شرط پذیرش خبر در قرآن/ پیامد پذیرفتن اخبار غیرموثق و بد

نودیها: آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی در تفسیر نمونه ذیل آیه ۶ سوره مبارکه «حجرات» به اهمت توجه به اخبار موثق و عواقب تکیه کردن بر اخبار غیرموثق اشاره کرده است که متن آن در ادامه می‌آیدØ›

بِسÙ’مِ اللÙ‘ÙŽهِ الرÙ‘ÙŽحÙ’مÙŽنِ الرÙ‘ÙŽحِیمِ

«یا Ø£ÙŽیُّهÙŽا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ آمÙŽنُوا إِنÙ’ جاØ¡ÙŽکُمÙ’ فاسِقÙŒ بِنÙŽبÙŽØ¥ فÙŽتÙŽبÙŽیÙ‘ÙŽنُوا Ø£ÙŽنÙ’ تُصِیبُوا قÙŽوÙ’ماÙ‹ بِجÙŽهالÙŽه فÙŽتُصÙ’بِحُوا عÙŽلÙ‰ ما فÙŽعÙŽلÙ’تُمÙ’ نادِمِینÙŽØ› اÙ‰ کسانÙ‰ که ایمان آورده‌اید! اگر شخص فاسقÙ‰ خبرÙ‰ براÙ‰ شما بیاورد درباره آن تحقیق کنید، مبادا به گروهÙ‰ از روÙ‰ نادانÙ‰ آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید». (حجرات/ ۶)

به اخبار فاسقان اعتنا نکنید!

در آیات گذشته، سخن از وظایف مسلمانان در برابر رهبر و پیشوایشان پیامبر(صلÙ‰ الله علیه وآله) بود، و دو دستور مهم در آن آمده بود: نخست، پیشÙ‰ نگرفتن بر خدا و پیامبر(صلÙ‰ الله علیه وآله)، و دیگر، رعایت ادب به هنگام سخن گفتن و صدا زدن در محضر او.

آیات مورد بحث، ادامه وظایف امت در برابر این رهبر بزرگ است، و مÙ‰‌گوید: هنگامÙ‰ که اخبارÙ‰ را خدمت او مÙ‰‌آورند، باید از روÙ‰ تحقیق باشد، و اگر شخص فاسقÙ‰ خبر از چیزÙ‰ داد، بدون تحقیق نپذیرند، و پیامبر(صلÙ‰ الله علیه وآله) را براÙ‰ پذیرش آن، تحت فشار قرار ندهند.

نخست مÙ‰‌فرماید: «اÙ‰ کسانÙ‰ که ایمان آورده‌اید! اگر شخص فاسقÙ‰ خبرÙ‰ براÙ‰ شما بیاورد، درباره آن تحقیق کنید» (یا Ø£ÙŽیُّهÙŽا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ آمÙŽنُوا إِنÙ’ جاØ¡ÙŽکُمÙ’ فاسِقÙŒ بِنÙŽبÙŽØ¥ فÙŽتÙŽبÙŽیÙ‘ÙŽنُوا).

سپس به علت آن اشاره کرده مÙ‰‌افزاید: «مبادا در صورت عمل کردن بدون تحقیق، به گروهÙ‰ از روÙ‰ نادانÙ‰ آسیب برسانید، و از کرده خود پشیمان شوید»! (Ø£ÙŽنÙ’ تُصِیبُوا قÙŽوÙ’ماÙ‹ بِجÙŽهالÙŽه فÙŽتُصÙ’بِحُوا عÙŽلÙ‰ ما فÙŽعÙŽلÙ’تُمÙ’ نادِمِینÙŽ).

همان‌گونه که اگر پیامبر(ص) به گفته «ولید بن عقبه» عمل مÙ‰‌فرمود، و با طایفه «بنÙ‰ المصطلق»، به عنوان یک قوم مرتد، پیکار مÙ‰‌کرد، فاجعه و مصیبت دردناکÙ‰ به بار مÙ‰‌آمد.

