیاست. یا اسلام دین صلح و سازش است و حتÙ‰ از جنگ و جدال با ستمکاران برÙ‰ است. و به سر قرآن آن آورند که کلیساÙ‰ جاهل و سیاستمداران بازیگر به سر دین مسیح عظیم الشØ£ن آوردند.» (صحیفه امامØŒ ج‏20ØŒ ص 93)

نکته دوم: امام خمینی و محیی الدین ابن عربی
حضرت امام خمینی (ره) در آثار اخلاقی و عرفانی خود مانند شرح دعای سحرØŒ مصباح الهدایØ© الی الخلافØ© و الولایØ©ØŒ تعلیقØ© علی الفوائد الرضویØ©ØŒ سر الصلوØ©ØŒ آداب الصلوØ© و شرح چهل حدیث در موراد بسیاری از محیی‌الدین ابن عربی به عظمت یاد کرده و تحت عناوین با شکوهی مانند: شیخ کبیرØŒ شیخ عارفØŒ شیخ محققØŒ بزرگمرد از او نام برده و به عنوان یکی از «بزرگان مشایخ ارباب عرفان» او را ستوده است.

حضرت امام در اواخر ماههای عمر شریف خود (یکشنبه 25 دÙ‰ ماه 1367) درباره کتاب فصوص الحکم می‌نویسد: «یاد روزÙ‰ که در ایام جوانÙ‰ کتاب «فصوص الحکم» و دیگر کتب عرفانÙ‰ را که بزرگان مشایخ ارباب عرفان به یادگار گذاشته‏اند در خدمت بعض از مشایخ اهل عرفان- رضوان اللÙ‘ÙŽه علیه- استفاده نمودم و اکنون که در این سنÙ‘ کهولت و از پاÙ‰ درآمدگÙ‰ دختر عزیزم (فاطÙ‰) خانم فاطمه طباطبائÙ‰ از این بÙ‰‏بضاعت خواستند چیزÙ‰ بنویسم باید بگویم که کتب مذکور با همه قدر و منزلتÙ‰ که دارند و کمکهاÙ‰ بسیار ارزنده‏اÙ‰ به معرفت قرآن کریم- سرچشمه فیÙ‘اض معرفØ© اللÙ‘ÙŽه و کتب ادعیه ائمه معصومینØŒ صلوات اللÙ‘ÙŽه و سلامه علیهم اجمعینØŒ که آنها را حقÙ‘اÙ‹ قرآن صاعد باید خواند و احادیث آن بزرگواران- مÙ‰‏کنندØŒ حلاوت و لطافت و جامعیت اسرار کتاب الهÙ‰ را ندارند.

فÙ‰ المثل سوره مبارکه حمد مشتمل جمیع اسرار معارف الهیه است که تحمل آن از عهده این نویسنده دست و پا بسته خارج استØŒ همین قدر بدان اÙ‰ دختر عزیزم که در بِسÙ’مِ اللÙ‘ÙŽهِ الرÙ‘ÙŽحÙ’منِ الرÙ‘ÙŽحیمِ. الÙ’حÙŽمÙ’دُ لِلÙ‘ÙŽهِ رÙŽبِّ الÙ’عالÙŽمِینÙŽ معارف و اسرار غیر قابل تحمل براÙ‰ ما است و اگر عارف صاحب سرÙ‰ در الÙ’حÙŽمÙ’دُ لِلÙ‘ÙŽهِ با قدم صاحب ولایت غور کند مÙ‰‏یابد که در عالم هستÙ‰ غیر از اللÙ‘ÙŽه چیزÙ‰ و کسÙ‰ نیست که اگر بود حمد مختصÙ‘ به ذات الوهÙ‰ نبود (تو خود حدیث مفصÙ‘ل بخوان از این مجمل) پس باید قلمها بشکنند اگر گمان شود وراÙ‰ او هستند.

