نودیها:آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی در بخش نکته‌های تفسیر نمونه ذیل آیات  اشاره کرده است که متن آن در ادامه می‌آیدØ›

بِسÙ’مِ اللÙ‘ÙŽهِ الرÙ‘ÙŽحÙ’مÙŽنِ الرÙ‘ÙŽحِیمِ

«وÙŽاذÙ’کُرِ اسÙ’مÙŽ رÙŽبِّکÙŽ وÙŽتÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’ إِلÙŽیÙ’هِ تÙŽبÙ’تِیلÙ‹ا * رÙ‘ÙŽبُّ الÙ’مÙŽشÙ’رِقِ وÙŽالÙ’مÙŽغÙ’رِبِ لÙŽا إِلÙŽÙ°هÙŽ إِلÙ‘ÙŽا هُوÙŽ فÙŽاتÙ‘ÙŽخِذÙ’هُ وÙŽکِیلÙ‹ا * وÙŽاصÙ’بِرÙ’ عÙŽلَىٰ مÙŽا یÙŽقُولُونÙŽ وÙŽاهÙ’جُرÙ’هُمÙ’ هÙŽجÙ’رÙ‹ا جÙŽمِیلÙ‹ا؛‌ و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند! همان پروردگار شرق و غرب که معبودÙ‰ جز او نیستØŒ او را نگاهبان و وکیل خود انتخاب کن. و در برابر آنچه (دشمنان) مى گویند شکیبا باش و به طرزÙ‰ شایسته از آنان دورÙ‰ گزین». (مزمل/ Û¸ تا Û±Û°)

خداوند در قرآن بعد از دستور قیام به عبادت شبانه و اشاره اجمالÙ‰ به آثار عمیق آنØŒ به ذکر پنج دستور که مکمل آن است پرداخته مى‌فرماید: «نام پروردگارت را یاد کن» (وÙŽ اذÙ’کُرِ اسÙ’مÙŽ رÙŽبِّکÙŽ).

مسلÙ‘م است منظور تنها ذکر نام نیستØŒ بلکه توجه به معنÙ‰ است چرا که یاد لفظÙ‰ مقدمه یاد قلبÙ‰ استØŒ و ذکر قلبÙ‰ روح و جان را صفا مى‌بخشدØŒ و نهال معرفت و تقوا را در دل آبیارÙ‰ مى‌کند.

تعبیر به «ربّ» اشاره به این است که: هر گاه نام مقدس او را مى‌برÙ‰ توجه به نعمت‌هاÙ‰ بى‌پایان و تربیت مستمر او نسبت به خویش داشته باش.

یکÙ‰ از مفسران براÙ‰ ذکر پروردگار مراحلÙ‰ بیان کرده:

مرحله اولØŒ ذکر نام او است که در آیه مورد بحث به آن اشاره شده.

در مرحله بعدØŒ نوبت به یادآورÙ‰ ذات پاک او در قلب مى‌رسدØŒ که در آیه Û²Û°Ûµ سوره «اعراف» ذکر شده است: وÙŽ اذÙ’کُرÙ’ رÙŽبÙ‘ÙŽکÙŽ فِی نÙŽفÙ’سِکÙŽ تÙŽضÙŽرُّعاÙ‹ وÙŽ خِیفÙŽهÙ‹: «پروردگارت را در دل خود از روÙ‰ تضرع و خوف یاد کن».

سرانجام مرحله سومØŒ فرا مى‌رسدØŒ در این مرحله از مقام ربوبیت خداوند فراتر مى‌رودØŒ و به مقام مجموعه صفات جمال و جلال خدا که در اللÙ‘ه جمع است مى‌رسدØŒ چنان که در آیه Û´Û± سوره «احزاب» مى‌فرماید: یا Ø£ÙŽیُّهÙŽا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ آمÙŽنُوا اذÙ’کُرُوا اللÙ‘هÙŽ ذِکÙ’راÙ‹ کÙŽثِیراÙ‹: «اÙ‰ کسانÙ‰ که ایمان آورده‌اید خدا را بسیار یاد کنید».

و به این ترتیبØŒ این ذکر همچنان ادامه مى‌یابد و مرحله به مرحلهØŒ تکامل پیدا مى‌کند و صاحب آن را با خود به اوج کمال مى‌برد.

