نودیها: آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی در تفسیر نمونه ذیل آیه Û¶ سوره مبارکه «حجرات» به اهمت توجه به اخبار موثق و عواقب تکیه کردن بر اخبار غیرموثق اشاره کرده است که متن آن در ادامه می‌آیدØ›

بِسÙ’مِ اللÙ‘ÙŽهِ الرÙ‘ÙŽحÙ’مÙŽنِ الرÙ‘ÙŽحِیمِ

«یا Ø£ÙŽیُّهÙŽا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ آمÙŽنُوا إِنÙ’ جاØ¡ÙŽکُمÙ’ فاسِقÙŒ بِنÙŽبÙŽØ¥ فÙŽتÙŽبÙŽیÙ‘ÙŽنُوا Ø£ÙŽنÙ’ تُصِیبُوا قÙŽوÙ’ماÙ‹ بِجÙŽهالÙŽه فÙŽتُصÙ’بِحُوا عÙŽلÙ‰ ما فÙŽعÙŽلÙ’تُمÙ’ نادِمِینÙŽØ› اÙ‰ کسانÙ‰ که ایمان آورده‌اید! اگر شخص فاسقÙ‰ خبرÙ‰ براÙ‰ شما بیاورد درباره آن تحقیق کنیدØŒ مبادا به گروهÙ‰ از روÙ‰ نادانÙ‰ آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید». (حجرات/ Û¶)

به اخبار فاسقان اعتنا نکنید!

در آیات گذشتهØŒ سخن از وظایف مسلمانان در برابر رهبر و پیشوایشان پیامبر(صلÙ‰ الله علیه وآله) بودØŒ و دو دستور مهم در آن آمده بود: نخستØŒ پیشÙ‰ نگرفتن بر خدا و پیامبر(صلÙ‰ الله علیه وآله)ØŒ و دیگرØŒ رعایت ادب به هنگام سخن گفتن و صدا زدن در محضر او.

آیات مورد بحثØŒ ادامه وظایف امت در برابر این رهبر بزرگ استØŒ و مى‌گوید: هنگامÙ‰ که اخبارÙ‰ را خدمت او مى‌آورندØŒ باید از روÙ‰ تحقیق باشدØŒ و اگر شخص فاسقÙ‰ خبر از چیزÙ‰ دادØŒ بدون تحقیق نپذیرندØŒ و پیامبر(صلÙ‰ الله علیه وآله) را براÙ‰ پذیرش آنØŒ تحت فشار قرار ندهند.

نخست مى‌فرماید: «اÙ‰ کسانÙ‰ که ایمان آورده‌اید! اگر شخص فاسقÙ‰ خبرÙ‰ براÙ‰ شما بیاوردØŒ درباره آن تحقیق کنید» (یا Ø£ÙŽیُّهÙŽا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ آمÙŽنُوا إِنÙ’ جاØ¡ÙŽکُمÙ’ فاسِقÙŒ بِنÙŽبÙŽØ¥ فÙŽتÙŽبÙŽیÙ‘ÙŽنُوا).

سپس به علت آن اشاره کرده مى‌افزاید: «مبادا در صورت عمل کردن بدون تحقیقØŒ به گروهÙ‰ از روÙ‰ نادانÙ‰ آسیب برسانیدØŒ و از کرده خود پشیمان شوید»! (Ø£ÙŽنÙ’ تُصِیبُوا قÙŽوÙ’ماÙ‹ بِجÙŽهالÙŽه فÙŽتُصÙ’بِحُوا عÙŽلÙ‰ ما فÙŽعÙŽلÙ’تُمÙ’ نادِمِینÙŽ).

همان‌گونه که اگر پیامبر(ص) به گفته «ولید بن عقبه» عمل مى‌فرمودØŒ و با طایفه «بنÙ‰ المصطلق»، به عنوان یک قوم مرتدØŒ پیکار مى‌کردØŒ فاجعه و مصیبت دردناکÙ‰ به بار مى‌آمد.

