احسان و نیکی به پدر و مادر از منظر تفسیر المیزان

۳Ù€۱) ارتباط والدین با فرزندان

والدین، بر حسب نظام طبیعت، عامل مؤثÙ‘ر به فعلیÙ‘ت رسیدن قوÙ‘ه‌ها و استعدادها در نطفه، جنین و وجود طفل هستند. در این میان، نقش مادر به مراتب مهم‌تر از نقش پدر است. او ماه‌ها طفل را در رحم با شیره جانش و بعد از تولÙ‘د، ماه‌ها از مجرای سینه‌اش که کانون عواطف پاک و جایگاه قلب پُرمهر اوست، پرورش می‌دهد و از آن پس نیز همواره هستی خود را برای هستی فرزند دلبند خود می‌خواهد. در تمام این مدÙ‘ت، هم مادر و هم فرزند به سرپرستی پدر زندگی می‌کنند و این پدر است که وظیفه دارد نیازمندی‌های مادÙ‘ی آنها را از نظر لباس، خوراک و مسکن فراهم سازد.

پدر و مادر وظیفه دارند با رعایت قوانین بهداشتی، جسم و محیط زندگی خود را سالم نگاه دارند، در غیر این صورت، طفل با خطر روبه‌رو می‌شود. انسان پس ازگذشت سال‌ها زندگی متوجÙ‘ه می‌شود که پدر و مادر شدن تنها یک جنبه فیزیکی و آمیزش تن به تن نیست و فرزند فقط وارث جسمی‌ و مالی والدین نیست، بلکه وارث تمام کردارها و رفتارهای نیک و بد پدر و مادر، خُلق و خو و روش تربیتی آنها هم می‌باشد (ر.کØ› بهشتی، ۱۳۸۲: ۲۱۱).

مسئولیÙ‘ت پدر و مادر به مسائل مادÙ‘ی از قبیل تهیÙ‘ه مسکن و پوشاک و خوراک فرزندان خلاصه نمی‌شود، پرورش‌های روحانی و معنوی آنها نیز به عهده پدر و مادر است. در اسلام تربیت و پرورش روحی فرزندان از تØ£مین حوائج جسمانی آنان مهم‌تر و ارزنده‌تر است. لازم است والدین کودک از همان روزهای نخستین آنها را با صفات فضیلت انسان آشنا کنند و استعدادهای خدادادیشان را شکوفا سازند.

آنچه را که اطفال می‌شنوند و می‌بینند، کاملاÙ‹ در روح آنها تØ£ثیر عمیق و ریشه‌دار می‌گذارد. بنابراین، پدر و مادر باید نهایت دقÙ‘ت را مبذول دارند که مبادا ذهن فرزندشان از دیدنی‌های مسموم و مخرÙ‘ب پر شود که یک منظره منحرف‌کننده کافی است که تا آخر عمر طفل را از راه خدا و صراط مستقیم دور سازد (ارفع، ۱۳۷۹: ۴۶).

دستورات دین در حوزه ارتباط با فرزندان در سوره لقمان (در قالب نصیحت حضرت لقمان به فرزندش) و در سوره مریم (به حضرت اسماعیل) ارایه شده است که این آیات عبارتند از:

ï´¿وَإِذÙ’ قÙŽالÙŽ لُقÙ’مÙŽانُ لِابÙ’نِهِ وÙŽهُوÙŽ یÙŽعِظُهُ یÙŽا بُنÙŽیÙ‘ÙŽ لÙŽا تُشÙ’رِکÙ’ بِاللÙ‘ÙŽÙ€هِإِنÙ‘ÙŽ الشِّرÙ’کÙŽ لÙŽظُلÙ’مÙŒ عÙŽظِیمÙŒ: به خاطر بیاور) هنگامی ‌را که لقمان به فرزندش، در حالی که او را موعظه می‌کرد، گفت: پسرم! چیزی را همتای خدا قرار مده که شرک، ظلم بزرگی استï´¾ (لقمان/۱۳)Ø› ï´¿یÙŽا بُنÙŽیÙ‘ÙŽ إِنÙ‘ÙŽهÙŽا إِن تÙŽکُ مِثÙ’قÙŽالÙŽ حÙŽبÙ‘ÙŽه مِّنÙ’ خÙŽرÙ’دÙŽلٍ فÙŽتÙŽکُن فِی صÙŽخÙ’رÙŽه Ø£ÙŽوÙ’ فِی السÙ‘ÙŽمÙŽاوÙŽاتِ Ø£ÙŽوÙ’ فِی الْأَرÙ’ضِ یَأْتِ بِهÙŽا اللÙ‘ÙŽÙ€هُإِنÙ‘ÙŽ اللÙ‘ÙŽÙ€هÙŽ لÙŽطِیفÙŒ خÙŽبِیرÙŒ: پسرم! اگر به اندازه سنگینی دانه خردلی (کار نیک یا بد) باشد و در دل سنگی یا در (گوشه‌ای از) آسمانها و زمین قرار گیرد، خداوند آن را (در قیامت برای حساب) می‌آورد.

خداوند دقیق و آگاه استï´¾ (لقمان/۱۶) ï´¿یÙŽا بُنÙŽیÙ‘ÙŽ Ø£ÙŽقِمِ الصÙ‘ÙŽلÙŽاه وَأْمُرÙ’ بِالÙ’مÙŽعÙ’رُوفِ وÙŽانÙ’هÙŽ عÙŽنِ الÙ’مُنکÙŽرِ وÙŽاصÙ’بِرÙ’ عÙŽلÙŽÙ‰ مÙŽا Ø£ÙŽصÙŽابÙŽکَإِنÙ‘ÙŽ ذÙŽلِکÙŽ مِنÙ’ عÙŽزÙ’مِ الْأُمُورِ: پسرم! نماز را برپا دار، و امر به معروف و نهی از منکر کن، و در برابر مصایبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای مهم است!ï´¾ (لقمان۱۷)Ø› ï´¿وÙŽلÙŽا تُصÙŽعِّرÙ’ خÙŽدÙ‘ÙŽکÙŽ لِلنÙ‘ÙŽاسِ وÙŽلÙŽا تÙŽمÙ’شِ فِی الْأَرÙ’ضِ مÙŽرÙŽحÙ‹اإِنÙ‘ÙŽ اللÙ‘ÙŽÙ€هÙŽ لÙŽا یُحِبُّ کُلÙ‘ÙŽ مُخÙ’تÙŽالٍ فÙŽخُورٍ:(پسرم!) با بی‌اعتنایی از مردم روی مگردان، و مغرورانه بر زمین راه مرو که خداوند هیچ متکبÙ‘ر مغروری را دوست نداردï´¾ (لقمان/۱۸)Ø› ï´¿وÙŽاقÙ’صِدÙ’ فِی مÙŽشÙ’یِکÙŽ وÙŽاغÙ’ضُضÙ’ مِن صÙŽوÙ’تِکَإِنÙ‘ÙŽ Ø£ÙŽنکÙŽرÙŽ الْأَصÙ’وÙŽاتِ لÙŽصÙŽوÙ’تُ الÙ’حÙŽمِیرِ:و در راه‌رفتن خود میانه‌رو باش، و صدایت را آهسته‌ساز، که بدترین آوازها بانگ خران است (لقمان/۱۹)Ø› ï´¿وÙŽاذÙ’کُرÙ’ فِی الÙ’کِتÙŽابِ إِسÙ’مÙŽاعِیلَإِنÙ‘ÙŽهُ کÙŽانÙŽ صÙŽادِقÙŽ الÙ’وÙŽعÙ’دِ وÙŽکÙŽانÙŽ رÙŽسُولÙ‹ا نÙ‘ÙŽبِیًّا:و در این کتاب (آسمانی) از اسماعیل (نیز) یاد کن، که او در وعده‌هایش صادق، و رسول و پیامبری (بزرگ) بود!ï´¾ (مریم/۵۴) و ï´¿وÙŽکÙŽانÙŽ یَأْمُرُ Ø£ÙŽهÙ’لÙŽهُ بِالصÙ‘ÙŽلÙŽاهوÙŽالزÙ‘ÙŽکÙŽاه وÙŽکÙŽانÙŽ عِندÙŽ رÙŽبِّهِ مÙŽرÙ’ضِیًّا: او همواره خانواده‌اش را به نماز و زکات فرمان می‌دادØ› و همواره مورد رضایت پروردگارش بودï´¾ (مریم/۵۵).