در دستور دومØŒ مى‌فرماید: «دل به خدا ببند و از غیر او قطع امید کن و خالصانه به عبادتش برخیز» (وÙŽ تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’ إِلÙŽیÙ’هِ تÙŽبÙ’تِیلاÙ‹).

«تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلْ» از ماده «بÙŽتÙ’ل» (بر وزن حتم) در اصل به معنى «انقطاع» استØŒ و لذا به مریم «بتول» گفته شده چرا که هیچ همسرÙ‰ براÙ‰ خود انتخاب نکرده بودØŒ و اگر به بانوÙ‰ اسلامØŒ فاطمه زهرا(علیها السلام) نیز «بتول» گفته مى‌شودØŒ به خاطر آن است که او از زنان عصر خود از نظر اعمالØŒ رفتار و معرفت جدا و برترØŒ و به حالت انقطاع الÙ‰ اللÙ‘ه رسیده بود.

به هر حال «تÙŽبÙŽتُّلْ» آن است که انسان با تمام قلبش متوجه خدا گرددØŒ از ما سوÙ‰ اللÙ‘ه منقطع شودØŒ و اعمالش را فقط به خاطر او به جا آورد و غرق در اخلاص گردد.

و اگر در روایتÙ‰ از پیغمبر گرامÙ‰ اسلام(صلÙ‰ الله علیه وآله) نقل شده: لا رÙŽهÙ’بانِیÙ‘ÙŽهØŒ وÙŽ لا تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلÙ’ فِى الاِسÙ’لامِ: «در اسلام نه رهبانیت است و نه تبتل».

اشاره به این است که ترک دنیا به آن معنÙ‰ که در میان راهبان مسیحÙ‰ معمول استØŒ در اسلام وجود نداردØŒ آنها براÙ‰ ترک دنیا هم ازدواج را ترک مى‌کنند، و هم هر گونه فعالیت اجتماعÙ‰ راØŒ اما یک مسلمان واقعÙ‰ در عین این که در قلب اجتماع زندگÙ‰ مى‌کند تمام توجهش به خدا است.

در بعضÙ‰ از روایاتØŒ از ائمه معصومین(علیهم السلام) نقل شده که «تÙŽبÙŽتÙ‘ÙŽلْ» به معنÙ‰ بلند کردن دست در نماز است ولÙ‰ روشن است این در حقیقت بیان یکÙ‰ از مظاهر اخلاص و انقطاع الÙ‰ اللÙ‘ه مى‌باشد.

به هر حال آن یاد پروردگار و این اخلاصØŒ سرمایه عظیم مردان خدا در برنامه سنگین هدایت خلق است.

سپس به سومین دستور پرداخته مى‌افزاید: «همان پروردگار مشرق و مغرب که معبودÙ‰ جز او نیستØŒ او را وکیلØŒ حافظ و یاور خود انتخاب کن» (رÙŽبُّ الÙ’مÙŽشÙ’رِقِ وÙŽ الÙ’مÙŽغÙ’رِبِ لا إِلهÙŽ إِلاÙ‘ هُوÙŽ فÙŽاتÙ‘ÙŽخِذÙ’هُ وÙŽکِیلاÙ‹).

در اینجا بعد از مرحله «ذکر اللÙ‘ه» و «اخلاص» مرحله توکل و واگذارÙ‰ همه کارها به خدا فرا مى‌رسدØŒ خداوندÙ‰ که مشرق و مغرب عالمØŒ یعنÙ‰ مجموعه جهان هستÙ‰ در زیر سیطره حکومت و ربوبیت او قرار داردØŒ و تنها معبود شایسته پرستش او استØŒ این تعبیرØŒ در حقیقت به منزله دلیلÙ‰ است براÙ‰ موضوع توکل بر خداØŒ چگونه انسان بر او توکل نکندØŒ و کار خویش را به او نسپاردØŒ در حالÙ‰ که در پهنه جهان هستÙ‰ غیر از او حاکم و فرمانرواØŒ منعمØŒ مربÙ‰ و معبود نیست.

و بالاخره در چهارمین و پنجمین دستور مى‌فرماید: «در برابر آنچه دشمنان مى‌گویند صابر و شکیبا باشØŒ و از آنها دورÙ‰ کنØŒ اما دورÙ‰ شایسته و جمیل» (وÙŽ اصÙ’بِرÙ’ عÙŽلÙ‰ ما یÙŽقُولُونÙŽ وÙŽ اهÙ’جُرÙ’هُمÙ’ هÙŽجÙ’راÙ‹ جÙŽمِیلاÙ‹).