تو نیز اÙ‰ عزیز کتب عرفا و اولیا را بخوان به قصد فهمیدن یا ذوق کردن همین کلمه شریفه جامعه. خداوند تعالÙ‰ تو و احمد عزیزم و فرزندان عزیزت را که نور چشمان من هستید حفظ کندØŒ و از شماها انتظار دعاÙ‰ خیر دارم بویژه پس از موتم. و السلام علیکم و رحمØ© اللÙ‘ÙŽه و برکاته.» (صحیفه امامØŒ ج‏21ØŒ ص 237)

نکات جالب توجه حضرت امام درباره کتاب فصوص الحکم ابن عربی در این نامه:
1. خاطره خوش امام از فراگیری فصوص الحکم
2.عنوان «بزرگان مشایخ ارباب عرفان» برای ابن عربی
3.استفاده علمی امام از فصوص الحکم
4.قدر و منزلت داشتن فصوص الحکم نزد امام
5.کمک‌های بسیار ارزنده فصوص برای فهم و معرفت قرآن و کتب ادعیه و احادیث ائمه
6. سفارش به خواندن و فراگیری کتب عرفانی به قصد فهمیدن یا ذوق کردن اسرار قرآن (کلمه شریفه جامعه)
7. حتی زمانی که امامØŒ این نوع کتابها را با قرآن مقایسه می‌کند و می‌فرماید که هیچکدام حلاوت و لطافت و جامعیت اسرار کتاب الهÙ‰ را ندارند مثالی می‌زند که همه این کتب عرفانی بر مبنای آن مثال دور می‌زنند یعنی «وحدت وجود» و آن را از قرآن (الحمدلله رب العالمین) استفاده می‌کند. (فÙ‰ المثل سوره مبارکه... اگر عارف صاحب سرÙ‰ در الÙ’حÙŽمÙ’دُ لِلÙ‘ÙŽهِ با قدم صاحب ولایت غور کند مÙ‰‏یابد که در عالم هستÙ‰ غیر از اللÙ‘ÙŽه چیزÙ‰ و کسÙ‰ نیست که اگر بود حمد مختصÙ‘ به ذات الوهÙ‰ نبود (تو خود حدیث مفصÙ‘ل بخوان از این مجمل) پس باید قلمها بشکنند اگر گمان شود وراÙ‰ او هستند.)  

نامه مهم دیگر امام خمینی (ره)
همچنین حضرت امام در اواخر ماههای عمر شریفش (11 دی ماه 1367) در پیام مهم و تاریخی خود به میخائیل گورباچف او را به اسلام دعوت کرد و از شکست کمونیسم خبر داد که در قسمتی از آن نامه مهم آمده: «دیگر شما را خسته نمی‌‏کنم و از کتب عرفا و بخصوص محیÙ‰ الدین ابن عربی نام نمی‌‏برمØ› که اگر خواستید از مباحث این بزرگمرد مطلع گردیدØŒ تنÙ‰ چند از خبرگان تیزهوش خود را که در این گونه مسائل قویاÙ‹ دست دارندØŒ راهÙ‰ قم گردانیدØŒ تا پس از چند سالÙ‰ با توکل به خدا از عمق لطیف باریکتر ز موÙ‰ منازل معرفت آگاه گردندØŒ که بدون این سفر آگاهÙ‰ از آن امکان ندارد.» (صحیفه امامØŒ ج‏21ØŒ ص: 225)
در پایان یادآوری این نکته ضروری است که حضرت امامØŒ کتاب فصوص و مصباح الانس را خدمت استاد عرفانش حضرت آیت الله شاه‌آبادی (ره) خوانده است و نیز ایشان بر کتاب فصوص الحکم و مصباح الانس تعلیقه نوشته‌اند و به طور کلیØŒ اصل مباحث ابن عربی را قبول دارند اگر چه در مواردی نقد‌هایی نیز دارند.

نوشته: وحید واحدجوان