یک شبهه: صادر می‌کنیمØ› پس کم می‌آید

یکی از بزرگ‌ترین شبهه‌هایی که در زمینه کمبود آب و برق مطرح می‌شودØŒ صادرات آنهاست. البته در مورد برق مشخص است که تا مدتی پیشØŒ اضافه‌بار سیستم برق‌رسانی کشور صادر می‌شدØ› اما در مورد آبØŒ تابه‌حال این ماجرا به‌طور رسمی تØ£یید نشده و حتی تکذیب شده است. ماجرای صادرات آب و برقØŒ خاصه آب شربØŒ حتی جنبه‌های سیاسی هم به خودش گرفته و معاندان مدام مطرح می‌کنند درحالی‌که مردم ایران آب برای نوشیدن نداردØŒ مسئولین آب را صادر می‌کنند تا بتوانند دیپلماسی عمومی خود در منطقه را گسترش بدهند.

اما به‌هرحال قابل انکار نیست که طی دو دهه گذشتهØŒ ایران علاقه‌مند به حضور در بازار آب کشورهای حاشیه خلیج فارس بوده است. این کشورها به‌واسطه اقلیم خشک و بیابانیØŒ تقاضای آب شرب زیادی دارند. البته در حال حاضر سعی می‌کنند از طریق تصفیه آب دریاØŒ به بخشی از آب شرب مورد نیاز دست یابند اما این امر برای آن‌ها توجیه اقتصادی ندارد. به همین دلیلØŒ طبیعی است که بازار آب این کشورها برای ایرانØŒ هدف بالقوه‌ای باشد.

یک پاسخ

با همه این احوالاتØŒ رضا اردکانیان در کسوت وزیر نیروØŒ رسماÙ‹ اعلام کرده است که «برخلاف شایعات و اظهارنظرهای غیرکارشناسیØŒ در حال حاضر صادرات آب و برق به صفر رسیده است. دست‌ها و نیت‌های ناپاک در داخل کشور قصد بر هم زدن آرامش مردم را با تزریق و تشدید شایعات دارندØ› درحالی‌که واقعیت‌ها غیرازآن چیزی است که برخی مدعی آن هستندØ› چرا که ما در این اوضاع‌واحوال کمبود انرژی و آب به‌هیچ‌وجه صادرات به کشورهای همسایه نظیر پاکستانØŒ افغانستان و عراق انجام نمی‌دهیمØ› چراکه قصد نداریم با صادراتØŒ خاموشی‌های بیشتری را در کشور به مردم تحمیل کنیم.»

یک شبهه: همه‌چیز به پاریس برمی‌گردد

البته مشخص نیست که می‌توان اسم این را شبهه گذاشت یا نهØŒ چون ادعای یکی از کارشناسان ایرانی بوده و هنوز مدارک مستندی دال بر قبول یا رد آن ارائه نشده است. سیدیاسر جبرائیلیØŒ کارشناس مسائل راهبردی و فعال رسانه‌ایØŒ در کانال خود اشاره کرده است که علت اصلی قطع برقØŒ کم‌آبی نیست بلکه اجرای توافقنامه پاریس است. این کارشناس مطرح کرده است که تنها Û±Ûµدرصد از برق کشور در نیروگاه‌های آبی تولید می‌شود و ذخیره آب سدها نیز نسبت به سال گذشته تنها یک‌پنجم کاهش داشته است. با یک ضرب و تقسیم سادهØŒ پس ما نباید این‌مقدار خاموشی برق داشته باشیم. وی معتقد است که دولت به‌واسطه امضای توافقنامه اقلیمی پاریسØŒ تعهد داده که سوزاندن سوخت‌های فسیلی را Û±Û²درصد کاهش دهد. از سوی دیگر Û¸Ûµدرصد نیروگاه‌های حرارتی ما با سوخت فسیلی کار می‌کنند واجرای این توافقنامه به‌معنی کاهش شدید تولید برق است.

این کارشناس همچنین اشاره کرده است که طبق گزارش‌های رسمی وزارت نیروØŒ نرخ رشد سالانه ظرفیت تولید برق کشور در دوره روحانیØŒ نسبت به دوره احمدی‌نژاد Û´Û²درصد کاهش داشته است. البته باز هم رضا اردکانیان در کسوت وزیر نیروØŒ قبل‌تر دراین‌باره اشاره کرده بود که «منطقی نیست برای Û²Û°Û°ساعت زمان پیک مصرف در طول سالØŒ چندهزار میلیارد تومان برای هزاران مگاوات اضافه تولید سرمایه‌گذاری کنیم.» در این حوزهØŒ همچنین مجید نامجوØŒ وزیر نیروی دولت احمدی‌نژاد نیز به این توافقنامه و نیز کاهش ظرفیت تولید برق نیروگاهی کشور اشاره کرده بود.

