نودیها:علیرضا قربانی کارشناس مسائل سیاسی طی یادداشتی با عنوان «ورود مؤسسه‌های نظرسازی آمریکایی برای تحت تØ£ثیر قرار دادن نتایج نظرسنجی‌های داخلی» نوشت: امروزه جایگاه نظرسنجی‌ها در دست یافتن به واقعیت‌های اجتماعی مانند شناسایی مشکلات جامعهØŒ میزان تنفر یا محبوبیت مدیران و مسئولانØŒ میزان رضایت‌مندی از خدمات و کالاها و هر آنچه به برداشت عمومی مربوط می‌شودØŒ نقش اساسی بازی می‌کند. در پدیده‌های سیاسی مانند انتخابات نیزØŒ نظرسنجی‌های علمی با درجه خطای بسیار پایین به‌درستی می‌توانند وضعیت هریک از طرف‌های رقابت را پیش‌بینی کرده و پیروز یا شکست‌خورده چنین رخدادی را معرفی کنند.

همه این‌ها زمانی تحقق می‌یابد که سنجش افکار به طریق علمی و با رعایت شرایط خاص آن انجام شود و تمام مراحل از طرح پرسش تا انتخاب جامعه نمونه و تعیین جامعه آماریØ› و از پرسشگری صحیح تا تحلیل یافته‌هاØŒ بدون هیچ‌گونه پیش‌داوری ذهنی و اهداف و نیات شخصی و غیر پژوهشی انجام شود.

بدیهی است که در کنار هدف واقعی یک نظرسنجیØŒ گاه اهداف فرعی مانند تØ£ثیرگذاری روانی بر جامعه نیز در دستور کار ستادهای انتخاباتی قرار می‌گیرد که دیگر عنوان نظرسنجی بر آن اطلاق نمی‌شود و «نظرسازی» جای آن را می‌گیرد.

در ایران نیز طی سال‌های نسبتاÙ‹ طولانی و از زمانی که نظرسنجی‌های مراکز علمی و پژوهشی انجام می‌شودØŒ همواره بین نتایج نظرسنجی‌ها و واقعیت‌های اجتماعی فاصله بسیار اندکی وجود داشته است. این موضوع در انتخابات ریاست‌جمهوری سه دوره گذشته و انتخابات مجلس شورای اسلامی به عینه ثابت‌شده است.

از چند ماه پیش و برای انتخابات ریاست‌جمهوری دوره دوازدهم نیز چندین دستگاه مختلف از مرکز پژوهش سازمان صداوسیما تا پژوهشکده‌های وابسته به وزارت اطلاعات و جهاد دانشگاهی و بسیج در دوره‌های منظم اقدام به افکارسنجی از مردم ایران کرده‌اند که بسته به جامعه آماری که برای این نظرسنجی‌ها در نظر گرفته می‌شودØŒ نتایجی بسیار نزدیک به هم در خروجی و تحلیل آن‌ها دیده می‌شود. از پیش‌بینی میزان مشارکت تا سنجش سطح محبوبیت و تنفر نامزدها و جریان‌ها در بین مردم.

آنچه تاکنون از نظرسنجی‌های پژوهشکده‌های داخلی درباره انتخابات ریاست‌جمهوری آینده با جامعه آماری که بتواند همه جمعیت کشور از شهرهای بزرگ تا سطح شهرستان‌ها و روستاها را نمایندگی کندØŒ استخراج‌شدهØŒ واجد حقایقی است که باعث دستپاچگی بعضی اشخاص و گروه‌ها و فعالان سیاسی شده است.

بنا بر نتایج آخرین نظرسنجی‌های علمی که با سیری منطقی در طول ماه‌های اخیرØŒ وضعیت نامزدهای احتمالی و سپس شش نامزد قطعی انتخابات پیش رو را مشخص کرده‌اندØŒ میزان مشارکت قطعی مردم در انتخابات Û²Û¹ اردیبهشت Û¹Û¶ بیش از Û¶Û° درصد برآورد می‌شود که بسته به تحولات روزهای آینده می‌تواند اندکی افزایش یا کاهش داشته باشد.

گذشته از موضوع میزان مشارکت که به‌عنوان شاخص یک انتخابات سالم و رقابتی برای نظام سیاسی بسیار مهم استØŒ آنچه برای اشخاص اهمیت می‌یابدØŒ وضعیت فردی آن‌ها در افکار عمومی است که ازجمله آن‌ها میزان «رØ£ی منفی» است که در پاسخ به این پرسش که به چه کسی اصلاÙ‹ رØ£ی نمی‌دهید موردسنجش قرار می‌گیرد و به همان اندازه مهم است که جامعه آماری مورد پرسش به چه کسی رØ£ی می‌دهند.

