این گفتگوهاØŒ بهترین فرصت برای ائمه معصومین بودØ›کسانی که در دوران سخت خفقان خلفای اموی و سپس عباسی می زیستند و عملا نمی توانستند در صحنه اجتماعی حضور یافته و یا با عالمان دینی دیگر مذاهب به راحتی ارتباط برقرار کرده و به مباحثات علمی و دینی بپردازند. در چنین شرایطی که خلفای عباسی بخصوص هارون الرشید و مامون و حتی معتصم تلاش می کردند با به مناظره کشاندن امام موسی کاظمØŒ امام رضا و امام جواد(ع)ØŒ منجر به شکست پایگاه علمی و معنوی آنان در بین افکار عمومی و علما و دانشمندان گردندØŒ امامان شیعه از این شرایط ØŒ برای آگاه سازی و ترویج مبانی اسلام ناب بهره می جستند و تهدید را تبدیل به بهترین فرصت تبلیغ میکردند. مباحثات علمی در سیره امام موسی کاظم(ع):

حال باید دید که انبیای الهی و ادامه دهنده گان راه آنهاØŒ یعنی ائمه معصومین به مناظره به چه سبک و طریقی می نگریستندØŸآیا مناظره فرصتی برای اثبات خود بود یا اثبات حقØŸ معیارها و اصول امام کاظم(ع) در این راه چه بوده استØŸ

در یک عبارت ساده می توان گفتØŒ مناظره گفتمانی برای ایجاد فهم مشترک و درک متقابل و با اثر بخشی دو جانبه استØ› از این روØŒ ائمه ی معصوم(ع)به ویژهØŒ امام موسی کاظم(ع) آن را به عنوان یکی از روش های آموزشی در موضوعات پرچالش علمی در خور دقت و تامل بسیار می دانستند.مناظره از روزگار صدر اسلام که یهودی و نصارا به حضور پیامبر اسلام(ص) می رفتندØŒ آغاز شدهØŒ رواج یافت.بنابراینØŒ شیوه بحث و جدل و مناظره از شیوه های تبلیغی مشترک بین انبیا و اولیای الهی(ع)می باشد. در این مورد مشترک نیزØŒ نفس عمل مشترک است و در بعضی از موارد در نحوه اجراØŒ تفاوت هایی بین روشهای آنها مشاهده می شود. 

 اصول مناظرات و گفتگوهای امام موسی کاظم(ع):

در یک نگاه کلی می توان به دو نوع از مناظرات و گفتگوهای امام موسی کاظم(ع)اشاره کرد. بخشی از این مناظرات با خلفای عباسی از جمله مهدی و هارون الرشید بوده که عمده این گفتگو درباره حقانیت اهل بیت نسبت به خلافتØŒ قرابت و نزدیکی آنها به پیامبر اسلام(ص) بوده است. بخش دیگری از این مباحثات سران و علمای ادیان و مذاهب مختلف بوده که عنوان مباحثات علمی بدان داده می شود.با نگاهی به سیره امام موسی کاظم(ع) در گفتگو با علمای مذاهب اسلامی و مسیحی می توان شاخص های زیر را در گفتمان مباحثاتی وی استخراج کردØ›

خطاب توام به عقل و دل و تحریک وجدان:

یکی از شرایط معنوی بلاغت و نفوذ کلام در مناظره را باید در استفاده از سخن نرم و آهنگ گرم دانست. تاثیر این شیوه تا بدانجاست که خداوندØŒ موسی و هارون را در برخورد با فرعون ملزم به رعایت این شیوه می کند(قولا لینا لعله یتذکر او یخشی) با نرمی سخن بگوییدØŒ شاید متذکر شود و از عذاب خداوند بیم یابد. و در جای دیگرØŒ رمز موفقیت پیامبر می فرماید: اگر خشن و دل سخت می بودی مردم از اطراف تو پراکنده می شدند.