از نظر حجÙ‘هالØ¥سلام قرائتی برخی از عوامل مؤثÙ‘ر در تربیت فرزند عبارتند از: روح پاک مادر، جسم سالم، تعلیم و تربیت الهی، تغذیه پاک (ر.کØ› قرائتی، ۱۳۸۹: ۲۸۴).

از جمع‌بندی این مبحث برمی‌آید که در این نوع ارتباط، پدر و مادر باید سفارش‌های زیر را در تربیت فرزند خود بگنجانند: عدم شرک به خدا که ستمی‌ بزرگ است، بر پا داشتن نماز و دادن زکات. عمل نیک انجام دادن و از منکر روی گردانند، صبوری کردن بر مصائب، عدم تحقیر مردم، عدم تکبÙ‘ر و خودپسندی. اعتدال در رفتار، صوت یا حتÙ‘ی راه رفتن.

پس در نتیجه، از مباحث بالا می‌توان فهمید که اصل مهم در ارتباط با فرزندان تربیت آنهاست که باید به گونه‌ای باشد که خدامحور بار بیایند.

۴Ù€۱) ارتباط فرزندان با والدین

پدر و مادر دو وجود پرارزشی هستند که در تمام ادیان آسمانی، حتÙ‘ی مکتب‌های غیر الهی مورد احترام و تکریم می‌باشند. قرآن و اهل بیت پیامبر (ع) این حسÙ‘ درونی انسان را که از عاطفه و عقل سرچشمه می‌گیرد، تحریک نموده‌اند و با بیان‌های مکرÙ‘ر و مفصÙ‘ل ارزش آنها را آن طور که باید و شاید نشان داده‌اند و به فرزندان دستور می‌دهند که لحظه‌ای از احترام به پدران و مادران غفلت نکنند (ر.کØ› ارفع، ۱۳۷۹: ۶۳).

الف) اطاعت

بالاترین حقÙ‘ی که والدین بر فرزندان خود دارند، حقÙ‘ اطاعت است. در اینجا فرقی میان پدر و مادر نیست و همان‌گونه که اطاعت پدر بر فرزند واجب است، اطاعت مادر نیز واجب است. این اطاعت یا باید در راستای اطاعت خداوند باشد، یا اینکه با اطاعت خداوند مخالفت نداشته باشد. اگر پدر و مادر دستوری بدهند که مطابق دستور خداوند است، مثل دستور به نماز، روزه، جهاد و حج، در این صورت، اطاعت والدین در راستای اطاعت خداوند است، نه در عرض هم (ر.کØ› قرائتی، ۱۳۸۹: ۱۱۷).

جایگاه والدین به اندازه‌ای والاست که در آیه ۱۵ سوره لقمان می‌فرماید اگر والدین تلاش کردند تو را به سوی شرک گرایش دهند، از آنان اطاعت نکن، ولی باز هم رفتار نیکوی خود را با آنان قطع نکنØ› یعنی حتÙ‘ی در مواردی که نباید از آنان اطاعت کرد، نباید آنها را ترک کرد.

احترام به والدین از حقوق انسانی است، نه از حقوق اسلامی و از حقوق دائمی‌ است، نه از حقوق موسمی ‌و موقÙ‘ت (همان: ۱۶۰)Ø› ﴿إِن جÙŽاهÙŽدÙŽاکÙŽ عÙŽلÙŽÙ‰ Ø£ÙŽن تُشÙ’رِکÙŽ بِی مÙŽا لÙŽیÙ’سÙŽ لÙŽکÙŽ بِهِ عِلÙ’مÙŒ فÙŽلÙŽا تُطِعÙ’هُمÙŽاوÙŽصÙŽاحِبÙ’هُمÙŽا فِی الدُّنÙ’یÙŽا مÙŽعÙ’رُوفÙ‹ا وÙŽاتÙ‘ÙŽبِعÙ’ سÙŽبِیلÙŽ مÙŽنÙ’ Ø£ÙŽنÙŽابÙŽ إِلÙŽیÙ‘ÙŽ: هرگاه آن دو تلاش کنند که تو چیزی را همتای من قرار دهی که از آن آگاهی نداری (، بلکه می‌دانی باطل است)، از ایشان اطاعت مکن، ولی با آن دو در دنیا به صورت شایسته‌ای رفتار کن و از راه کسانی پیروی کن که توبه‌کنان به سوی من آمده‌اندï´¾ (لقمان/۱۵).

ب) احسان و نیکی به پدر و مادر

احسان به والدین در کنار توحید و اطاعت از خداوند آمده است تا نشان دهد این کار هم واجب عقلی و وظیفÛ€ انسانی و هم واجب شرعی است. در احسان به والدین فرقی بین پدر و مادر نیست و این احسان حدÙ‘ و مرز ندارد و نیز این احسان متوجÙ‘ه فرزندان است نه والدین (ر.کØ› قرائتی، ۱۳۸۹: ۱۱۷).

در آیه ۱۴ سوره لقمان، احسان به والدین به صورت وصیÙ‘ت الهی مطرح شده است و در این آیه هم به پدر توجÙ‘ه شده است و هم به مادر و نیز اینکه این آیه انسان را متوجÙ‘ه زحمات بیش از حدÙ‘ مادر در ایÙ‘ام بارداری و شیردهی می‌کند و اینکه این آیه شکر و سپاسگزاری خدا را به مانند شکر و سپاسگزاری از والدین واجب کرده است (ر.کØ› بهشتی، ۱۳۸۲: ۲۸۱)Ø› ï´¿وÙŽوÙŽصÙ‘ÙŽیÙ’نÙŽا الْإِنسÙŽانÙŽ بِوÙŽالِدÙŽیÙ’هِ حÙŽمÙŽلÙŽتÙ’هُ أُمُّهُ وÙŽهÙ’نÙ‹ا عÙŽلÙŽÙ‰ وÙŽهÙ’نٍ وÙŽفِصÙŽالُهُ فِی عÙŽامÙŽیÙ’نِ Ø£ÙŽنِ اشÙ’کُرÙ’ لِی وÙŽلِوÙŽالِدÙŽیÙ’کÙŽ إِلÙŽیÙ‘ÙŽ الÙ’مÙŽصِیرُ: و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم. مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی حمل کرد (به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه‌ای را متحمÙ‘ل می‌شد) و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‌یابد.

