نظر علامه طباطبایی(ره) درباره استخاره با تسبیح

نودیها:مرحوم علامه طباطبایی(ره) در دو جا یکی در تفسیر شریف «المیزان» و دیگری، در کتاب «بررسی های اسلامی» پیرامون مساله «استخاره» و کیفیت آن، اظهار نظر کرده‌اند. از مجموع فرمایش ایشان چُنین استفاده می‌شود که استخاره، مصداق توکل به خداست در جایی که انسان متحیر است و با وجود تعقل و مشورت، همچنان صلاح کار خویش را نمی‌داند و لذا برای رهایی از تحیر، از خداوند طلب خیر می‌کند.

مرحوم علامه طباطبایی(ره) در دو جا یکی در تفسیر شریف «المیزان» و نیز در کتاب «بررسی های اسلامی» پیرامون مساله «استخاره» و کیفیت آن، اظهار نظر کرده‌اند. از مجموع فرمایش ایشان چنین استفاده می‌شود که استخاره مصداق توکل به خداست در جایی که انسان متحیر است و با وجود تعقل و مشورت، همچنان صلاح کار خویش را نمی‌داند و لذا برای رهایی از تحیر، از خداوند طلب خیر می‌کند. ایشان در ذیل کریمه ۹۰ از سوره مبارکه مائده می‌فرماید: «انسان وقتÙ‰ بخواهد به کارÙ‰ دست بزند ناچار است زیر و روÙ‰ آن کار را بررسÙ‰ نموده و تا آنجا که مى‏تواند فکر خود را که غریزه و موهبتÙ‰ است خدادادÙ‰ بکار بیندازد، و چنانچه از این راه نتوانست صلاح خود را در آن کار تشخیص دهد ناگزیر باید از دیگران کمک فکرÙ‰ گرفته و تصمیم خود را با کسانÙ‰ که صلاحیت مشورت و قدرت تشخیص صلاح و فساد را دارند در میان بگذارد، تا به کمک فکر آنها خیر خود را در انجام دادن و ترک آن کار تشخیص دهد، و اگر از این راه هم چیزÙ‰ دستگیرش نشد چاره‏اÙ‰ جز اینکه متوسل به خداÙ‰ خود شده و خیر خود را از او مسئلت نماید ندارد. و این همان استخاره است، و نباید این عمل را که عبارتست از اختیار چیزÙ‰ که با استخاره تعیین شده دعوÙ‰ علم غیب نامید، و نیز نباید آن را تعرض به شؤون الوهیت پروردگار نام نهاد، کما اینکه مشورت را هم نباید به خیال اینکه تشریک غیر خداÙ‰ تعالÙ‰ است در امور خود شرک نامید، و خلاصه هیچ مانع و محذور دینÙ‰ در استخاره و مشورت نیست، چون استخاره کارÙ‰ جز تعیین یکÙ‰ از دو طرف تردید را انجام نمى‏دهد، نه غیر واجبÙ‰ را واجب و حلالÙ‰ را حرام و خلاصه حکمÙ‰ از احکام خداÙ‰ را تغییر مى‏دهد، و نه آدمÙ‰ را به آنچه در پس پرده غیب است خبردار مى‏کند، تنها و تنها مى‏گوید: خیر صاحب استخاره در فعل است یا در ترک، و به این وسیله او را از حیرت و تردید نجات مى‏دهد، و اما اثر فعل و ترک در آینده چه خواهد بود و چه حوادثÙ‰ را به بار خواهد آورد از عهده استخاره بیرون است، و استخاره از تعیین این جهت ساکت است، و آینده صاحب استخاره از خیر و شر عینا مانند آینده کسÙ‰ است که استخاره نکرده، و کار خود را با فکر و مشورت انجام داده است.»