بر اساس چنین نگاهیØŒ امام موسی کاظم(ع) برای تاثیر هر چه بیشتر سخن در طرف مناظره ای خود و رسیدن به درک همدلانه با او همواره طالب را نرمØŒ ملایم و در قالبی موزون می ساخت و از معنانی و مفاهیم تندØŒ رنج آور و ناراحت کننده خوددداری می نمود. حضرت در بحث وگفت و گوهای خودØŒ با آرامش و نرمش خاص و گفتار آرام به مناظره با قوم می پرداختند. مثلاÙ‹ در مناظرات خود با بریهه و گفتگو با عالمان یهودی و مسیحیان این رویکرد چنان تاثیرگذار می شد که مخاطبان اصرار بیشتری بر ادامه سخنان حضرت می کردند تا کلام امام ادامه یابد و بهره بیشتری ببرند.

منطق صواب:

از اصول اساسی در هر نوع برخورد اجتماعی و از جمله مناظره ی علمیØŒلزوم رعایت عدالت درگفتار و به عبارتی منطق صواب است. بر همین اساس پیش از آغاز مناظرهØŒ از طرف مناظره ی خود می خواست که به عدالت در بحث توجه داشته باشد.از این رو امام موسی کاظم(ع) در گفتگوهای خود با علمای یهودی و مسیحی اجازه می داد بدون هیچ گونه ترس سوال خود را مطرح کرده و ادله های خود را بیان کنند و بعد از اتمام سخنان آنان شروع به سخن می کرد و به همان اندازه که جواب داده بودØŒ فرصت دفاع می داد.

مستند گویی:

از جمله شاخص های مهم در گفتگوها و مناظرات علمی امام کاظم(ع) و همه انبیا و اولیای الهی مستند سخن گفتن است. شیوه امام موسی کاظم دراین خصوص از سه رویکردØŒ استناد به قران کلام الهیØŒ استناد به دیگر کتب اسمانی برای سران و عالمان دیگر ادیان و نیز بهره گیری از استنتاجات عقلی که همراه با سوال و جواب از طرف مقابل بودهØŒ بهره می برد. امام کاظم از بریهه یکی از عالمان مسیحی که برای مناظره باامام صادق(ع)آمده بودØŒ پرسید ای بریهه! چه میزان به کتاب خودت آگاهی داریØŸ او در پاسخ من به کتاب خود آگاهی دارم. سپس امام پرسید تا چه اندازه به تØ£ویل آن آشناییØŸ او پاسخ داد: به اندازه آگاهیم از آن به آن اعتماد دارم. امام کاظم فرازهایی از انجیل را خواند. بریهه گفت: حضرت مسیح انجیل را این چنین که شما می‌خوانیدØŒ تلاوت می‌کرد. این گونه قرائت را جز حضرت مسیح هیچ کس نمی‌خواند .

فرایندمناظرات امام موسی کاظم(ع):

اولین مرحله ی مشهود در فرایند مناظراتی امام کاظم(ع) دعوت ایشان از دیگران برای مباحثه است در واقع دعوت به مباحثه نقطه ی آغازین در مناظره های علمی ایشان محسوب می شود.امام به طور معمول چنین آغاز می کند: «اگر در بین شما کسی هست که می خواهد سوال کند بدون خجالت و رودربایستی سوال کند». نتیجه این رویکرد امام موسی کاظم (ع) این می شد که فرد و یا افرادی که بنا داشتند در آن مجلس کنندØŒ بدون هیچ گونه ترس و نگرانی به طرح سوالات دینی و شبهات خود بپردازند.بعد از این که سوال طرح می شدØŒ

سبک امام موسی کاظم(ع) بدین صورت بوده که سوال کننده و حتی جمع حاضر را با خود همراه می کرد و گویا همه جمع در طرح سوال و جواب سهیم هستند با مخاطب قرار دادن فرد وجمع وطرح سوال های برای روشن ابعاد مختلف موضوع و در عین حال پاسخ قاطع که مستند به آیات قرآن و دیگر کتب آسمانی بودØŒفرد را اقناع می کرد و در نتیجه طرف شخصا به برهان و احتجاجات حضرت آفرین می گفت و ایمان می آورد که البته خلفای عباسی با وجود اعتراف به برهان های ائمه معصومینØŒ همچنان راه خود را می رفتند.