 (آری، به او توصیه کردیم) که برای من و نیز برای پدر و مادرت شکر به جا آور که بازگشت (همه شما) به سوی من استï´¾ (لقمان/۱۴)Ø› ï´¿وÙŽ وÙŽصÙ‘ÙŽیÙ’نÙŽا الْإِنسÙŽانÙŽ بِوÙŽالِدÙŽیÙ’هِ إِحÙ’سÙŽانÙ‹ا حÙŽمÙŽلÙŽتÙ’هُ أُمُّهُ کُرÙ’هÙ‹ا وÙŽ وÙŽضÙŽعÙŽتÙ’هُ کُرÙ’هÙ‹اوÙŽحÙŽمÙ’لُهُ وÙŽفِصÙŽالُهُ ثÙŽلÙŽاثُونÙŽ شÙŽهÙ’رÙ‹احÙŽتÙ‘ÙŽÙ‰ إِذÙŽا بÙŽلÙŽغÙŽ Ø£ÙŽشُدÙ‘ÙŽهُ وÙŽبÙŽلÙŽغÙŽ Ø£ÙŽرÙ’بÙŽعِینÙŽ سÙŽنÙŽه قÙŽالÙŽ رÙŽبِّ Ø£ÙŽوÙ’زِعÙ’نِی Ø£ÙŽنÙ’ Ø£ÙŽشÙ’کُرÙŽ نِعÙ’مÙŽتÙŽکÙŽ الÙ‘ÙŽتِی Ø£ÙŽنÙ’عÙŽمÙ’تÙŽ عÙŽلÙŽیÙ‘ÙŽ وÙŽعÙŽلÙŽÙ‰ وÙŽالِدÙŽیÙ‘ÙŽ وÙŽØ£ÙŽنÙ’ Ø£ÙŽعÙ’مÙŽلÙŽ صÙŽالِحÙ‹ا تÙŽرÙ’ضÙŽاهُ وÙŽØ£ÙŽصÙ’لِحÙ’ لِی فِی ذُرِّیÙ‘ÙŽتِی: ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند. مادرش او را با ناراحتی حمل می‌کند و با ناراحتی بر زمین می‌گذارد و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش سی ماه است تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد، می‌گوید: پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی، به جا آورم و کار شایسته‌ای انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان!ï´¾ (الØ£حقاف/۱۵)Ø› ï´¿وÙŽقÙŽضÙŽÙ‰ رÙŽبُّکÙŽ Ø£ÙŽلÙ‘ÙŽا تÙŽعÙ’بُدُوا إِلÙ‘ÙŽا إِیÙ‘ÙŽاهُ وÙŽبِالÙ’وÙŽالِدÙŽیÙ’نِ إِحÙ’سÙŽانÙ‹ا إِمÙ‘ÙŽا یÙŽبÙ’لُغÙŽنÙ‘ÙŽ عِندÙŽکÙŽ الÙ’کِبÙŽرÙŽ Ø£ÙŽحÙŽدُهُمÙŽا Ø£ÙŽوÙ’ کِلÙŽاهُمÙŽا فÙŽلÙŽا تÙŽقُل لÙ‘ÙŽهُمÙŽا أُفٍّ وÙŽلÙŽا تÙŽنÙ’هÙŽرÙ’هُمÙŽا وÙŽقُل لÙ‘ÙŽهُمÙŽا قÙŽوÙ’لÙ‹ا کÙŽرِیمÙ‹ا: و پروردگارت فرمان داده که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.

هرگاه یکی از آن دو یا هر دوی آنها نزد تو به سنÙ‘ پیری رسند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار و بر آنها فریاد مزن و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو!ï´¾ (الØ¥سراØ¡/۲۳)Ø› ï´¿وÙŽاعÙ’بُدُوا اللÙ‘ÙŽÙ€هÙŽ وÙŽلÙŽا تُشÙ’رِکُوا بِهِ شÙŽیÙ’ئÙ‹اوÙŽبِالÙ’وÙŽالِدÙŽیÙ’نِ إِحÙ’سÙŽانÙ‹ا وÙŽبِذِی الÙ’قُرÙ’بÙŽÙ‰ وÙŽالÙ’یÙŽتÙŽامÙŽÙ‰ وÙŽالÙ’مÙŽسÙŽاکِینِ وÙŽالÙ’جÙŽارِ ذِی الÙ’قُرÙ’بÙŽÙ‰ وÙŽالÙ’جÙŽارِ الÙ’جُنُبِ وÙŽالصÙ‘ÙŽاحِبِ بِالÙ’جÙŽنبِ وÙŽابÙ’نِ السÙ‘ÙŽبِیلِ وÙŽمÙŽا مÙŽلÙŽکÙŽتÙ’ Ø£ÙŽیÙ’مÙŽانُکُمْإِنÙ‘ÙŽ اللÙ‘ÙŽÙ€هÙŽ لÙŽا یُحِبُّ مÙŽن کÙŽانÙŽ مُخÙ’تÙŽالÙ‹ا فÙŽخُورÙ‹ا: و خدا را بپرستید و هیچ‌ چیز را همتای او قرار ندهید، و به پدر و مادر نیکی کنید.

 همچنین به خویشاوندان، یتیمان، مسکینان، همسایه نزدیک، و همسایه دور، دوست، همنشین، واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستیدØ› زیرا خداوند کسی را که متکبÙ‘ر و فخرفروش است (و از ادای حقوق دیگران سر باز می‌زند،) دوست نمی‌داردï´¾ (الØ¥سراØ¡/۳۶)Ø› ï´¿قُلÙ’ تÙŽعÙŽالÙŽوÙ’ا Ø£ÙŽتÙ’لُ مÙŽا حÙŽرÙ‘ÙŽمÙŽ رÙŽبُّکُمÙ’ عÙŽلÙŽیÙ’کُمْأَلÙ‘ÙŽا تُشÙ’رِکُوا بِهِ شÙŽیÙ’ئÙ‹اوÙŽبِالÙ’وÙŽالِدÙŽیÙ’نِ إِحÙ’سÙŽانÙ‹اوÙŽلÙŽا تÙŽقÙ’تُلُوا Ø£ÙŽوÙ’لÙŽادÙŽکُم مِّنÙ’ إِمÙ’لÙŽاقٍ نÙ‘ÙŽحÙ’نُ نÙŽرÙ’زُقُکُمÙ’ وَإِیÙ‘ÙŽاهُمÙ’:بگو بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده، براÙ‰ شما بخوانم.