برابر جمع‌بندی‌های صورت گرفته از آخرین نظرسنجی‌های مراکز معتبر داخلی در بین نامزدهای رسمی انتخابات آیندهØŒ حسن روحانی (در رقابت شش‌نفره فعلی) بارØ£ی منفی بین Û³Û¶ تا Û´Û° درصدØŒ و رØ£ی مثبتی که در بهترین حالت در چند هفته پیش تا Û´Û´ درصد بالا رفته بود و اکنون به حدود Û³Û² درصد کاهش‌یافته استØŒ بیشتر از سایر نامزدها زیر ذره‌بین پژوهشگران سیاسی و اجتماعی قرارگرفته‌اند.

وضعیت رقبای نزدیک حسن روحانی یعنی آقایان محمدباقر قالیباف و سید ابراهیم رئیسی نیز به‌خصوص در هفته‌های اخیر همواره موردتوجه قرار داشته است. مثلاÙ‹ درباره محمدباقر قالیباف رØ£ی منفی بین Û±Û² تا Û±Ûµ درصد و رØ£ی مثبتی که از Û±Û´ درصد آغازشده و برابر آخرین نظرسنجی‌ها در رقابت شش‌نفره فعلی به بالاتر از Û²Û¶ درصد افزایش‌یافته است. در مورد سید ابراهیم رئیسی نیز آخرین وضعیت رØ£ی منفی حدود Û±Û² درصد و در رقابت شش‌نفره به رØ£ی مثبتی شبیه به آرای محمدباقر قالیباف ثبت‌شده است. سایر نامزدهای این رقابت اگرچه آراØ¡ آن‌ها درنتیجه نهایی رقابت‌های نزدیک تØ£ثیرگذار و حتی تعیین‌کننده برآورد می‌شودØŒ اما فاصله خیلی زیادی با سه نامزد بالا دارند. مثلاÙ‹ برای اسحاق جهانگیری بارØ£ی منفی کمتر از Û±Û° درصدØŒ در بهترین حالتØŒ رØ£ی مثبتی بیش از Ûµ درصدØŒ ثبت‌نشده است که وضعیتی نزدیک به مصطفی میرسلیم دارد.

همان‌طور که گذشتØŒ انتشار غیررسمی نتایج نظرسنجی‌ها در افکار عمومی تØ£ثیر مستقیمی دارد و نامزدهایی که سیر صعودی یا نزولی آشکاری داشته باشندØŒ با آگاهی مردم از وضعیت آن‌ها ممکن است ازنظر اقبال عمومی دستخوش تغییرات شدید شوند.

 تکاپوی اخیر فعالان سیاسی حامی حسن روحانی برای متوقف ساختن روند فعلی نتایج نظرسنجی‌های معتبرØŒ از طریق برجسته‌سازی بعضی نظرسنجی‌های نامعتبر یا تعمیم و سرایت نتایج سنجش در یک جامعه آماری خاص و محدود به سراسر کشورØŒ ناشی از وضعیت نامطلوب وی در نظرسنجی‌های واقعی باشد.

در کنار نظرسازی‌های جعلیØŒ استناد به نتایج نظرسنجی بعضی مراکز در خارج کشور و اعتبارسازی برای آن‌هاØŒ راه‌کاری است که اخیراÙ‹ برای تحت تØ£ثیر قرار دادن نظرسنجی‌های دقیق مراکز معتبر داخلی در دستور کار ستادهای تبلیغاتی و فعالان سیاسی همسو با بعضی نامزدها قرار گرفته است. ازجمله می‌توان به بازنشر گسترده نتایج نظرسنجی مؤسسه «ایپو» (iPPO) در سایت‌ها و احتمالاÙ‹ در آینده در روزنامه‌های همسو با دولت اشاره کرد که بر اساس نتایج آخرین نظرسنجی این مؤسسه چنین ادعاشده که حدود Û¶Û° درصد از کسانی که می‌گویند قطعاÙ‹ یا احتمالاÙ‹ØŒ در انتخابات شرکت خواهند کرد حسن روحانی را به‌عنوان فرد منتخب خود در روزهای اخیر برگزیده‌اند! عددهای اعلامی برای رقبای اصلی حسن روحانی در این نظرسنجی بین Ûµ تا Û±Û° درصد ذکر شده است و جالب‌توجه آنکه با پیگیری سر نخ آدرس منبع انتشار این نتایج به بعضی جامعه‌شناسان دوم خردادی می‌رسیم که همواره ادعاهای پژوهشگری‌شان مطرح بوده است.

