تمامÙ‰ احکام اسلام بر پایه مصالح و مفاسد خاصÙ‰ استوار است. براÙ‰ هر حکمى، حکمتÙ‰ است و در جعل هر قانونى، مصلحتÙ‰ موجود است. اگر در اسلام از چیزÙ‰ نهÙ‰ مى‏‌شود به‌دلیل آن است که مفسده‌اÙ‰ دارد و اگر به چیزÙ‰ امر مى‏‌شودØŒ از آن جهت است که مصلحتÙ‰ در آن وجود دارد. البته شاید پÙ‰ بردن به تمام حکمت و مصالح و مفاسد مترتÙ‘ب بر احکام برای ما ممکن نباشدØŒ اما با اتکاÙ‰ به عقل سلیم و نیز واقعیات خارجÙ‰ موجود و همچنین بیانات بزرگان معصوم ‏(علیهم السلام) مى‌توان به گوشه‏‌هایÙ‰ از آن پÙ‰ برد. با تصویب قانون بیمه اجباری شخص ثالث هم اکنون تمام دیات ناشی از تصادفات جرحی و فوتی برای زنان و مردان بدون لحاظ دیانت آنها به صورت یکسان پرداخت می‌شودØŒ اما در مباحث فقهی و کلامی در خصوص میزان دیه اناث اشکالاتی مطرح شده است که در ادامه با استناد به آیات و روایات به این موضوع خواهیم پرداخت Ø›    چرا دیه زن نصف دیه مرد استØŸ در قرآن آیه‌اÙ‰ تصریح ندارد که دیه زن نصف دیه مرد استØŒ اما درباره قصاص خداوند فرموده: «الانثÙ‰ بالانثى»؛(Û±) «زن در مقابل زن قصاص مى‏‌شود.» این آیه در ظاهر دلالتÙ‰ بر دیه ندارد اما به‌دلیل رابطه نزدیک مسئله قصاص جنایت یا بخشش و پرداخت دیهØŒ از همین تعبیر کنار آیه «ان النفس بالنفس»؛(Û²) تفاوتی بین قصاص زن و مرد و در نتیجه دیه آنها استفاده شده که بحث مفصل دارد و مجال ذکر آن نیست. در هر حال منشØ£ اصلی حکم تفاوت دیه زن و مرد در روایات آمده است: امام صادق(ع) فرمود: «دیه المرØ£ه نصف دیه الرجل»؛(Û³) «دیه زن نصف دیه مرد است.»   در روایات اهل سنت نیز آمده است: «دیه المرØ£ه علÙ‰ النصف من دیه الرجل»؛(Û´) «دیه زن نصف مقدار دیه مرد است.»   اما در خصوص فلسفه این حکم باید توجه داشت که اصولاÙ‹ در نظر دین اسلام و قرآن کریم ارزش و مقام ذاتی زن و مرد تفاوتی نداردØŒ یکسان می‌باشد. تنها ملاک فضیلت و برتری هرکس تقوا و ارزش‌های معنوی او می‌باشد.(Ûµ) در ادامه نکاتی در مورد دیه زن و نصف بودن آن نسبت به دیه مرد را می‌خوانید: اوÙ‘ل: اگر اسلام یک دین کاملاÙ‹ مادÙ‰ بود که محور مسائل آن امور مالÙ‰ و اقتصادÙ‰ در نظر گرفته مى‏‌شد و آن‌گاه دیه زن نصف دیه مرد بودØŒ این اشکال وارد بود که چرا ارزش زن کمتر از مرد است و چرا قیمت زن را نصف قیمت مرد در نظر گرفته‌‏اند. حال آنکه در اسلام ارزش انسان‌‏ها به روح و روان و کمالات معنوÙ‰ آنهاستØŒ آنچه در اسلام اهمیت دارد و معیار ارزش استØŒ تقواست. انسان مى‌‏تواند چون موسÙ‰ کلیم ‏الله باشدØŒ همان گونه که مریم (‏سلام الله علیها) نیز با خداوند ارتباط وحیانÙ‰ داشت. زن و مرد در پیمودن راه تعالÙ‰ و سعادت و