 چیزÙ‰ را با او شریک قرار مدهید و به پدر و مادر احسان کنید و فرزندان خود را از بیم تنگدستÙ‰ مکشید. ما شما و آنان را روزÙ‰ مÙ‰‌رسانیمï´¾ (الØ£نعام/۱۵۱)Ø› ï´¿وÙŽوÙŽصÙ‘ÙŽیÙ’نÙŽا الْإِنسÙŽانÙŽ بِوÙŽالِدÙŽیÙ’هِ حُسÙ’نÙ‹اوَإِن جÙŽاهÙŽدÙŽاکÙŽ لِتُشÙ’رِکÙŽ بِی مÙŽا لÙŽیÙ’سÙŽ لÙŽکÙŽ بِهِ عِلÙ’مÙŒ فÙŽلÙŽا تُطِعÙ’هُمÙŽا: ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند و اگر آن دو (مشرک باشند و) تلاش کنند که برای من همتایی قائل شوی که به آن علم نداری، از آنها پیروی مکن!ï´¾ (العنکبوت/۸)Ø› ï´¿وَإِذÙ’ Ø£ÙŽخÙŽذÙ’نÙŽا مِیثÙŽاقÙŽ بÙŽنِی إِسÙ’رÙŽائِیلÙŽ لÙŽا تÙŽعÙ’بُدُونÙŽ إِلÙ‘ÙŽا اللÙ‘ÙŽÙ€هÙŽ وÙŽبِالÙ’وÙŽالِدÙŽیÙ’نِ إِحÙ’سÙŽانÙ‹ا وÙŽذِی الÙ’قُرÙ’بÙŽÙ‰ وÙŽالÙ’یÙŽتÙŽامÙŽÙ‰ وÙŽالÙ’مÙŽسÙŽاکِینِ وÙŽقُولُوا لِلنÙ‘ÙŽاسِ حُسÙ’نÙ‹ا: و چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر و خویشان، یتیمان و مستمندان احسان کنید و با مردم به زبان‌ خوش سخن بگوییدï´¾ (البقره/۸۳).

در اینجا ذکر این مسØ£له مهم است که منظور از اینکه «با مردم سخن حسن بگویید»، «حُسن معاشرت با مردم»، چه کافر ایشان و چه مؤمن آنان است. این مسØ£له را می‌توان یکی از اصولی که در ارتباط‌های هم باید آن را رعایت کرد، نام برد، آیه ۴ سوره علق مصداق دیگری از این خُلق نیکو می‌باشد: ï´¿وَإِنÙ‘ÙŽکÙŽ لÙŽعÙŽلÙŽÙ‰ خُلُقٍ عÙŽظِیمٍ: و تو اخلاق عظیم و برجسته‌ای داریï´¾ (القلم/۴).

ج) دعا در حقÙ‘ پدر و مادر

فرزند نه تنها باید در برابر والدین خود متواضع باشد، بلکه باید برای آنها از خداوند رحمت بخواهد و این دعا در حقÙ‘ والدین مستجاب است وگرنه در قرآن خداوند دستور به دعا را بیان نمی‌کرد. این دعا فرمان خداوند در قرآن کریم است و نشانÛ€ شکرگزاری فرزند از زحمات والدین خود می‌باشد (ر.کØ› قرائتی، ۱۳۸۹: ۱۱۸)Ø› ï´¿اخÙ’فِضÙ’ لÙŽهُمÙŽا جÙŽنÙŽاحÙŽ الذُّلِّ مِنÙŽ الرÙ‘ÙŽحÙ’مÙŽه وÙŽقُل رÙ‘ÙŽبِّ ارÙ’حÙŽمÙ’هُمÙŽا کÙŽمÙŽا رÙŽبÙ‘ÙŽیÙŽانِی صÙŽغِیرÙ‹ا: بال‌های تواضع خویش را از محبÙ‘ت و لطف در برابر آنان فرود آر و بگو: پروردگارا! همان‌گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، آنان را مشمول رحمت قرار دهï´¾ (الØ¥سراØ¡/۲۴).

علاÙ‘مه (ره) در مورد رعایت ترتیب در طبقاتی که امر به احسان آنها شده است، می‌فرماید: «در آیات ذکر شده، ترتیب رعایت شده است، به‌طوری‌که اوÙ‘ل خداوند در رØ£س همÛ€ طبقات ذکر شده که بر همÛ€ گروه‌ها اولویÙ‘ت دارد و آنگاه پدر و مادران را ذکر کرده که پیداست بعد از خداوند از هر طبقه دیگرÙ‰ به احسان مستحق‌ترند، چون پدر و مادر ریشه و اصلÙ‰ است که آدمÙ‰ به آن دو اتÙ‘کاØ¡ دارد و جوانÛ€ وجودش روÙ‰ آن دو تنه روییده است. پس آن دو از سایر خویشاوندان به آدمÙ‰ نزدیکترند. بعد از پدر و مادر، سایر خویشاوندان را ذکر کرده است و بعد از خویشاوندان، در میانه اقرباØ¡، یتیم را مقدÙ‘م داشته است» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج۱: ۳۲۹).

پس در نتیجه، علی‌رغم این همه تØ£کید خداوند بر امر ازدواج، ارتباط و احترام به والدین، در آیه ۲۴ سوره توبه و ۱۳۵ سوره نساØ¡ تØ£کید شده است که خداوند بر همه اÙŽولÙŽی است و بر همه چیز اولویÙ‘ت دارد، حتÙ‘ی بر خودتان، پدر و مادر و نزدیکانتان: ï´¿کُونُوا قÙŽوÙ‘ÙŽامِینÙŽ بِالÙ’قِسÙ’طِ شُهÙŽدÙŽاØ¡ÙŽ لِلÙ‘ÙŽÙ€هِ وÙŽلÙŽوÙ’ عÙŽلÙŽÙ‰ Ø£ÙŽنفُسِکُمÙ’ Ø£ÙŽوِ الÙ’وÙŽالِدÙŽیÙ’نِ وÙŽالْأَقÙ’رÙŽبِینَإِن یÙŽکُنÙ’ غÙŽنِیًّا Ø£ÙŽوÙ’ فÙŽقِیرÙ‹ا فÙŽاللÙ‘ÙŽÙ€هُ Ø£ÙŽوÙ’لÙŽÙ‰ بِهِمÙŽا: کاملاÙ‹ قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگرچه (این گواهی) به زیان خود شما یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد، (چرا که) اگر آنها غنیÙ‘ یا فقیر باشند، خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کندï´¾ (النÙ‘ساØ¡/۱۳۵) و ï´¿قُلÙ’ إِن کÙŽانÙŽ آبÙŽاؤُکُمÙ’ وÙŽØ£ÙŽبÙ’نÙŽاؤُکُمÙ’ وَإِخÙ’وÙŽانُکُمÙ’ وÙŽØ£ÙŽزÙ’وÙŽاجُکُمÙ’ وÙŽعÙŽشِیرÙŽتُکُمÙ’ وÙŽØ£ÙŽمÙ’وÙŽالÙŒ اقÙ’تÙŽرÙŽفÙ’تُمُوهÙŽا وÙŽتِجÙŽارÙŽه تÙŽخÙ’شÙŽوÙ’نÙŽ کÙŽسÙŽادÙŽهÙŽا وÙŽمÙŽسÙŽاکِنُ تÙŽرÙ’ضÙŽوÙ’نÙŽهÙŽا Ø£ÙŽحÙŽبÙ‘ÙŽ إِلÙŽیÙ’کُم مِّنÙŽ اللÙ‘ÙŽÙ€هِ وÙŽرÙŽسُولِهِ وÙŽجِهÙŽادٍ فِی سÙŽبِیلِهِ فÙŽتÙŽرÙŽبÙ‘ÙŽصُوا حÙŽتÙ‘ÙŽÙ‰ یَأْتِیÙŽ اللÙ‘ÙŽÙ€هُ بِأَمÙ’رِهِوÙŽاللÙ‘ÙŽÙ€هُ لÙŽا یÙŽهÙ’دِی الÙ’قÙŽوÙ’مÙŽ الÙ’فÙŽاسِقِینÙŽ: بگو اگر پدران، فرزندان، برادران، همسران، طایفه شما، اموالی که به دست آورده‌اید، تجارتی که از کساد شدنش می‌ترسید و خانه‌هایی که به آن علاقه دارید، در نظرتان از خداوند، پیامبرش و جهاد در راهش محبوب‌تر است، در انتظار باشید که خداوند عذابش را بر شما نازل کند و خداوند جمعیÙ‘ت نافرمانبردار را هدایت نمی‌کندï´¾ (التÙ‘وبه/۲۴).