از لحن آیه بعد، چنین استفاده مÙ‰‌شود که جمعÙ‰ اصرار بر این پیکار داشتند، قرآن مÙ‰‌گوید: این کار شایسته شما نیست، این عین جهالت و نادانÙ‰ است و سرانجامش ندامت و پشیمانÙ‰ خواهد بود.

آیا اخبار شخص «عادل» را بدون تحقیق مÙ‰‌توان پذیرفت؟

جمعÙ‰ از علماÙ‰ «علم اصول» براÙ‰ «حجیت خبر واحد» به این آیه استدلال کرده‌اند، چرا که آیه مÙ‰‌گوید: تحقیق و تبیÙ‘ن در خبر «فاسق» لازم است، و مفهوم آن این است که اگر شخص «عادل» خبرÙ‰ دهد، بدون تحقیق مÙ‰‌توان پذیرفت.

ولÙ‰، به این استدلال اشکالات فراوانÙ‰ شده، که از همه مهم‌تر دو ایراد است، بقیه اهمیت چندانÙ‰ ندارد: نخست این که استدلال فوق، متوقف بر قبول «حجیت مفهوم وصف» است، در حالÙ‰ که معروف این است: مفهوم وصف حجت نیست.

دیگر این که علتÙ‰ که در ذیل آیه آمده است، آن چنان گسترده است که خبر «عادل» و «فاسق» هر دو را شامل مÙ‰‌شود، زیرا عمل به خبر ظنÙ‰، هر چه باشد احتمال پشیمانÙ‰ و ندامت دارد.

اما این هر دو اشکال قابل حل است زیرا مفهوم وصف، و هر قید دیگر در مواردÙ‰ که به اصطلاح منظور بیان قیود یک مسØ£له، و مقام احتراز است، حجت مÙ‰‌باشد و ذکر این قید (قید فاسق) در آیه فوق، طبق ظهور عرفÙ‰ هیچ فایده قابل ملاحظه‌اÙ‰ جز بیان حجیت خبر عادل ندارد.

و اما در مورد تعلیلÙ‰ که در ذیل آیه آمده، ظاهر این است که: هر گونه عمل به ادله «ظنیه» را شامل نمÙ‰‌شود، بلکه ناظر به مواردÙ‰ است که در آنجا عمل، عمل جاهلانه یا سفیهانه و ابلهانه است، چرا که در آیه، روÙ‰ عنوان «جهالت» تکیه شده، و مÙ‰‌دانیم غالب ادله‌اÙ‰ که تمام عقلاÙ‰ جهان در مسائل روزمره زندگÙ‰ روÙ‰ آن تکیه مÙ‰‌کنند، دلائل ظنÙ‰ است (از قبیل ظواهر الفاظ، قول شاهد، قول اهل خبره، قول ذو الید و مانند اینها).

معلوم است که هیچ یک از اینها جاهلانه و سفیهانه شمرده نمÙ‰‌شود، و اگر احیاناÙ‹ مطابق با واقع نباشد، مسØ£له ندامت نیز در آن مطرح نیست، چون یک راه عمومÙ‰ و همگانÙ‰ است.

به هر حال، به عقیده ما، این آیه، از آیات محکمÙ‰ است که دلالت بر «حجیت خبر واحد» حتÙ‰ در «موضوعات» دارد، و در این زمینه بحث‌هاÙ‰ فراوانÙ‰ است که اینجا جاÙ‰ شرح آن نیست.

به علاوه، نمÙ‰‌توان انکار کرد که مسØ£له اعتماد بر اخبار موثق، اساس تاریخ و زندگÙ‰ بشر را تشکیل مÙ‰‌دهد، به طورÙ‰ که اگر مسØ£له حجیت خبر عادل یا موثق از جوامع انسانÙ‰ حذف شود، بسیارÙ‰ از میراث‌هاÙ‰ علمÙ‰ گذشته، و اطلاعات مربوط به جوامع بشرÙ‰، و حتÙ‰ مسائل زیادÙ‰ از آنچه امروز در جامعه خود با آن سر و کار داریم، به کلÙ‰ حذف خواهد شد، و نه تنها انسان به عقب باز مÙ‰‌گردد، بلکه گردش چرخ‌هاÙ‰ زندگÙ‰ فعلÙ‰ او نیز متوقف خواهد شد.

