نودیها:یکی از بارزترین ویژگی‌ ها در زندگی سراسر نور امام حسن مجتبی (علیه‌ السلام) که می‌تواند بهترین سرمشق در زندگی دوستدارانش باشدØ› بخشندگی و دستگیری حضرت از دیگران است. ایشان همگان را از دریای جود و کرم خویش بهره‌ مند می ‌ساخت تا آنکه نیازمند دیگر نیازمند نباشد.

دومین امام ما شیعیان فرهنگ کرامت و ایثار را تا روز قیامت به نام خویش ثبت کرد تا چلچراغی باشد و راه درست زندگی کردن را برای ما نورانی سازد. در این متن به نمونه ‌ها و درس ‌هایی از آن کریم اهل بیت می ‌پردازیم.  

کمک به نیازمند یک وظیفه

 افراد در جامعه یا نیازمندند یا بی‌ نیاز. در فرهنگ دینی برطرف کردن احتیاجات نیازمندØŒ وظیفه الهی افراد بی‌ نیاز شمرده شده است. در چنین شرایطی یک مسلمان وقتی از نیاز و احتیاج یک برادر دینی مطلع می‌ شودØ› نباید صبر کند تا فرد نیازمند اظهار نیاز کندØ› بلکه وظیفه ‌اش کمک به فرد نیازمند است. روزی امام مجتبی (علیه ‌السلام) در مسجد الحرام می ‌شنود که فردی با خدای خود راز و نیاز کرده و عرضه می‌ دارد: خدایا هزار درهم برای من برسان. حضرت به خانه آمده و ده هزار درهم برای آن شخص می ‌فرستد. (مناقب ابن شهر آشوبØŒ جÛ´ØŒ صÛ±Û·) در شعری منقول از امام حسن (علیه ‌السلام) آمده است: إِنÙ‘ÙŽ السÙ‘ÙŽخÙŽاØ¡ÙŽ عÙŽلÙŽÙ‰ الÙ’عِبÙŽادِ فÙŽرِیضÙŽهÙŒ  لِلÙ‘ÙŽهِ یُقÙ’رَأُ فِی کِتÙŽابٍ مُحÙ’کÙŽم‏ وÙŽعÙŽدÙŽ الÙ’عِبÙŽادÙŽ الْأَسÙ’خِیÙŽاØ¡ÙŽ جِنÙŽانÙŽهُ‏  وÙŽ Ø£ÙŽعÙŽدÙ‘ÙŽ لِلÙ’بُخÙŽلÙŽاءِ نÙŽارÙŽ جÙŽهÙŽنÙ‘ÙŽم‏ بخشندگÙ‰ بر بندگان فریضه‌اÙ‰ الهÙ‰ است و در قرآن حکیم از آن یاد شده استØŒ خداوند بندگان سخاوتمند را وعده بهشت داده و آتش جهنÙ‘م را براÙ‰ بخیلان مهیا آورده است.(مناقبØŒصÛ±Û¸)

بی‌ نیاز کردن نیازمند

برای برچیده شدن چهره فقر از جامعه اسلامیØŒ لازم است که رسیدگی به امور نیازمندان به حدی باشد که نیازمند دیگر نیازمند نباشد. نقل شده که فقیری نزد امام حسن (علیه‌ السلام) آمد و بیان نیاز کرد. حضرت دستور داد تا پنجاه هزار درهمØŒ به همراه پانصد دینار به او بدهند. حجم پول ‌ها به حدی بود که خود فرد امکان حمل آنها را نداشتØ› از این رو یک باربر گرفت تا پول ‌ها را برایش حمل کند. امام مجتبی (علیه ‌السلام) نیز عبای خویش را به عنوان مُزد به آن باربر داد. پس از این بخششØŒ غلامان حضرت اعتراض کرده و گفتند که دیگر پولی برای ما باقی نماند. حضرت نیز در جواب به آنها فرمودند: «وÙŽ لÙŽکِنِّی‏ Ø£ÙŽرÙ’جُو Ø£ÙŽنْ‏ یÙŽکُونَ‏ لِی‏ عِنÙ’دÙŽ اللÙ‘ÙŽهِ‏ Ø£ÙŽجÙ’رÙŒ عÙŽظِیم‏؛ ولی من امید دارم که نزد خداوند پاداشی بزرگ داشته باشم.» (کشف الغمه فی معرفه الØ£ئمهØŒج۱،صÛµÛ¹Û¹) حضرت با این نوع بخششØŒ نیازمند را کاملاÙ‹ بی‌نیاز کرده و او را به طبقه مرفهین وارد ساختند.