علاÙ‘مه (ره) در مورد اولویÙ‘ت خدا بر همه چیز می‌فرماید: «به حق شهادت بدهید، هرچند که بر خلاف نفع شخصی شما، یا منافع پدر و مادرتان و یا خویشاوندانتان باشد. پس زنهار که علاقه شما به منافع شخصیÙ‘ت و محبÙ‘تÙ‰ که نسبت به والدین و خویشاوندان خود دارید، شما را بر آن دارد که شهادت را، یعنÙ‰ آنچه را که دیده‌اید، تحریف کنید و یا از اداÙ‰ آن مضایقه نمایید. پس مراد از اینکه شهادت بر ضرر والدین و یا خویشاوندان باشد، این است که آنچه را که دیده‌اÙ‰، اگر بخواهÙ‰ در مقام ادا بدون کم و کاست بگویی، به حال تو ضرر داشته باشد و یا به منافع والدین و خویشاوندانت لطمه بزند» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج ۵: ۱۷۶).

د) طلاق

به نظر علاÙ‘مه طباطبائی (ره)، اصل در معناÙ‰ (طلاق) آزاد شدن از قید و بند استØ› یعنی رها کردن زن از قید ازدواج: ï´¿وَإِن یÙŽتÙŽفÙŽرÙ‘ÙŽقÙŽا یُغÙ’نِ اللÙ‘ÙŽÙ€هُ کُلًّا مِّن سÙŽعÙŽتِهِ:(امÙ‘ا) اگر (راهی برای اصلاح در میان خود نیابند، و) از هم جدا شوند، خداوند هر کدام از آنها را با فضل و کرم خود بی‌نیاز می‌کندï´¾ (النÙ‘ساØ¡/۱۳۰)Ø› ï´¿وÙŽلِلÙ’مُطÙŽلÙ‘ÙŽقÙŽاتِ مÙŽتÙŽاعÙŒ بِالÙ’مÙŽعÙ’رُوفِحÙŽقًّا عÙŽلÙŽÙ‰ الÙ’مُتÙ‘ÙŽقِینÙŽ:و برای زنان مطلÙ‘قه هدیه مناسبی لازم است (که از طرف شوهر پرداخت گردد).

این حقÙ‘ی است بر مردان پرهیزکارï´¾ (البقره/۲۴۱)Ø› ï´¿لÙ‘ÙŽا جُنÙŽاحÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’کُمÙ’ إِن طÙŽلÙ‘ÙŽقÙ’تُمُ النِّسÙŽاØ¡ÙŽ مÙŽا لÙŽمÙ’ تÙŽمÙŽسُّوهُنÙ‘ÙŽ Ø£ÙŽوÙ’ تÙŽفÙ’رِضُوا لÙŽهُنÙ‘ÙŽ فÙŽرِیضÙŽهوÙŽمÙŽتِّعُوهُنÙ‘ÙŽ عÙŽلÙŽÙ‰ الÙ’مُوسِعِ قÙŽدÙŽرُهُ وÙŽعÙŽلÙŽÙ‰ الÙ’مُقÙ’تِرِ قÙŽدÙŽرُهُ مÙŽتÙŽاعÙ‹ا بِالÙ’مÙŽعÙ’رُوفِ:اگر زنان را قبل از آمیزش‌جنسی یا تعیین مهر (به عللی) طلاق دهید، گناهی بر شما نیست. (در این موقع،) آنها را (با هدیÙ‘ه‌ای مناسب،) بهره‌مند سازید. آن کس که توانایی دارد، به اندازه تواناییش و آن کس که تنگدست است، به اندازه خودش هدیÙ‘ه‌ای شایسته (که مناسب حال دهنده و گیرنده باشد) بدهدï´¾ (البقره/۲۳۶).

علاÙ‘مه طباطبائی (ره) در مورد زن مطلÙ‘قه‌ای که مهر ندارد می‌فرماید انجام نگرفتن عمل زناشویی و همچنین معیÙ‘ن نکردن مهریÙ‘ه مانع از صحÙ‘ت طلاق نیست. ایشان می‌فرماید: «واجب است بر شما که همسر خود را طلاق مÙ‰‌دهید، در حالÙ‰ که در حین عقد ازدواج او مهرÙ‰ برایش معیÙ‘ن نکرده بودید.

اینکه چیزÙ‰ به او بدهید، چیزÙ‰ که عرف مردم آن را بپسندد، (البتÙ‘ه هر کسÙ‰ به اندازه توانایی خود ثروتمند به قدر وسع خویش یعنÙ‰ به قدرÙ‰ که مناسب با حال وی باشد، به‌طورÙ‰ که وضع همسر مطلÙ‘قه‌اش بعد از جدایی و قبل از جدایی تفاوت فاحش نداشته باشد) و فقیر هم به قدر وسع خویش، البتÙ‘ه این حکم مخصوص مطلÙ‘قه‌اÙ‰ است که مهریÙ‘ه‌اÙ‰ برایش معیÙ‘ن نشده باشد و شامل همه زنان مطلÙ‘قه نیست و نیز مخصوص زنÙ‰ است که شوهرش با او هیچ نزدیکÙ‰ نکرده باشد» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج ۲: ۳۶۷) ï´¿لÙŽا یÙŽحِلُّ لÙŽکُمÙ’ Ø£ÙŽن تÙŽرِثُوا النِّسÙŽاØ¡ÙŽ کÙŽرÙ’هÙ‹اوÙŽلÙŽا تÙŽعÙ’ضُلُوهُنÙ‘ÙŽ لِتÙŽذÙ’هÙŽبُوا بِبÙŽعÙ’ضِ مÙŽا آتÙŽیÙ’تُمُوهُنÙ‘ÙŽ إِلÙ‘ÙŽا Ø£ÙŽن یَأْتِینÙŽ بِفÙŽاحِشÙŽه مُّبÙŽیِّنÙŽهوÙŽعÙŽاشِرُوهُنÙ‘ÙŽ بِالÙ’مÙŽعÙ’رُوفِفَإِن کÙŽرِهÙ’تُمُوهُنÙ‘ÙŽ فÙŽعÙŽسÙŽÙ‰:برای شما حلال نیست که از زنان از روی اکراه (و ایجاد ناراحتی برای آنها ) ارث ببرید و آنان را تحت فشار قرار ندهید که قسمتی از آنچه را به آنها داده‌اید (از مهر)، تملÙ‘ک کنید، مگر اینکه آنها عمل زشت آشکاری انجام دهند و با آنان شایسته رفتار کنید و اگر از آنها (به دلیلی) کراهت داشتید (فوراÙ‹ تصمیم به جدایی نگیرید!)ï´¾ (النÙ‘ساØ¡/۱۹).