لذا اجماع همه عقلا بر حجیت آن است، و شارع مقدس نیز آن را «قولاÙ‹» و «عملاÙ‹» امضا فرموده است.

عواقب تکیه کردن بر اخبار غیرموثق و بد

ولÙ‰، به همان اندازه که «حجیت خبر واحد ثقه» به زندگÙ‰ سامان می‌بخشد، تکیه بر اخبار غیر موثق بسیار خطرناک، و موجب از هم پاشیدگÙ‰ نظام جامعه‌ها است، مصائب فراوانÙ‰ به بار مÙ‰ آورد، حیثیت و حقوق اشخاص را به خطر مÙ‰‌اندازد، انسان را به بیراهه و انحراف مÙ‰ کشاند، و به تعبیر جالب قرآن در آیه مورد بحث، سرانجام مایه ندامت و پشیمانÙ‰ خواهد بود.

این نکته نیز قابل توجه است که: ساختن خبرهاÙ‰ دروغین و تکیه بر اخبار غیر موثق، یکÙ‰ از حربه‌هاÙ‰ قدیمÙ‰ نظام‌هاÙ‰ جبار و استعمارÙ‰ است، که به وسیله آن جوÙ‘ کاذبÙ‰ ایجاد کرده، و با فریب و اغفال مردم ناآگاه، آنها را گمراه مÙ‰‌سازند، و سرمایه‌هاÙ‰ آنها را به تاراج مÙ‰‌برند.

اگر مسلمانان دقیقاÙ‹ به همین دستور الهÙ‰ که در این آیه وارد شده، عمل کنند، و خبرهاÙ‰ فاسقین را بدون تحقیق و تبیÙ‘ن نپذیرند، از این بلاهاÙ‰ بزرگ، مصون خواهند ماند.

این نکته نیز قابل توجه است که: مسØ£له مهم وثوق و اعتماد به خود خبر است، منتها گاهÙ‰ این وثوق، از ناحیه اعتماد به «شخص خبر دهنده» حاصل مÙ‰‌شود، و گاه از قرائن دیگرÙ‰ از بیرون، لذا در پاره‌اÙ‰ از موارد با این که گوینده خبر، فاسق است، ما به خبر او اطمینان پیدا مÙ‰‌کنیم.

روÙ‰ این اصل این وثوق و اعتماد، از هر راهÙ‰ حاصل شود، خواه از طریق عدالت و تقوا و صداقت گوینده باشد، و یا از قرائن خارجÙ‰، براÙ‰ ما معتبر است، و سیره عقلا که مورد امضاÙ‰ شرع اسلام قرار گرفته، نیز بر همین اساس است.

به همین دلیل، در «فقه اسلامÙ‰» مÙ‰‌بینیم، بسیارÙ‰ از اخبارÙ‰ که سند آنها ضعیف است، به خاطر این که مورد «عمل مشهور»، قرار گرفته، و آنها از روÙ‰ قرائنÙ‰ به صحت خبر واقف شده‌اند، معیار عمل قرار مÙ‰‌گیرد، و بر طبق آن فتوا مÙ‰‌دهند.

به عکس، گاه اخبارÙ‰ نقل شده که گوینده آن شخص معتبرÙ‰ است، ولÙ‰ قرائنÙ‰ از خارج ما را به آن خبر بدبین مÙ‰‌سازد، اینجاست که چاره‌اÙ‰ از رها کردن آن نداریم، هر چند گوینده آن شخص عادل و معتبرÙ‰ است.

بنابراین، معیار در همه جا اعتماد به خود «خبر» است، هر چند عدالت و صداقت راوÙ‰ غالباÙ‹ وسیله‌اÙ‰ است براÙ‰ این اعتماد، اما یک قانون کلÙ‰ نیست (دقت کنید).