از لحن آیه بعدØŒ چنین استفاده مى‌شود که جمعÙ‰ اصرار بر این پیکار داشتندØŒ قرآن مى‌گوید: این کار شایسته شما نیستØŒ این عین جهالت و نادانÙ‰ است و سرانجامش ندامت و پشیمانÙ‰ خواهد بود.

آیا اخبار شخص «عادل» را بدون تحقیق مى‌توان پذیرفتØŸ

جمعÙ‰ از علماÙ‰ «علم اصول» براÙ‰ «حجیت خبر واحد» به این آیه استدلال کرده‌اندØŒ چرا که آیه مى‌گوید: تحقیق و تبیÙ‘ن در خبر «فاسق» لازم استØŒ و مفهوم آن این است که اگر شخص «عادل» خبرÙ‰ دهدØŒ بدون تحقیق مى‌توان پذیرفت.

ولى، به این استدلال اشکالات فراوانÙ‰ شدهØŒ که از همه مهم‌تر دو ایراد استØŒ بقیه اهمیت چندانÙ‰ ندارد: نخست این که استدلال فوقØŒ متوقف بر قبول «حجیت مفهوم وصف» استØŒ در حالÙ‰ که معروف این است: مفهوم وصف حجت نیست.

دیگر این که علتÙ‰ که در ذیل آیه آمده استØŒ آن چنان گسترده است که خبر «عادل» و «فاسق» هر دو را شامل مى‌شودØŒ زیرا عمل به خبر ظنى، هر چه باشد احتمال پشیمانÙ‰ و ندامت دارد.

اما این هر دو اشکال قابل حل است زیرا مفهوم وصفØŒ و هر قید دیگر در مواردÙ‰ که به اصطلاح منظور بیان قیود یک مسØ£لهØŒ و مقام احتراز استØŒ حجت مى‌باشد و ذکر این قید (قید فاسق) در آیه فوقØŒ طبق ظهور عرفÙ‰ هیچ فایده قابل ملاحظه‌اÙ‰ جز بیان حجیت خبر عادل ندارد.

و اما در مورد تعلیلÙ‰ که در ذیل آیه آمدهØŒ ظاهر این است که: هر گونه عمل به ادله «ظنیه» را شامل نمى‌شودØŒ بلکه ناظر به مواردÙ‰ است که در آنجا عملØŒ عمل جاهلانه یا سفیهانه و ابلهانه استØŒ چرا که در آیهØŒ روÙ‰ عنوان «جهالت» تکیه شدهØŒ و مى‌دانیم غالب ادله‌اÙ‰ که تمام عقلاÙ‰ جهان در مسائل روزمره زندگÙ‰ روÙ‰ آن تکیه مى‌کنندØŒ دلائل ظنÙ‰ است (از قبیل ظواهر الفاظØŒ قول شاهدØŒ قول اهل خبرهØŒ قول ذو الید و مانند اینها).

معلوم است که هیچ یک از اینها جاهلانه و سفیهانه شمرده نمى‌شودØŒ و اگر احیاناÙ‹ مطابق با واقع نباشدØŒ مسØ£له ندامت نیز در آن مطرح نیستØŒ چون یک راه عمومÙ‰ و همگانÙ‰ است.

به هر حالØŒ به عقیده ماØŒ این آیهØŒ از آیات محکمÙ‰ است که دلالت بر «حجیت خبر واحد» حتÙ‰ در «موضوعات» داردØŒ و در این زمینه بحث‌هاÙ‰ فراوانÙ‰ است که اینجا جاÙ‰ شرح آن نیست.

به علاوهØŒ نمى‌توان انکار کرد که مسØ£له اعتماد بر اخبار موثقØŒ اساس تاریخ و زندگÙ‰ بشر را تشکیل مى‌دهدØŒ به طورÙ‰ که اگر مسØ£له حجیت خبر عادل یا موثق از جوامع انسانÙ‰ حذف شودØŒ بسیارÙ‰ از میراث‌هاÙ‰ علمÙ‰ گذشتهØŒ و اطلاعات مربوط به جوامع بشرى، و حتÙ‰ مسائل زیادÙ‰ از آنچه امروز در جامعه خود با آن سر و کار داریمØŒ به کلÙ‰ حذف خواهد شدØŒ و نه تنها انسان به عقب باز مى‌گرددØŒ بلکه گردش چرخ‌هاÙ‰ زندگÙ‰ فعلÙ‰ او نیز متوقف خواهد شد.