جلوگیری از شرمساری نیازمند

نیازمند با بیان نیاز شخصیت خود را خُرد شده می ‌یابد و شرمنده می ‌شود. اهل کرم به گونه ‌ای می ‌بخشیدند که فرد محتاج حتی احساس شرمساری نکند. بخشیدن شبانه و مخفیانهØŒ بخشیدن از پشت در و بخشیدن به صورت ناشناس از آن جمله کارهاست که بارها در سیره اهل بیت روایت شده است. روزی فقیری نزد امام مجتبی (علیه ‌السلام) می ‌آید و بیان نیاز می ‌کند. حضرت نیز آن فرد را مورد خطاب قرار داده و می ‌فرمایند: «إِنÙ‘ÙŽ الÙ’مÙŽسْأَلÙŽهÙŽ لÙŽا تÙŽحِلُّ إِلÙ‘ÙŽا فِی إِحÙ’دÙŽÙ‰ ثÙŽلÙŽاثٍ دÙŽمٍ مُفÙ’جِعٍ Ø£ÙŽوÙ’ دÙŽینٍ مُقÙ’رِحٍ Ø£ÙŽوÙ’ فÙŽقÙ’رٍ مُدÙ’قِعٍ؛ کمک خواستن از دیگرانØŒ تنها در سه مورد رواست:  Û±. خون ‌بهایی به گردن انسان باشدو توان پرداخت آن نباشدØ› Û². بدهی سنگینی داشته باشدو از عهده پرداخت آن برنیایدØ› Û³. درمانده ‌ای باشدکه دستش به جایی نرسد.» مرد فقیر نیز سبب نیازمندی خود را در یکی از این سه مورد بیان کرده و حضرت وی را مورد عطا و بخشش خویش قرار می‌ دهند. (خصالØŒج۱،صÛ±Û³Ûµ) حضرت با اینگونه برخوردØŒ در اصل بیان نیاز فرد نیازمند را موجه عنوان کرده و جلوی شرمساری وی را گرفتند. 

چاره ‌جویی برای نیازمندان

گاهی انسان منابع مالی مناسبی برای بخشیدن نداردØ› اما می ‌تواند برای برطرف شدن مشکلØŒ اقدامی کرده و دست به کار شود. روزی حضرت امام حسن در مسجد الحرام معتکف بودند که فردی نیازمند سراغ حضرت آمد و عنوان کرد که بدهکار است و از عهده ادای قرض خود بر نمی ‌آید. حضرت قسم یاد کرد که پولی به همراه نداردØ› ولی برای برطرف شدن نیاز یک برادر دینی خود اقدام به خروج از مسجد برای مهلت گرفتن از طلبکار کرد. در حین خروج نیز وقتی به ایشان اعتراض شد که معتکف نباید از مسجد خارج شودØ› این نوع خروج را باطل کننده اعتکاف ندانسته و بیان داشتند: «از پدرم شنیدم که پیامبر اکرم (‏صلی‏ الله ‏علیه ‏و آله) فرمود: «مÙŽنÙ’ سÙŽعÙ‰ فÙ‰ حاجÙŽهِ اÙŽخیهِ الÙ’مُسÙ’لِمِ فÙŽکÙŽاÙŽنÙ‘ÙŽما عÙŽبÙŽدÙŽاللهÙŽ عÙŽزÙ‘ÙŽ وÙŽ جÙŽلÙ‘ÙŽ تِسÙ’عÙŽهÙŽ آلافِ سÙŽنÙŽهØŒ صائماÙ‹ نÙŽهارÙŽهُ، قائماÙ‹ لÙŽیÙ’لÙŽهُ؛ هر کس حاجت برادر مسلمان خود را برآوردØŒ نزد خدا مانند کسی است که نه هزار سالØŒ روزها روزه گرفته و شب ها را به عبادت گذرانیده است.‌» (وسائل‌الشیعهØŒجÛ·ØŒصÛ´Û°Û¹) گاهی فرد می ‌تواند با خرج کردن از آبروی خود اقدام به گره ‌گشایی از مشکلات دیگران کند. در این صورت نیز از پاداش الهی برخوردار می ‌شود.

از مواسات تا ایثار

تاریخ نگاران نوشته‌اند که حضرت امام حسن (علیه‌ السلام) سه بار نیمی و دو بار تمامی دارایی خود را در راه خدا انفاق کرد.(تاریخ یعقوبیØŒ ج۲،صÛ²Û±Ûµ)  حضرت با این کار خویش زندگی نیازمندان زیادی را سر و سامان می ‌داد و زندگی آبرومندانه برای آنها ایجاد می‌ کرد. حضرت گاهی در مقابل نیازمندان مواساتØŒ گاهی مساوات و گاهی ایثار می‌ کرد. آنجا که فرد بخشی از اموال خود را به نیازمندان ببخشدØ› مواسات استØŒ آنجا که به نیازمندان نیمی از سرمایه خویش را بدهدØ› مساوات و آنجا که از تمام دارایی خود در راه حل مشکل نیازمندان بگذردØ› ایثار کرده است. در زندگی امام مجتبی(علیه ‌السلام) این هر سه وجود داشت که نمونه ‌هایی از آنها ذکر شد. حضرت که اطمینان داشتند از راه حلال و با تلاش ‌ها و کوشش ‌های خویش می ‌توانند دوباره اموال و دارایی مورد نیاز خود را تØ£مین کنندØ› اقدام به ایثار و گذشتن از تمام دارایی ‌های خود یا نیمی از آن می ‌کردند. اگر ما توانایی انجام چنین کار را نداریمØ› دیگر نباید از مواسات و حل  بخشی از مشکلات نیازمندان چشم‌ پوشی کنیم.

نکته پایانی

سوار کردن یک فرد پیادهØŒ دعوت به منزل و مهمان سفره غذا کردن آنهاØŒ تهیه لباس ‌ها و اقدام برای تØ£مین لوازم زندگی از یک سو و بخشیدن وسایل قابل استفاده خود به افراد محتاجØŒ همکاری با نهادهای خیریه و تحت پوشش قرار دادن ایتامØ› همگی می ‌تواند گام‌ های کوچک برای پیروی از آن امام بزرگ باشد. تبیان