مخاطبان امام معمولاØŒ سوال های خود را در یک عبارت و حداکثر در چند عبارت کوتاه بیان می کردند. امام سعی می نمود مخاطب را ضمن وادار نمودن به فکر و تعمق به سمت جامعیت سوال بکشاندØŒ چرا که در مناظره هدفØŒتکامل شکل گیری ذهنیت مخاطب مناظره از موضوع یا مشکل مطرح شده استØŒ نه صرفا پاسخگوییØŒ چنانکه که میتوان اذعان داشتØ› اهمیت شکل گیری تکامل ساختار ذهنی مخاطب از مسئله وی را خود به خودØŒ برای گرفتن بی کم و کاست پاسخ هدایت می کند که در غیر این صورتØŒ هر چند پاسخ صحیح داده شودØŒ پس از مدتی همان سوال ناقص با ساختاری متفاوت اما همچنان ناقص مطرح شدهØŒ شبه ی مجدد در ذهن شکل می گیرد. در شیوه ی مختص امام موسی کاظم ابتداØŒ برای مخاطب روشن می شد که منظور از سوال چیست و سپس به پاسخ  پرداخته می شد

اثبات حقانیت اهل بیت در احتجاج امام موسی کاظم(ع) با هارون الرشید:

در ادامه مهمترین مناظره امام موسی کاظم(ع) با هارون الرشید را که در خصوص اثبات حقانیت اهل بیت برای امامت و خلافت است را از منابع تاریخی نقل می کنیم.هارون الرÙ‘شید (پنجمین خلیفه عبÙ‘اسی) در گفتگوییØŒ با امام کاظم (ع) گفت: شما در بین عام و خاصØŒ روا دانسته‌اید تا شما را به رسول خدا (ص) نسبت دهند و می‌گویید ما پسر پیامبر (ص) هستیمØŒ چرا شما می‌گوئید: «من از ذریÙ‘ه پیامبر (ص)هستمØŸ با این‌که پیامبر نسلی نداشتØŒ زیرا نسل از ناحیه پسر است نه دخترØŒ و پیامبر (ص) پسر نداشتØŒ شما از نسل دختر پیامبر (ص) حضرت زهرا (س)هستیدØŒ نسل حضرت زهرا (س)نسل پیامبر (ص) نخواهد بود. 

امام می دانست که با جوابی که خواهد دادØŒ هارون الرشید صبر و توان خود را از دست می دهدØŒ فلذا پرسید آیا من در امان هستم که پاسخ شما را دهمØŸکه هارون پاسخ اد بله در امان هستی.امام کاظم فرمودند: خداوند در قرآن (آیه Û¸Û´ و Û¸Ûµ انعام) می‌فرماید: وÙŽ مِنÙ’ ذُرِّیÙŽتهِ داوُدÙŽ وÙŽ سُلÙŽیÙ’مانÙŽ وÙŽ اÙŽیÙ‘وبÙŽ وÙŽ یُوسُفÙŽ وÙŽ مُوسی هاروُنÙŽ وÙŽ کÙŽذلِکÙŽ نÙŽجÙ’زِی المُحÙ’سِنِینÙŽ Ù€ وÙŽ زÙŽکÙŽرِیÙ‘ا وÙŽ یÙŽحÙ’یی و وÙŽعِیسی وÙŽ اِلÙ’یاسÙŽ کُلÙ‘ مِنÙŽ الصÙ‘الِحینÙŽ: «و از دودمان ابراهیم (ع) داود و سلیمان و ایÙ‘وب و یوسف و موسی و هارون هستندØŒ این چنین نیکوکاران را پاداش می‌دهیم Ù€ و هم‌چنین زکریÙ‘ا و یحیی و عیسی و الیاسØŒ هر کدام از صالحان بودند» (انعام/ Û¸Û´ و Û¸Ûµ)اکنون از شما می‌پرسم: پدر عیسی چه کسی بودØŸ هارون: عیسی (ع) پدر نداشت. امام کاظم: بنابراین خداوند در آیه مذکورØŒ عیسی(ع)را به ذریÙ‘ه پیامبران از طریق مادرش مریم ملحق نموده استØŒ هم‌چنین ما از طریق مادرمان فاطمه (س) به ذریÙ‘ه پیامبر (ص) پیوسته‌ایم.