چند پاسخ

البته وقتی‌که این شبهه مطرح شدØŒ پاسخ‌های مختلفی هم به آن داده شد. یکی از روزنامه‌های کشور طی گزارشی مفصلØŒ هم نظرات جبرائیلی را مطرح کرد و هم شبهه‌های وارد شده را منطقی ندانست. به این دلیل کهØŒ اجرای توافقنامه پاریس از دو سال بعدتر شروع خواهد و در حال حاضر اتفاقی نیفتاده است که بخواهیم به آن استناد کنیم. ضمن این‌که فلسفه وجودی این توافقنامهØŒ کنترل صدمات زیست‌محیطی در کشورهای پیشرفته بوده و در کشورهای در حال توسعه یا توسعه نیافتهØŒ صرفاÙ‹ جنبه تشویقی دارد. همچنین در این توافقنامهØŒ گاز به‌عنوان یک انرژی پاک دانسته شده است و با توجه به این‌که Û·Û°درصد انرژی مورد نیاز نیروگاه‌های حرارتی از گاز تØ£مین می‌شودØŒ پس نه‌تنها مشکل خاصی در این زمینه وجود نداردØŒ بلکه حتی می‌تواند برای دومین دارنده بزرگ ذخایر گاز دنیاØŒ که ایران باشدØŒ یک فرصت طلایی تلقی شود. ضمن این‌که در سایت سازمان ملل نیزØŒ نام ایران به‌عنوان یکی از کشورهایی که این توافقنامه را صرفاÙ‹ امضا کرده‌اند و نه تصویبØŒ ذکر شده است.

یک واقعیت: ما دقیقاÙ‹ در دل کم‌آبی هستیم

البته این یکی دیگر شبهه نیستØ› بلکه یک واقعیت است. هرچند که بعضی‌ها سعی می‌کنند آن را به سمت یک فاجعه و بعضی‌های دیگر به سمت یک واقعیت نسبتاÙ‹ تلخ سوق بدهند. در این موردØŒ دکتر هدایت فهمیØŒ پژوهشگرØŒ متخصص حوزه مدیریت منابع آب و نیز معاون دفتر برنامه‌ریزی کلان آب و آبفای وزارت نیرو گفته است که: «میزان بارندگی‌های ما در طول این Û±Ûµسال گذشتهØŒ Û±Û²درصد کاهش یافته. متناسب با آنØŒ جریان آب رودخانه‌های ما نیز Û²Ûµدرصد کاهش داشته. دمای کلی ایران نیز به‌طور میانگینØŒ Û±.Û±درجه بالاتر رفته استØ› که البته در بعضی از سال‌ها این افزایش دما دو درجه هم بوده.»

حالا برسیم به وضعیت امسال که تقریبا در نیم‌قرن اخیر بی‌سابقه بوده. میزان بارش‌های ما در امسالØŒ ‌۴۹درصد نسبت به متوسط درازمدت کاهش داشته. نسبت به سال گذشته هم ÛµÛ°درصد کاهش داشته. جریان آب رودخانه‌های نسبت به سال گذشته Û³Û¸درصد کاهش داشته. حجم مخازن و سدهای ماØŒ که در حال حاضر مسئله بسیار بسیار مهمی استØŒ نزدیک Û´Û·درصد میزان پرشدگی است. از بین سی‌ویک استانی که داریمØŒ تنها هفت استان ما مشکل آبی ندارندØŒ باقی استان‌ها درگیر تنش آبی و بدتر از آنØŒ بحران آبی هستند.» با این توضیحاتØŒ ما هم در منطقه‌ای خشک داریم زندگی می‌کنیمØŒ هم در این سال‌ها با بحران خشکسالی روبه‌رو شده‌ایم. به‌این‌ترتیبØŒ مدیریت و قطع آب در برخی مناطق چندان عجیب نباید باشد. البته این بحران خاص ایران نیست و در همه‌جای دنیا مشاهده می‌شود. اخیرا در انگلستان مطرح شده که اگر کاهش بارش و گرمای کم‌سابقه ادامه داشته باشدØŒ مقررات ممنوعیت آبیاری با شیلنگ آب در بخش‌هایی از شمال غرب این کشور اجرایی خواهد شد.

راه فرار

کارشناسان تنها راهکار درست را مدیریت تقاضا و مصرف می‌دانند. به قول دکتر فهمیØŒ «باید با شرایط کم‌آبی در تمام تولید و توسعهØŒ سازگاری به وجود آورد. باید ارتقای بهره‌وری آب در همه ابعاد فیزیکی و اقتصادی را مدنظر داشته باشیم. سازگاری با کم‌آبی و تغییر اقلیم و... نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.» پیشنهاد بعدی اصلاح ساختار معیوب اقتصاد آب است. پولی که بابت آب پرداخت می‌شود واقعی نیست. مسئله بعدیØŒ اصلاح ساختار و نحوه حکمرانی در بخش مدیریت منابع طبیعیØŒ آبØŒ محیط‌زیست و همه بخش‌های مدیریت سرزمینی است. ضمن این‌که باید مشارکت وسیع مردم و نهادهای مردمی و... را هم فراهم سازیم. علاوه بر همه اینهاØŒ باید کشورØŒ هر چه سریع‌تر نسبت به تهیه طرح جامع آمایش سرزمین اقدام کند که طبق آن نقشه استقرار جمعیتی تبیین شود.

یک واقعیت: دولت سرمایه‌گذاری کمی کرده است

از دیگر دلایل قطعی برق راØŒ می‌توان توان محدود تولید داخلی برق توسط نیروگاه‌ها دانست. طبیعی است که اگر این توان بیشتر و افزون‌تر بودØŒ نه‌تنها مشکل کمبود برق نداشتیمØ› حتی با صادر کردن آن نیز مشکلی برایمان پیش نمی‌آمد. همان‌طور که اشاره شدØŒ نرخ رشد ظرفیت نیروگاهی کشور در دولت روحانیØŒ نسبت به دولت احمدی‌نژاد کاهش Û´Û²درصدی داشته است.

در سالÛ¸Û´ØŒ ظرفیت اسمی نیروگاه‌های کشور Û´Û±Û°Û´Û³مگاوات بوده. این ظرفیت در سالÛ¹Û² که سال پایانی دولت احمدی‌نژاد بودهØŒ به Û·Û°Û²Û³Ûµمگاوات رسیده. یعنی که در دولت احمدی‌نژاد سالانه به اندازه Û³Û¶Û´Û¹مگاوات به ظرفیت تولید برق کشور اضافه شده است. اگر همین‌طور پیش می‌رفتیمØŒ تا پایان دولت اول آقای روحانی نیروگاه‌های کشور باید Û¸Û´Û¸Û³Û±مگاوات برق تولید می‌کردندØ› درحالی‌که در آن زمان فقط Û·Û¸Û·Û²Û¶ مگاوات ساعت برق تولید می‌شد. به‌عبارت‌دیگر میانگین رشد برق در دولت اول روحانیØŒ سالانه Û²Û±Û²Û² مگاوات بوده است. این در حالی است که مشکل برق کشور را از دو هزار تا پنج هزار مگاوات می‌دانندØ› یعنی اگر رشد قبلی ادامه پیدا می‌کردØŒ نه‌تنها مشکل قطعی نداشتیم که حتی صادرات برق هم خللی در کارمان ایجاد نمی‌کرد.

چرا چنین شدØŸ

وزارت نیرو از کاهش سرمایه‌گذاری در ساخت و توسعه نیروگاه‌ها صحبت می‌کند. دلیل اصلی نیز بدهکاری وزارت نیرو به پیمانکاران عنوان شده است. درنتیجهØŒ روند رشد تولید برق متوقف شده و یک کاهش پنج‌هزار مگاواتیØŒ ما را به دردسر می‌اندازد.

یک واقعیت: هوا واقعاÙ‹ گرم شده است

همان‌طور که قبلاÙ‹ هم اشاره شدØŒ متوسط دمای هوا کمی بیشتر از یک درجه و در بعضی سال‌ها بیشتر از دو درجه افزایش یافته است. همین امر باعث افزایش مصرف برق می‌شود. این وابستگی بین دما و مصرف به‌حدی است که همین چند روز پیش یک کاهش دمای نسبیØŒ باعث شد تا Û¶Û°Û° مگاوات کاهش مصرف برق داشته باشیم و از خط هشدار دورتر بشویم. همچنین این افزایش نسبی دمای هوا در حالی صورت گرفته که به گفته معاون وزیر نیرو در امور برق و انرژیØŒ به واسطه کمبود بارندگی‌ها و کاهش آب در پشت سدهاØŒ امسال پنج هزار مگاوات توان تولید برق را از دست داده‌ایم. البتهØŒ تغییر ساعات کاری ادارات در بعضی استان‌ها و نیز قطع سیستم‌های سرمایشی در ساعت‌های غیرضروریØŒ باعث شده Û²هزار مگاوات کاهش مصرف داشته باشیم.

یک واقعیت: توزیع ما تلفات دارد

از دیگر مشکلات موجود که باعث می‌شود تا با کمبود آب و برق روبه‌رو شویمØŒ ساختار نامناسب توزیع برق و آب ماست. وزیر نیرو رسماÙ‹ اعلام کرده که بخشی از خاموشی‌هاØŒ به دلیل مشکلات فنی مانند فرسودگی تجهیزات اتفاق می‌افتد. به گفته قائم‌مقام وزیر نیرو: «متاسفانه ما در حال حاضر جزو بدترین مصرف‌کنندگان آب و انرژی در جهان به شمار می‌رویم و این امر را هم می‌توان در دورریز Û³Û° درصدی محصولات کشاورزی و هدررفت آب در این بخش تا شدت مصرف انرژی تا سه برابر متوسط جهانی مشاهده کرد.» تلفات برق در سیستم توزیع کشورØŒ طبق اعلام رسمی Û±Ûµدرصد اعلام شده که در حال حاضر به کمتر از Û±Û±درصد رسیده است. البته آمارهای غیررسمی از تلفات Û±Û¸درصدی هم روایت می‌کند. اصلاح سیستم کشاورزی و آبرسانی و توزیع برق و نوسازی آن را از راه حل‌های رفع این مشکل دانسته‌اند.