نکته جالب توجه دیگری که جهت‌دار بودن این نظرسنجی را نشان می‌دهد آن است که در تحلیل آن تلاش شده تا به‌کلی موضوع «رØ£ی منفی» و عدم محبوبیت نامزد‌ها را زیر سؤال ببرد و درحالی‌که در نظرسنجی‌های معتبر داخلی  بین Û³Û¶ تا Û´Û° درصد رØ£ی‌دهندگان از حسن روحانی به‌عنوان کاندیدای نامحبوب یا کسی که تحت هیچ عنوان به او رØ£ی نخواهند داد یاد می‌کنندØŒ این مؤسسه آمریکایی چنین تحلیل می‌کند که «بیشتر مردم از بیان این موضوع خودداری کرده‌اند که بگویند کدام‌یک از کاندیداهای موجود آن‌قدر به نظرشان نامطلوب است که به‌هیچ‌وجه حاضر به رØ£ی دادن به او نیستند. درواقعØŒ نزدیک به Û¶Û° درصد از پاسخگویان می‌گویند هیچ‌کس ازنظر آنان آن‌قدرها نامحبوب نیست یا این‌که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند بگویند که نامزد نامطلوب آنان کیست.» بااین‌حال در همین نظر‌سنجی هم واقعیت غیرقابل‌انکار رخ نموده است چراکه نامحبوب‌ترین فرد با نزدیک به Û¸ درصد همچنان حسن روحانی شناخته‌شده است که البته با آمار نظرسنجی‌های داخلی یعنی رØ£ی منفی بین Û³Û¶ تا Û´Û° درصد فاصله زیادی دارد.

در کنار هدف‌دار بودن برجسته‌سازی نتایج این نظرسنجی که مرکز آن در مرکز آمریکا (واشنگتن) واقع‌شدهØŒ یک موضوع اساسی به‌کلی کنار نهاده شده و آن اینکه صرف‌نظر از اهداف چنین مؤسساتیØŒ قواعد اولیه یک افکارسنجی معتبر نیز در آن‌ها لحاظ نشده است و پشت ده‌ها صفحه تحلیل و تفسیر و ادعاهای تبلیغاتی و عددهای عجیب‌وغریبØŒ به نمونه آماری استناد می‌شود که برای جامعه آماری ÛµÛ° میلیون نفریØŒ دیدگاه کمتر از Û±Û°Û°Û° نفر (Û¹Û´Û· نفر) آن‌هم به‌صورت تلفنی موردسنجش قرارگرفته است. درحالی‌که اگر قرار باشد چنین نظرسنجی‌هایی قرین صحت و اعتماد باشندØŒ دست‌کم باید نسبت نمونه به جامعه بیشتر از نیم درصد (حدود Û²Ûµ هزار نفر) باشد تا حداقل‌هایی از اعتماد را کسب کند.

نکته قابل‌توجه دیگر آنکه آنچه تحت عنوان نظرسنجی یادشده در حال بزرگ‌نمایی استØŒ حتی با نظرسنجی تلفنی اخیر یکی از دانشگاه‌های اصلی تهران که Û±Û¶ اردیبهشت با تعداد نمونه دو برابر آن (حدود Û² هزار نفر) صورت گرفت نیز اختلاف فاحشی دارد. بر اساس آن نظرسنجی تلفنی بیشترین آراØ¡ مثبت برای حسن روحانی با حدود Û³Û´ درصد و برای دیگر رقبای او به ترتیب ۲۸، ۱۶، ۲، Û± و کمتر از یک درصد ثبت‌شده بود.

به نظر می‌رسد راه چاره جلوگیری از بازی با افکار عمومیØŒ از طریق نظرسازی‌های مختلفØŒ آزاد شدن انتشار نتایج نظرسنجی مراکزی باشد که با کسب مجوز فعالیت علمی – پژوهشی بتوانند به‌صورت شفاف نتایج نظرسنجی‌هایشان را در اختیار رسانه‌ها و افکار عمومی قرار دهندØ› کاری که در جوامع پیشرفته مردم‌سالار امری رایج است و رقبای انتخاباتی و هوادارانشان و همه جامعه از وضعیت واقعی افراد اطلاع می‌یابند و برای بهبود شانس و موقعیتشان در رقابتی سالم تلاش می‌کنند.