علاÙ‘مه طباطبائی (ره) می‌فرماید: «زنان را از هیچ مقدارÙ‰ که به ایشان داده‌اید، محروم نکنید و بیان می‌کنند که این آیه شریفه نهÙ‰ مÙ‰‌کند از تنگ گرفتن بر زنان، حال این تنگ گرفتن به هر نحوÙ‰ که باشد و بخواهند به وسیله سختگیری‌ها او را ناچار کنند به اینکه چیزÙ‰ از مهریه خود را ببخشد تا عقد نکاح او را فسخ کنند و از تنگÙ‰ معیشت وی را نجات دهند. پس تنگ گرفتن به این منظور بر شوهر حرام است، مگر آنکه زن، فاحشه مبیÙ‘نه و زنایی آشکار مرتکب شود که در این صورت، شوهر مÙ‰‌تواند بر او تنگ بگیرد تا به وسیله پول گرفتن او را طلاق دهد» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج ۴: ۴۰۴Ù€۴۰۳).

ï´¿وَإِنÙ’ Ø£ÙŽرÙŽدتُّمُ اسÙ’تِبÙ’دÙŽالÙŽ زÙŽوÙ’جٍ مÙ‘ÙŽکÙŽانÙŽ زÙŽوÙ’جٍ وÙŽآتÙŽیÙ’تُمÙ’ إِحÙ’دÙŽاهُنÙ‘ÙŽ قِنطÙŽارÙ‹ا فÙŽلÙŽا تَأْخُذُوا مِنÙ’هُ شÙŽیÙ’ئÙ‹اØ£ÙŽتَأْخُذُونÙŽهُ بُهÙ’تÙŽانÙ‹ا وَإِثÙ’مÙ‹ا مُّبِینÙ‹ا: و اگر تصمیم گرفتید که همسر دیگری به جای همسر خود انتخاب کنید و مال فراوانی (به‌عنوان مهر) به او پرداخته‌اید، چیزی از آن را پس نگیرید. آیا برای بازپس گرفتن مهر آنان به تهمت و گناه آشکار متوسÙ‘ل می‌شوید؟!ï´¾ (النÙ‘ساØ¡/۲۰).

علاÙ‘مه طباطبائی (ره) در مورد استبدال زوجÙ‰ به جاÙ‰ زوجÙ‰ دیگر و یا به عبارت دیگر، قائم مقام کردن همسر دومÙ‰ در جاÙ‰ همسر اوÙ‘ل می‌فرماید: «اگر خواستید بعضÙ‰ از زنان خود را طلاق دهید و با زنÙ‰ دیگر به جاÙ‰ او ازدواج کنید، از مهریه‌اÙ‰ که به همسر طلاقÙ‰ خود در هنگام ازدواج داده بودید، چیزÙ‰ پس نگیرید، هر چند که آن مهریه مال بسیار زیادÙ‰ باشد و آنچه مÙ‰‌خواهید بدون رضایت وی بگیرید، نسبت به آنچه داده‌اید، بسیار اندک باشد... مردان حق گرفتن بیجا و تجاوزگرانه از مهریه زن را ندارند و در این راه نباید به بهتان و دروغ متوسÙ‘ل شوند» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج۴: ۴۰۸).

﴿إِذÙŽا نÙŽکÙŽحÙ’تُمُ الÙ’مُؤْمِنÙŽاتِ ثُمÙ‘ÙŽ طÙŽلÙ‘ÙŽقÙ’تُمُوهُنÙ‘ÙŽ مِن قÙŽبÙ’لِ Ø£ÙŽن تÙŽمÙŽسُّوهُنÙ‘ÙŽ فÙŽمÙŽا لÙŽکُمÙ’ عÙŽلÙŽیÙ’هِنÙ‘ÙŽ مِنÙ’ عِدÙ‘ÙŽه تÙŽعÙ’تÙŽدُّونÙŽهÙŽافÙŽمÙŽتِّعُوهُنÙ‘ÙŽ وÙŽسÙŽرِّحُوهُنÙ‘ÙŽ سÙŽرÙŽاحÙ‹ا جÙŽمِیلÙ‹ا: هنگامی‌که با زنان با ایمان ازدواج کردید و قبل از همبستر شدن طلاق دادید، عدÙ‘ه‌ای برای شما بر آنها نیست که بخواهید حساب آن را نگاه دارید. آنها را با هدیÙ‘ه مناسبی بهره‌مند سازید و به طرز شایسته‌ای رهایشان کنیدï´¾ (الØ£حزاب/۴۹).

علاÙ‘مه طباطبائی (ره) در مورد عدÙ‘ه نگه داشتن زن مطلÙ‘قه قبل از انجام عمل زناشویی می‌فرماید: «وقتÙ‰ زنان را طلاق مÙ‰‌دهید، بعد از آنکه با ایشان عقد ازدواج بسته‌اید و قبل از اینکه عمل زناشویÙ‰ با ایشان انجام داده باشید، دیگر لازم نیست زن مطلÙ‘قه شما عدÙ‘ه نگه دارد و بر شما واجب است که اوÙ‘لاÙ‹ بدون خشونت و خصومت طلاق دهید و در ثانÙ‰ با چیزÙ‰ از مال ایشان بهره‌مند کنید... اگر زنان را قبل از آنکه عمل زناشویÙ‰ انجام داده باشید، طلاق دهید، در صورتÙ‰ که مهر براÙ‰ ایشان معیÙ‘ن کرده‌اید، تنها نصف مهر را مÙ‰‌برند. بعد از عمل زناشویی این مهر را به او کامل بدهید و به چیزÙ‰ از مال آنان را بهره‌مند کنیدØ› چیزÙ‰ از مال که مناسب حال و شØ£ن ایشان باشد» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج ۱۶: ۵۰۲).

در اسلام بیان شده که زنان پس از طلاق و بعد از مرگ شوهر، البتÙ‘ه بعد از پایان رسیدن زمان عدÙ‘ه خود می‌توانند شوهر کنند و از آن به عمل معروف هم یاد شده است: ï´¿وَإِذÙŽا طÙŽلÙ‘ÙŽقÙ’تُمُ النِّسÙŽاØ¡ÙŽ فÙŽبÙŽلÙŽغÙ’نÙŽ Ø£ÙŽجÙŽلÙŽهُنÙ‘ÙŽ فÙŽلÙŽا تÙŽعÙ’ضُلُوهُنÙ‘ÙŽ Ø£ÙŽن یÙŽنکِحÙ’نÙŽ Ø£ÙŽزÙ’وÙŽاجÙŽهُنÙ‘ÙŽ إِذÙŽا تÙŽرÙŽاضÙŽوÙ’ا بÙŽیÙ’نÙŽهُم بِالÙ’مÙŽعÙ’رُوفِ:و هنگامی ‌که زنان را طلاق دادید و عدÙ‘ه خود را به پایان رساندند، مانع آنها نشوید که با همسران (سابق) خویش، ازدواج کنند. اگر در میان آنان به طور پسندیده‌ای تراضی برقرار گرددï´¾ (البقره/۲۳۲).