(۱) مرحوم علامه در ادامه، به پاسخ شبهه‌ای پیرامون استخاره با قرآن پرداخته می‌گوید:  «همین اشکال را ممکن است کسÙ‰ در استخاره با قرآن کرده و توهم کند که استخاره با قرآن بدست آوردن علم غیب است، چون نفس صاحب استخاره از استخاره با قرآن و تفال به آن و امثال آن نحوست و میمنتÙ‰ احساس مى‏کند، و اگر استخاره‏اش خوب بود انتظار خیر و نفعÙ‰ را مى‏کشد، و اگر بد بود مترصد شر و ضررÙ‰ مى‏شود. لیکن این اشکال نیز توهمÙ‰ بیش نیست، چون به طریق صحیح هم از شیعه و هم از اهل سنت روایاتÙ‰ داریم که پیغمبر (ص) خودش تفال به خیر مى‏زد، و مردم را هم به این عمل توصیه مى‏فرمود، و از فال بد زدن نهÙ‰ مى‏نمود، و مى‏فرمود: هر جا هم که فال بد زده شد توکل به خدا کنید و در پÙ‰ کار خود روید، بنا بر این هیچ مانعÙ‰ از تفال زدن با قرآن کریم و امثال آن به نظر نمى‏رسد، چه اگر استخاره خوب بود صاحب استخاره عمل را با طیب نفس و دل پاک انجام مى‏دهد، و اگر بد بود توکل به خدا کرده و در پÙ‰ کار خود مى‏رود. پس استخاره با قرآن جز همان طیب نفس و رفع تردید و سرگردانÙ‰ و امید به نفع و سعادت اثر دیگرÙ‰ ندارد.(۲) حضرت علامه همچنین در یکی دیگر از آثار خود در پاسخ به سوالی پیرامون استخاره با تسبیح، چنین می‌گوید: «در خصوص استخاره به قرآن یا سبحه(تسبیح)، روایات چندÙ‰ از ائمه اهل‏بیت علیهم السلام مروÙ‰ است و هیچ محذورÙ‰ عقلÙ‰ یا نقلÙ‰ که موجب سقوط روایات باشد در بین نیست و با قطع نظر از روایات، طبع استخاره این است که انسان در کارÙ‰ که مى‏خواهد فعلÙ‹ا یا ترکاÙ‹ اقدام کند، در اطراف آن از حیث مرجحات فعل و ترک فکر مى‏کند و طبق یکÙ‰ از مرجحات که مى‏پسندد به فعل یا ترک اقدام مى‏نماید، اگر از راه فکر خود نتوانست ترجیح دهد با دیگران در آن باره مشورت نموده و یکÙ‰ از مرجحات را که گفتند، پسندیده و اقدام مى‏نماید. و اگر از راه مشورت نیز نتوانست ترجیحÙ‰ دهد و دو طرف فعل و ترک در حال مساوات ماند و در حیرت رفت. قرآن کریم را گرفته و توجهÙ‰ به خدا کرده و باز نموده، مضمون اولین آیه را مرجح گرفته و طبق آن عمل کند، یعنÙ‰ به استناد کلام خدا، به خدا توکل کرده و یکÙ‰ از دو متساوÙ‰ را که هر دو برایش جایزالاقدام بوده، ترجیح مى‏دهد و این کار که یکÙ‰ از مصادیق توکل است، نه شرکی دربردارد و نه به یکÙ‰ از جهات دینÙ‰ لطمه مى‏زند و نه حلالÙ‰ را حرام یا حرامÙ‰ را حلال مى‏کند، خواه با قرآن بشود و خواه‏ با سبحه‏ که یکÙ‰ از وسایل یاد خداست و حقیقتش توکل به خداست نه شریک قراردادن قرآن یا سبحه براÙ‰ خدا.»

پی‌نوشت‌ها:

۱. ترجمه تفسیر المیزان، ج‏۶، ص: ۱۷۷ ۲. همان، ص: ۱۷۸ ۳. بررسی های اسلامیØ› ج‏۲ Ø› ص۲۵۳ تبیان