دستیابÙ‰ به مقامات معنوى، همانند و یکسان هستند و فرقÙ‰ میان آن دو نیستØŒ مانده به همت هرکدام! لکنØŒ مسئله دیهØŒ یک امر اقتصادÙ‰ است. دیه مربوط به تن انسان‏‌هاستØŒ برای همین است که فرقÙ‰ بین دیه فرد اوÙ‘ل حکومت اسلامÙ‰ و یک کارگر ساده وجود ندارد. (Û±) دوم: در یک نگاه کلÙ‰ مى‏‌توان گفت که انسان‌‏ها اعم از زن و مرد داراÙ‰ سه بعد هستند: الف. بعد انسانÙ‰ و الهÙ‰: در این مورد زن و مرد با هم یکسان هستند و راه تکامل انسانÙ‰ و الهى، تا بى‌نهایت به‌روÙ‰ هر دوÙ‰ آنها گشوده است. علاوه بر آنØŒ نفقه فرزندان نیز به‌عهده مرد است نه زنØŒ لذا با رفتن مرد و مرگ او تعدادÙ‰ فرزند واجب النفقه از او باقÙ‰ مى‌‏مانند که بایستÙ‰ به‌نحوÙ‰ این خلØ£ نیز پر گردد. بنابراین باید قاعدتاÙ‹ دیه مرد بیش از دیه یک زن باشد و این مطلب ربطÙ‰ به جوهره زن و مرد نداردØŒ بلکه به‌لحاظ عوارض خارجÙ‰ مرگ آنها و اثرات آن در خانواده است. خداوند در سوره مبارکه نحل آیه Û¹Û· مى‌فرماید: «هرکس از مرد یا زن عمل نیک انجام دهد در حالÙ‰ که ایمان داشته باشدØŒ پس او را بى‌تردید (در دنیا) به زندگÙ‰ پاکیزه‏‌اÙ‰ زنده خواهیم داشت و (در آخرت) پاداششان را در برابر عملهاÙ‰ بسیار خوبشان خواهیم داد.» (Û²) در سوره مبارکه احزاب آیه Û³Ûµ هم به این معنا اشاره شده است. ب. بعد علمÙ‰: از نظر بعد علمÙ‰ بین مرد و زن تفاوتÙ‰ نیست. اسلام تفاوتÙ‰ در فراگیرÙ‰ علم بین زن و مرد قایل نشده است. در روایات آمده: «طلب العلم فریضه علÙ‰ کل مسلم و مسلمه»؛(Û³) آیات قرآنÙ‰ که در این زمینه وارد شده و تفاوتÙ‰ بین زن و مرد در زمینه علم و دانش و ترغیب به آموختن قایل نشدهØŒ مشتمل بر چهل آیه است. ج. بعد اقتصادÙ‰: زن و مرد در اسلام از حیث وظایف اقتصادÙ‰ با یکدیگر متفاوت‌اند. این وظایف بر مبناÙ‰ توان و قدرت جسمÙ‰ و روحÙ‰ زن و مرد تقسیم‏ بندÙ‰ شده‌اند. زن اصولاÙ‹ از لحاظ بازدهÙ‰ اقتصادÙ‰ از مرد ضعیف‏تر است. حتÙ‰ در عصر حاضر و حتÙ‰ در جوامعÙ‰ که بین زن و مرد به‌ظاهرØŒ اصلاÙ‹ فرقÙ‰ قایل نیستندØŒ بازدهÙ‰ اقتصادÙ‰ زن و مرد یکسان نیست. واقعیت این است که زن بالاخره برای به دنیا آوردن فرزند باید باردار شود و بعد از زایمان نیز باید به شیردهÙ‰ و مواظبت از کودک خود بپردازد. دوران باردارÙ‰ و شیردهÙ‰ زمان و توان زیادÙ‰ از زن مى‏‌گیرد و انرژÙ‰ و وقت زیادÙ‰ از زن صرف این موضوع مى‏‌شود. گرچه این کارØŒ فى‌نفسهØŒ کارÙ‰ بزرگ و ارزشمند استØŒ اما به‌هرحالØŒ کار اقتصادÙ‰ نیست و هیچ بازدهÙ‰ اقتصادÙ‰ بر آن مترتب نیست. از طرفى، ساختمان بدنÙ‰ زن و مرد بسیار متفاوت است. زن داراÙ‰ اندامÙ‰ ظریف و لطیف با ضریب آسیب‏ پذیرÙ‰ بالاستØŒ در حالÙ‰ که ساختمان جسمانÙ‰ مردØŒ قوÙ‰ و نوعاÙ‹ زمخت و مناسب کارهاÙ‰ سخت است و به همین خاطرØŒ بسیارÙ‰ از کارها و شغل‏هاÙ‰ اجتماعÙ‰ که نیازمند توان و قوت مردانه استØŒ در اختیار مردها قرار مى‏‌گیرد و بدیهÙ‰ است که با فقدان مردØŒ خسارت بیشترÙ‰ متوجه خانواده می‌شودØŒ لذا ضرورÙ‰ است که دیه بیشترÙ‰ بابت فقدان مرد پرداخت گردد.