علاÙ‘مه طباطبائی (ره) در مورد وضعیÙ‘ت پس از طلاق می‌فرماید: «مراد از «بلوغ اجل» تمام شدن مدÙ‘ت عدÙ‘ه است و این آیه اشاره دارد به دادن اختیار به زنان پس از طلاق در کارهایÙ‰ که مÙ‰‌کنند. پس اگر خواستند ازدواج کنند، مÙ‰‌توانند و خویشاوندان میÙ‘ت نمÙ‰‌توانند او را از این کار بازدارند، به استناد اینکه در فامیل ما چنین چیزÙ‰ رسم نیستØ› زیرا اینگونه عادات که اساس آنها جاهلیÙ‘ت و کورÙ‰ یا بخل و حسد است، نمÙ‰‌تواند حقÙ‘ زن را از او سلب کند، چون زنان خود صاحب اختیار مÙ‰‌باشند و این حقÙ‘ معروف و مشروع آنان است و در اسلام کسÙ‰ نمÙ‰‌تواند از عمل معروف نهÙ‰ کند» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج ۲: ۳۵۵).

از این مباحث می‌توان نتیجه گرفت که خداوند در سوره‌هایی که در آنها از طلاق صحبت شده، تØ£کید می‌کند که اگر لازم به جدایی بود، با روی خوش و با محبÙ‘ت از یکدیگر جدا شوید و در هیچ جا تندی، خشونت و عصبانیÙ‘ت را تجویز نمی‌کند.

هÙ€) مرگ

در اسلام بیان شده که زنان می‌توانند بعد از مرگ شوهرشان ازدواج کنند، البتÙ‘ه به شرط گذراندن زمان عدÙ‘ه و زنان از این عمل نهی نشده‌اند، بلکه از آن به عنوان عمل معروف هم یاد شده است و همچنین بیان شده است که بعد از مرگ هم با وصیÙ‘تی که می‌کنید، به فکر زنانتان باشید و آنان را با پرداختن هزینÛ€ گذراندن زندگی تا یک سال بهره‌مند سازید: ï´¿وÙŽالÙ‘ÙŽذِینÙŽ یُتÙŽوÙŽفÙ‘ÙŽوÙ’نÙŽ مِنکُمÙ’ وÙŽیÙŽذÙŽرُونÙŽ Ø£ÙŽزÙ’وÙŽاجÙ‹ا وÙŽصِیÙ‘ÙŽه لِّأَزÙ’وÙŽاجِهِم مÙ‘ÙŽتÙŽاعÙ‹ا إِلÙŽÙ‰ الÙ’حÙŽوÙ’لِ غÙŽیÙ’رÙŽ إِخÙ’رÙŽاجٍفَإِنÙ’ خÙŽرÙŽجÙ’نÙŽ فÙŽلÙŽا جُنÙŽاحÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’کُمÙ’ فِی مÙŽا فÙŽعÙŽلÙ’نÙŽ فِی Ø£ÙŽنفُسِهِنÙ‘ÙŽ مِن مÙ‘ÙŽعÙ’رُوفٍ: و کسانی که از شما در آستانه مرگ قرار می‌گیرند و همسرانی از خود به‌ جا می‌گذارند، باید برای همسران خود وصیÙ‘ت کنند که تا یک سال آنها را (با پرداختن هزینه زندگی) بهره‌مند سازند، به شرط اینکه آنها (از خانه شوهر) بیرون نروند (و اقدام به ازدواج مجدÙ‘د نکنند) و اگر بیرون روند، (حقÙ‘ی در هزینه ندارند، ولی) گناهی بر شما نیست نسبت به آنچه درباره خود به شایستگی انجام می‌دهندï´¾ (البقره/۲۴۰).

نظر علاÙ‘مه طباطبائی (ره) در مورد تØ£مین مخارج برای زن پس از مرگ شوهر می‌فرماید: «این آیه شریفه به مردان سفارش مÙ‰‌کند که براÙ‰ همسران خود وصیÙ‘تÙ‰ کنند و مالÙ‰ معیÙ‘ن نمایند که بعد از مرگشان به ایشان بدهندØ› مالÙ‰ که کفاف مخارج یک سال ایشان را بدهد، بدون اینکه از خانه‌هاÙ‰ خود خارج شوند. چیزÙ‰ که هست، از آنجا که این تعیین مال، حقÙ‘ زنان است و حق چیزی است که هم مÙ‰‌توان آن را استیفا کرد و هم از آن صرف نظر نمود، لذا مÙ‰‌فرماید: اگر زنان شوهرمرده در این مدÙ‘ت از خانه شوهر بیرون شدند، دیگر شما ورثه شوهر تقصیرÙ‰ در ندادن آن مال ندارید و یا اگر خواستند به شایستگی شوهر کنند، دیگر شما مسئول نیستید» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج ۲: ۳۷۰).

ï´¿وÙŽالÙ‘ÙŽذِینÙŽ یُتÙŽوÙŽفÙ‘ÙŽوÙ’نÙŽ مِنکُمÙ’ وÙŽیÙŽذÙŽرُونÙŽ Ø£ÙŽزÙ’وÙŽاجÙ‹ا یÙŽتÙŽرÙŽبÙ‘ÙŽصÙ’نÙŽ بِأَنفُسِهِنÙ‘ÙŽ Ø£ÙŽرÙ’بÙŽعÙŽه Ø£ÙŽشÙ’هُرٍ وÙŽعÙŽشÙ’رÙ‹افَإِذÙŽا بÙŽلÙŽغÙ’نÙŽ Ø£ÙŽجÙŽلÙŽهُنÙ‘ÙŽ فÙŽلÙŽا جُنÙŽاحÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’کُمÙ’ فِیمÙŽا فÙŽعÙŽلÙ’نÙŽ فِی Ø£ÙŽنفُسِهِنÙ‘ÙŽ بِالÙ’مÙŽعÙ’رُوفِ:و کسانی که از شما می‌میرند و همسرانی باقی می‌گذارند، باید چهار ماه و ده روز انتظار بکشند (و عدÙ‘ه نگه دارند) و هنگامی‌که به آخر مدÙ‘ت خود رسیدند، گناهی بر شما نیست که هر چه می‌خواهند، درباره خودشان به صورت شایسته انجام دهند (و با مرد دلخواه خود ازدواج کنند)ï´¾ (البقره/۲۳۴).

نظر علاÙ‘مه طباطبائی (ره) در مورد دادن اختیار به زنان در کارهایÙ‰ که پس از مرگ شوهر و اتمام عدÙ‘ه می‌خواهند انجام دهند این است که: «اگر زنان پس از مرگ شوهر و اتمام عدÙ‘ه خواستند ازدواج کنند، مÙ‰‌توانند و خویشاوندان میÙ‘ت نمÙ‰‌توانند او را از این کار باز بدارند، به استناد اینکه در فامیل ما چنین چیزÙ‰ رسم نیستØ› زیرا اینگونه عادت‌ها که اساس آنها جاهلیÙ‘ت،کورÙ‰، بخل یا حسد است، نمÙ‰‌تواند حقÙ‘ زن را از او سلب کند، چون زنان خود صاحب اختیار مÙ‰‌باشند و این حقÙ‘ معروف و مشروع آنان است و در اسلام کسÙ‰ نمÙ‰‌تواند از عمل معروف نهÙ‰ کند» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج۲: ۳۶۳).