و به این ترتیبØŒ در اینجا مقام «صبر» و «هجران» فرا مى‌رسد چرا که در مسیر دعوت به سوÙ‰ حقØŒ بدگویÙ‰ دشمنانØŒ و ایذاØ¡ و آزار آنانØŒ فراوان استØŒ و اگر باغبان بخواهد گلÙ‰ را بچیند باید در برابر زبان خار صبر و تحمل داشته باشد.

به علاوه گاهÙ‰ در اینجا بى‌اعتنایÙ‰ و دورÙ‰ لازم استØŒ تا هم از شرشان در امان بماند، و هم درسÙ‰ از این طریق به آنان بدهدØŒ ولÙ‰ این هجران و دورÙ‰ نباید به معنÙ‰ قطع برنامه‌هاÙ‰ تربیتى، تبلیغ و دعوت به سوÙ‰ خدا باشد.

به این ترتیبØŒ آیات فوق نسخه جامع و کاملÙ‰ به پیامبر اسلام (صلÙ‰ الله علیه وآله) و تمام کسانÙ‰ که در خط او گام بر مى‌دارند مى‌دهد که از عبادات شبانه و نیایش پروردگار در سحرگاهانØŒ مدد بگیرندØŒ و سپس این نهال را با آب یاد خداØŒ اخلاصØŒ توکلØŒ صبر و هجران جمیلØŒ آبیارÙ‰ کنندØŒ چه نسخه جامع و جالبى؟!

تعبیر به رÙŽبُّ الÙ’مÙŽشÙ’رِقِ وÙŽ الÙ’مÙŽغÙ’رِبِ: «خداوند مشرق و مغرب» اشاره به حاکمیت و ربوبیت او بر تمام جهان هستÙ‰ استØŒ همان گونه که در تعبیرات روزمره مى‌گوییم: فلان کس شرق و غرب زمین را در سیطره خود قرار دادØŒ یعنÙ‰ تمام روÙ‰ زمین راØŒ نه فقط نقطه مشرق و مغرب.

هجر جمیل: «دورÙ‰ و جدایÙ‰ شایسته» همان گونه که اشاره کردیم به معنÙ‰ هجران توØ£م با دلسوزى، دعوت و تبلیغ به سوÙ‰ حق استØŒ که یکÙ‰ از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ در مقطع هاÙ‰ خاصÙ‰ محسوب مى شودØŒ و هرگز منافات با مسØ£له «جهاد» در مقطع هاÙ‰ دیگر ندارد که هر کدام جائÙ‰ و هر نکته مقامÙ‰ داردØŒ و به تعبیر دیگرØŒ این دورى، بى‌اعتنایÙ‰ نیستØŒ بلکه خود نوعÙ‰ اعتنا است و به هر حال این که بعضÙ‰ حکم آیه فوق را منسوخ به آیات جهاد دانسته اندØŒ صحیح نیست.

مرحوم «طبرسى» در «مجمع البیان» در ذیل آیه مى‌گوید: وÙŽ فِى هذا دِلالÙŽهÙŒ عÙŽلÙ‰ وُجُوبِ الصÙ‘ÙŽبÙ’رِ عÙŽلÙŽÙ‰ الØ£ÙŽذى، لِمÙŽنÙ’ یÙŽدÙ’عُو اِلÙŽÙ‰ الدِّیÙ’نÙŽ وÙŽ الÙ’مُعاشِرÙŽهِ بِأَحÙ’سÙŽنِ الØ£ÙŽخÙ’لاقِ وÙŽ اِسÙ’تِعÙ’مالِ الرِّفÙ’قِ لِیÙŽکُونُوا Ø£ÙŽقÙ’رÙŽبÙŽ اِلÙŽÙ‰ الاِجابÙŽهِ:

«این آیهØŒ دلالت مى‌کند که مبلغین اسلامØŒ و دعوت کنندگان به سوÙ‰ قرآنØŒ باید در مقابل نا ملایمات شکیبایÙ‰ پیشه کنندØŒ و با حسن خلقØŒ و مداراØŒ با مردم معاشرت نمایندØŒ تا سخنان آنها زودتر پذیرفته شود».