(Û´) البته این واقعیت قابل کتمان نیست که برخی از زنان امروزه در جامعه همپای مردان تلاش می‌کنند و نان‌آور خانواده محسوب می‌شوند. اما قانون دیه مانند سایر قوانین ناظر به غالب افراد استØŒ چون غالباÙ‹ مسئولیت اداره خانواده به‌عهده مردان استØŒ در دیه زن و مردØŒ نقش مرد و زن در تØ£مین اقتصاد و معاش خانواده منظور شده و به‌لحاظ غالب افراد که مردان موظف به تØ£مین هزینه زندگی هستندØŒ دیه زن نصف دیه مرد قرار داده شده است. پس گرچه بعضی از زنان مسئولیت اداره خانواده را دارندØŒ لیکن قانون بر محور افراد دور نمی‌­زند بلکه غالب افراد را در نظر دارد. چرا دیه زن نصف دیه مرد استØŸ سوم: خلØ£ ناشÙ‰ از فقدان یک مرد در خانواده به‌مراتب بیش از خلØ£ ناشÙ‰ از یک زن است. بر اساس مطالعات فقهÙ‰ و تاریخÙ‰(Ûµ) دیه به‌منظور جبران خساراتÙ‰ است که از ناحیه مجرم بر شخص قربانÙ‰ یا خانواده او وارد گردیده و از آنجا که جامعه مطلوب دینÙ‰ که اسلام در پÙ‰ تحقق آن استØŒ عمده فعالیت‌هاÙ‰ اقتصادÙ‰ را بر دوش مرد گذاشته است و مهمترین وظیفه زن را اداره کانون خانواده قرار دادهØŒ طبیعÙ‰ است که آثارÙ‰ که بر یک مرد مترتب مى‏‌شود از نظر اقتصادÙ‰ بر وجود یک زن مترتب نیستØŒ لذا فقدان او از صحنه اجتماع و خانوادهØŒ از نظر اقتصادی خسارت بیشترÙ‰ را متوجه خانواده مى‌کندØŒ بنابراینØŒ باید دیه‏‌اÙ‰ مناسب وضعیت او پرداخت گردد.(Û¶) علاوه بر آنØŒ نفقه فرزندان نیز به‌عهده مرد است نه زنØŒ لذا با رفتن مرد و مرگ او تعدادÙ‰ فرزند واجب النفقه از او باقÙ‰ مى‏‌مانند که بایستÙ‰ به‌نحوÙ‰ این خلØ£ نیز پر گردد. بنابراین باید قاعدتاÙ‹ دیه مرد بیش از دیه یک زن باشد و این مطلب ربطÙ‰ به جوهره زن و مرد نداردØŒ بلکه به‌لحاظ عوارض خارجÙ‰ مرگ آنها و اثرات آن در خانواده است.(Û·) با توجه به مجموعه مطالبÙ‰ که بیان شدهØŒ مى‏‌توان چنین نتیجه گرفت که مسئله دیه ملاک ارزیابÙ‰ ارزش مرد و زن نیست که تفاوت آن موجب اعتراض گردد. از طرفÙ‰ وظایف اقتصادÙ‰ مرد در خانواده هم به‌نحوÙ‰ ایجاب مى‏‌کند که تفاوت‏‌هایÙ‰ در این گونه موارد (دیه) که ارتباط مستقیم با اقتصاد خانواده داردØŒ مشاهده شود و این عین صواب است. مرد از نظر جسمانÙ‰ و قواÙ‰ بدنى، قوى‏‌تر از زن بوده و قادر به انجام کارهاÙ‰ سنگین‌تر است