ï´¿وÙŽلÙŽا جُنÙŽاحÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’کُمÙ’ فِیمÙŽا عÙŽرÙ‘ÙŽضÙ’تُم بِهِ مِنÙ’ خِطÙ’بÙŽه النِّسÙŽاءِ Ø£ÙŽوÙ’ Ø£ÙŽکÙ’نÙŽنتُمÙ’ فِی Ø£ÙŽنفُسِکُمÙ’عÙŽلِمÙŽ اللÙ‘ÙŽÙ€هُ Ø£ÙŽنÙ‘ÙŽکُمÙ’ سÙŽتÙŽذÙ’کُرُونÙŽهُنÙ‘ÙŽ وÙŽلÙŽÙ€کِن لÙ‘ÙŽا تُوÙŽاعِدُوهُنÙ‘ÙŽ سِرًّا إِلÙ‘ÙŽا Ø£ÙŽن تÙŽقُولُوا قÙŽوÙ’لÙ‹ا مÙ‘ÙŽعÙ’رُوفÙ‹اوÙŽلÙŽا تÙŽعÙ’زِمُوا عُقÙ’دÙŽه النِّکÙŽاحِ حÙŽتÙ‘ÙŽÙ‰ یÙŽبÙ’لُغÙŽ الÙ’کِتÙŽابُ Ø£ÙŽجÙŽلÙŽهُ: و گناهی بر شما نیست که به کنایه (از زنانی که همسرانشان مرده‌اند،) خواستگاری کنید و یا در دل تصمیم بر این کار بگیرید (بدون اینکه آن را اظهار کنید). خداوند می‌دانست شما به یاد آنها خواهید افتاد، ولی پنهانی با آنها قرار زناشویی نگذارید، مگر اینکه به شیوه پسندیده‌ای (و به کنایه) اظهار کنید. (در هر حال) اقدام به ازدواج ننمایید تا عدÙ‘ه آنها سرآیدï´¾ (البقره/۲۳۵).

نظر علاÙ‘مه طباطبائی (ره) در مورد این آیه چنین است ک کلمه «اکنان» به معناÙ‰ پنهان کردن و پوشاندن است، امÙ‘ا نه هر پوشاندنÙ‰. این اکنان به معناÙ‰ پوشاندن در دل استØ› یعنی اسرار نهفته در نفس و مراد از آیه مورد بحث این است که در مورد خواستگارÙ‰ مانعÙ‰ نیست از اینکه شما به کنایه سخنÙ‰ بگویید و خواسته خود را به کنایه بفهمانید و یا در امر زن مورد نظرتان امورÙ‰ را در قلب پنهان بدارید که بعد از چند صباح دیگر که فلان زن از عدÙ‘ه بیرون مÙ‰‌آید، از او خواستگارÙ‰ خواهم کرد و یا مثلاÙ‹ آرزو کنید که کÙ‰ مÙ‰‌شود من به وصل او نایل شوم؟!

علاÙ‘مه (ره) در تفسیر این جمله مÙ‰‌فرماید: «اینکه گفتیم در خواستگارÙ‰ و تعریض اشکالÙ‰ نیست، براÙ‰ این است که به یاد زنان بودن امرÙ‰ است مطبوع طبع شما مردان و خدا هرگز از چیزÙ‰ که غریزه فطرÙ‰ و نوع خلقت شماست، نهÙ‰ نمÙ‰‌کند، بلکه آن را تجویز هم مÙ‰‌کندï´¾ (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج۲: ۳۶۵).

نتیجه‌گیری

از مهم‌ترین یافته‌های این تحقیق که از تحلیل محتوای کیفی آیات ارتباطی قرآن کریم با تکیه بر تفسیر المیزان انجام گرفت، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد. ابتدا به ۳ نوع ارتباط در خانواده اشاره شد: ارتباط بین زن و شوهر، ارتباط والدین با فرزندان، ارتباط فرزندان با والدین. آنگاه پس از بررسی این سه نوع ارتباط، به وظایف هر کدام از این گروه‌ها در قبال هم پرداخته شد. علاÙ‘مه (ره) در مورد اولویÙ‘ت خدا بر همه چیز می‌فرماید: «به حق شهادت دهید، هرچند که بر خلاف نفع شخصیÙ‘ت شما، یا منافع پدر و مادرتان و یا خویشاوندانتان باشد.

پس زنهار که علاقه شما به منافع شخصی و محبÙ‘تÙ‰ که نسبت به والدین و خویشاوندان خود دارید، شما را بر آن بدارد که شهادت را، یعنÙ‰ آنچه را که دیده‌اید، تحریف کنید ویا از اداØ¡ آن مضایقه نمایید. پس مراد از اینکه شهادت بر ضرر شما و یا ضرر والدین و خویشاوندان باشد، این است که آنچه را که دیده‌اید اگر بخواهید در مقام اداØ¡ بدون کم و کاست بگویید، به حال شما ضرر داشته باشد و یا به منافع والدین و خویشاوندان شما لطمه بزند» (طباطبائی، ۱۳۸۹، ج ۵: ۱۷۶).

مراجع

قرآن کریم.

ارفع، سیÙ‘د کاظم. (۱۳۷۹). خانواده در مکتب قرآن و اهل بیت (ع). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

بهشتی، احمد. (۱۳۷۷). خانواده در قرآن. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی‌ حوزه علمیÙ‘ه قم.

ساروخانی، باقر. (۱۳۷۹). بررسی روابط انسانی در خانواده‌های تهران. تهران: طرح پژوهشکده خانواده.

طباطبائی، سیÙ‘د محمÙ‘دحسین. (۱۳۸۹). تفسیر المیزان. قم: نشر بنیاد علمی‌ و فکری علاÙ‘مه طباطبائی.

فرانکفورد، چاوا و دیوید نچمیاس. (۱۳۸۱). روشهای پژوهش در علوم اجتماعی. ترجمه فاضل لاریجانی و رضا فاضلی. تهران: سروش.

فرهنگی، علی‌اکبر. (۱۳۷۹). ارتباطات انسانی. تهران: انتشارات خدمات فرهنگی رسا.

قرائتی، محسن. (۱۳۹۰). دقایقی با قرآن. تهران: انتشارات ستاد اقامه نماز.

ــــــــــــــ . (۱۳۷۶). تفسیر نور. تهران: انتشارات مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.

مجلسی، محمÙ‘دباقر.  (۱۳۶۳). بحارالØ£نوار. ترجمه محمÙ‘دباقر موسوی همدانی. تهران: انتشارات کتابخانه مسجد ولی‌عصر (عج).

نوری همدانی، ‌حسین. (۱۳۹۱). جایگاه بانوان در اسلام. تهران: انتشارات مهدی موعود (عج).

نویسندگان:

مهدخت بروجردی علوی: استادیار دانشگاه علامه طباطبایی

 عباس اشرفی: استادیار دانشگاه علامه طباطبایی

راضیه رزمیان: کارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبایی

دوفصلنامه اندیشه علامه طباطبایی- بهار و تابستان ۱۳۹۴.