آن‌گاه فرمود: آیا بر دلیلم بیفزایمØŸ هارون در حالیکه چهره اش خشمگین شده بود گفت اگر دلیلی فراتر داری بگو که حضرت ادامه دادند: خداوند (در مورد ماجرای مباهله) می‌فرماید: فÙŽمÙŽنÙ’ حاجÙ‘کÙŽ فِیهِ مِنÙ’ بÙŽعدِ ماجائÙŽکÙŽ مِنÙŽ الÙ’عِلمÙ’ فÙŽقُلÙ’ تÙŽعالÙŽوÙ’ا نÙŽدÙ’عُ اÙŽبÙ’نائÙŽنا وÙŽ اÙŽبÙ’نائکُمÙ’ وÙŽ نِسائÙŽنا وÙŽ نِسائکُم وÙŽ اÙŽنÙ’فُسنÙŽا وÙŽ اÙŽنÙ’فُسÙŽکُم ثُمÙŽÙ‘ نÙŽبÙ’تÙŽهِل فÙŽنÙŽجÙ’عÙŽلÙ’ لÙŽعÙ’نÙŽهÙŽ الله عÙŽلی الÙ’کاذِبینÙŽ: «هرگاه بعد از علم و دانشی که (درباره مسیح) به تو رسید (باز) کسانی با تو به محاجÙ‘ه و ستیز برخیزندØŒ به آن‌ها بگو: بیائید ما فرزندان خود را دعوت می‌کنیمØŒ شما هم فرزندان خود راØŒ ما زنان خود را دعوت می‌کنیمØŒ شما نیز زنان خود راØŒ ما از نفوس خود دعوت می‌کنیم شما نیز از نفوس خودØŒ آن‌گاه مباهله می‌کنیمØŒ ولعنت خدا را بر درغگویان قرار می‌دهیم» (آل‌عمران/ Û¶Û±)

آن‌گاه فرمود: هیچ‌کس ادÙ‘عا ننموده که پیامبر (ص) هنگام مباهله (یعنی نفرین کردن برای هلاکت آن کس که راه باطل را می‌پیماید) با گروه نصاریØŒ کسانی را برای مباهله آورده باشدØŒ جز علی Ù€ علیه السÙ‘لام Ù€ و فاطمه و حسن و حسین Ù€ علیه السÙ‘لام Ù€ راØŒ بنابراین از این ماجرا استفاده می‌شود که منظور از «اÙŽنÙ’فُسÙŽنا» (از نفوس خود) علی (ع) استØŒ و منظور از «اÙŽبÙ’نائÙŽنا» (پسران ما)ØŒ حسن و حسین (ع)می‌باشندØŒ که خداوند آن‌ها را پسران رسول خدا خوانده است. 

براساس آنچه طرح گردیدØŒ اصول استنتاجی مطرح شده در مناظره های آن حضرتØŒ در واقع مویداین است که مناظره و روند به کارگیری آن برای ایجاد فهم مشترک از مسائلØŒ آگاهی بخشی و ایجاد نگرش توام با عقلانیت است و از جهت دیگرØŒ روش مناظره ای آن حضرتØŒ نه جدل و تسلط علمی بر مسئله بود که اساساØŒ از نظر علمی و روانیØŒ بیشترین تاثیرات آموزشی را بر طرف مناظره خود می گذاشت. با توجه به فرایند مناظرات ایشان این مهم به دست می آید که روش مناظره در اموزش جریان کاوشگری برای پاسخ و یا رسیدن راه حلی از طریق گفت و گوی منطقی و فرایند مدار است.این فرایند در شیوه مناظرات امام موسی کاظم(ع) در سه مرحله دیده می شود. مرحله اول دعوت به پرسش است. مرحله دومØŒهمگام شدن با مخاطبØŒ و مرحله سوم هدایت مخاطب در مواقعی که با بن بست های فکری مواجه می شود. فرهنگ نیوز