و وجود او براÙ‰ خانوادهØŒ مایه آرامش و قوت دل استØŒ از سوÙ‰ دیگر با فقدان او افرادÙ‰ که تحت تکفل وÙ‰ بوده‌اندØŒ بدون سرپرست و حامÙ‰ مى‏‌مانندØŒ لذا طبیعÙ‰ است که میزان دیه او بیش از دیه یک زن باشد. (Û¸) در واقع دیهØŒ بهاÙ‰ ارزش اقتصادی مقتول یا مجروح است. اگر فرد آسیب دیده و یا مقتول مرد باشدØŒ دیه او بیشتر استØŒ به‌جهت توانایى‌ها و وظائف سنگینÙ‰ که به‌عهده او بوده و فعلاÙ‹ بر اثر قتل و یا نقص عضو به جا مانده است. اگر مقتول زن باشدØŒ دیه او کمتر است به‌جهت تفاوت نقش اقتصادی اعضای بدن او. اما این تفاوت استØŒ نه تبعیض. بین تفاوت و تبعیض بسیار فرق است. کارگرÙ‰ که از توان کارÙ‰ بیشترÙ‰ بهره‏‌مند استØŒ تفاوت دارد با کارگرÙ‰ که ضعیف است و توانایÙ‰ کارهاÙ‰ سنگین را ندارد. مزد آنان فرق مى‌کند. اگر کارفرما یک کارگر قوÙ‰ و یک کارگر ناتوان را به‌طور مساوÙ‰ مزد بدهدØŒ به حق کارگر قوÙ‰ ظلم کرده و این کار بى‌عدالتÙ‰ فاحش است. اگر خداوند متعال دیه مرد و زن را به‌طور مساوÙ‰ قرار مى‌‏دادØŒ با عدالت سازگار نبود. در پایان تذکر یک نکته و پاسخ به دو شبهه خالÙ‰ از لطف نیست: اولاÙ‹: نصف بودن دیه زن نسبت به مرد مادامÙ‰ است که دیه به‌میزان یک‌سوم (ثلث) نرسد و الÙ‘ا دیه مرد و زن در کمتر از ثلث با هم مساوÙ‰ است. لذا اگر دلیل نصف بودن دیه زنØŒ مسئله نقص او بودØŒ باید همه‌جا دیه او نصف دیه مرد مى‏‌شد. ثانیاÙ‹: مرد همان گونه که دیه بیشترÙ‰ به او اختصاص مى‌‏یابد در مقابل وظیفه دارد که در پرداخت دیه قتل‏ها و جنایات خطایÙ‰ بستگان خود (به‌عنوان عاقله) مشارکت نمایدØŒ در حالÙ‰ که زن از این امر معاف است. ممکن است گفته شود که در عصر حاضرØŒ زنانØŒ همدوش مردان به فعالیت‌‏هاÙ‰ اقتصادÙ‰ اشتغال دارند و در تØ£مین مخارج زندگÙ‰ با مرد شریک هستندØŒ پس دلیلÙ‰ بر کم بودن دیه آنها در عصر کنونÙ‰ وجود ندارد. در پاسخ به این اشکال مى‌توان گفت: اولاÙ‹: صحیح است که زنان دوشادوش مردان فعالیت اقتصادÙ‰ مى‏‌کنند لکن در عین حالØŒ هیچ‌گاه نمى‌توانند امنیتÙ‰ را که مرد براÙ‰ خانواده به وجود مى‌آوردØŒ ایجاد کنند. در واقعØŒ زنان در ایجاد حریمÙ‰ مطمئن براÙ‰ خانواده هیچ‌گاه به پاÙ‰ مردان نمى‏‌رسند. ثانیاÙ‹: همان‌گونه که قبلاÙ‹ هم بیان شد بسیارÙ‰ از مشاغل پردرآمد هستند که با وضعیت جسمÙ‰ و عمومÙ‰ زنان تناسب ندارند و لذا فقط در انحصار مردان قرار دارند و طبیعÙ‰ است که بازدهÙ‰ اقتصادÙ‰ مردان را بالا مى‏‌برد. در عین حال اگر واقعاÙ‹ بازدهÙ‰ اقتصادÙ‰ زن و مرد مساوÙ‰ استØŒ چرا در جوامعÙ‰ که به‌ظاهر از حقوق زنان دم مى‌‏زنند اکثریت وزرا و وکلا و مسئولین را مردان تشکیل مى‏‌دهندØŸ اشکال دیگرÙ‰ که ممکن است مطرح شود آن است که آیا نصف بودن دیه زن تبعیض علیه او و به‌نفع مردان استØŸ پاسخ به این سؤال هم آن است که اسلامØŒ دین مساوات است و مرد و زن بودن در این دین هیچ امتیازÙ‰ نیست. لکن در امر نصف بودن دیهØŒ مصلحتÙ‰ وجود دارد. چنان که احکام دیگرÙ‰ در اسلام وجود دارد که به‌دلیل مصالحÙ‰ که در آنها وجود داردØŒ به‌نفع زنان وضع شده استØŒ از جمله اینکه اگر شخص مسلمانÙ‰ مرتد شود (مرتد فطرÙ‰) چنانچه مرد باشد حتÙ‰ اگر توبه هم کندØŒ به‌نظر بسیارÙ‰ از فقها به مرگ محکوم مى‌‏شودØŒ ولÙ‰ اگر زن باشد در صورتÙ‰ که توبه کندØŒ آزاد شده و به زندگÙ‰ عادÙ‰ خود برمى‏‌گردد. یا در علل فسخ نکاحØŒ اگر مردÙ‰ بعد از عقد نکاحØŒ دیوانه شدØŒ زن حق دارد نکاح را فسخ کند در صورتÙ‰ که اگر همین اتفاق براÙ‰ زن بیفتدØŒ مرد حق فسخ ندارد.(Û¹)   گفتنی است در حال حاضر طبق تبصره Û² ماده Û´ قانون اصلاح قانون بیمه اجباری مسؤولیت مدنی دارندگان وسایل نقلیه موتوری زمینی در مقابل شخص ثالثØŒ در حال حاضر تمامی شرکت‌های بیمه نیز موظف هستند در ایفاØ¡ تعهدات مندرج در قانونØŒ خسارت وارده به زیان‌دیدگان را بدون لحاظ جنسیت و مذهب تا سقف تعهدات بیمه‌نامه پرداخت نماید که در این میان مبلغ مازاد بر دیه تعیین‌شده از سوی محاکم قضائیØŒ به‌عنوان بیمه حوادث محسوب می‌گردد.   پی‌نوشت‌ها: Û±- بقرهØŒ آیه Û±Û·Û¸. Û²- مائدهØŒ آیه Û´Ûµ. Û³- وسائل الشیعهØŒ ج ۱۹، ص Û±ÛµÛ±. نشر دارلاحیاØ¡ التراث العربیØŒ بیروتØŒ بی تا. Û´- کنز العمالØŒ ج ۱۵، ص ÛµÛ·. نشر دارالاحیاØ¡ التراث العربیØŒ بیروتØŒ بی تا. Ûµ- حجرات (Û´Û¹) آیه Û±Û³. Û¶- جوادÙ‰ آملى، عبداللهØŒ زن در آئینه جلال و جمالØŒ ص Û´Û°Û° و Û´Û°Û±. Û·- مشکینى، علیØŒ ترجمه قرآنØŒ ص Û²Û·Û¸. Û¸- مجلسیØŒ بحارالانوارØŒ ج Û¶Û·ØŒ ص ۶۸، باب ۴۵؛ نوریØŒ مستدرک الوسائلØŒ ج Û±Û·ØŒ ص Û²Û´Û¹. Û¹- مکارم شیرازى، ناصرØŒ دروس خارج فقهØŒ بحث دیاتØŒ روزنامه فیضیهØŒ شماره Û±Û¸. Û±Û°- شفیعÙ‰ سروستانى، ابراهیمØŒ و...ØŒ قانون دیانت و مقتضیات زمانØŒ مرکز مطالعات استراتژیک ریاست جمهورى، چاپ اول. Û±Û±- شفیعÙ‰ سروستانى، ابراهیمØŒ تفاوت زن و مرد در دیه و قصاصØŒ سفیر صبحØŒ چاپ اولØŒ ص Û¹Û³. Û±Û²- خامنه‌اى، سید محمدØŒ حقوق زنØŒ انتشارات علمÙ‰ فرهنگى، ۱۳۷۵، چاپ دومØŒ ص Û¹Û¸. Û±Û³- محمودى، عباسعلى، برابرÙ‰ زن و مرد در قصاصØŒ انتشارات بعثتØŒ چاپ اولØŒ ۱۳۶۵، ص ۸۳، محمد حسینØŒ فضل‌اللهØŒ زن در حقوق اسلامى، ترجمه عبدالهادÙ‰ فقهى‌زادهØŒ نشر دادگسترØŒ ص Û²Û´. Û±Û´- برگرفته از نظرات فقهاÙ‰ معاصرØŒ رساله‏‌هاÙ‰ توضیح المسائل مراجع تقلید.   منبع : سایت ستاد دیه