لذا اجماع همه عقلا بر حجیت آن استØŒ و شارع مقدس نیز آن را «قولاً» و «عملاً» امضا فرموده است.

عواقب تکیه کردن بر اخبار غیرموثق و بد

ولى، به همان اندازه که «حجیت خبر واحد ثقه» به زندگÙ‰ سامان می‌بخشدØŒ تکیه بر اخبار غیر موثق بسیار خطرناکØŒ و موجب از هم پاشیدگÙ‰ نظام جامعه‌ها استØŒ مصائب فراوانÙ‰ به بار مÙ‰ آوردØŒ حیثیت و حقوق اشخاص را به خطر مى‌اندازدØŒ انسان را به بیراهه و انحراف مÙ‰ کشاندØŒ و به تعبیر جالب قرآن در آیه مورد بحثØŒ سرانجام مایه ندامت و پشیمانÙ‰ خواهد بود.

این نکته نیز قابل توجه است که: ساختن خبرهاÙ‰ دروغین و تکیه بر اخبار غیر موثقØŒ یکÙ‰ از حربه‌هاÙ‰ قدیمÙ‰ نظام‌هاÙ‰ جبار و استعمارÙ‰ استØŒ که به وسیله آن جوÙ‘ کاذبÙ‰ ایجاد کردهØŒ و با فریب و اغفال مردم ناآگاهØŒ آنها را گمراه مى‌سازندØŒ و سرمایه‌هاÙ‰ آنها را به تاراج مى‌برند.

اگر مسلمانان دقیقاÙ‹ به همین دستور الهÙ‰ که در این آیه وارد شدهØŒ عمل کنندØŒ و خبرهاÙ‰ فاسقین را بدون تحقیق و تبیÙ‘ن نپذیرندØŒ از این بلاهاÙ‰ بزرگØŒ مصون خواهند ماند.

این نکته نیز قابل توجه است که: مسØ£له مهم وثوق و اعتماد به خود خبر استØŒ منتها گاهÙ‰ این وثوقØŒ از ناحیه اعتماد به «شخص خبر دهنده» حاصل مى‌شودØŒ و گاه از قرائن دیگرÙ‰ از بیرونØŒ لذا در پاره‌اÙ‰ از موارد با این که گوینده خبرØŒ فاسق استØŒ ما به خبر او اطمینان پیدا مى‌کنیم.

روÙ‰ این اصل این وثوق و اعتمادØŒ از هر راهÙ‰ حاصل شودØŒ خواه از طریق عدالت و تقوا و صداقت گوینده باشدØŒ و یا از قرائن خارجى، براÙ‰ ما معتبر استØŒ و سیره عقلا که مورد امضاÙ‰ شرع اسلام قرار گرفتهØŒ نیز بر همین اساس است.

به همین دلیلØŒ در «فقه اسلامى» مى‌بینیمØŒ بسیارÙ‰ از اخبارÙ‰ که سند آنها ضعیف استØŒ به خاطر این که مورد «عمل مشهور»، قرار گرفتهØŒ و آنها از روÙ‰ قرائنÙ‰ به صحت خبر واقف شده‌اندØŒ معیار عمل قرار مى‌گیردØŒ و بر طبق آن فتوا مى‌دهند.

به عکسØŒ گاه اخبارÙ‰ نقل شده که گوینده آن شخص معتبرÙ‰ استØŒ ولÙ‰ قرائنÙ‰ از خارج ما را به آن خبر بدبین مى‌سازدØŒ اینجاست که چاره‌اÙ‰ از رها کردن آن نداریمØŒ هر چند گوینده آن شخص عادل و معتبرÙ‰ است.

بنابراینØŒ معیار در همه جا اعتماد به خود «خبر» استØŒ هر چند عدالت و صداقت راوÙ‰ غالباÙ‹ وسیله‌اÙ‰ است براÙ‰ این اعتمادØŒ اما یک قانون کلÙ‰ نیست (دقت کنید).