نودیها:آداب میهمانی از جمله مباحث اخلاقی و اجتماعی است که در دین اسلام با جزئیÙ‘ات خاصÙ‘ی مورد توجÙ‘ه قرار گرفته است. یکی از آنهاØŒ شیوه سخن گفتن و شنیدن است. با توجÙ‘ه به اینکه طبیعتاÙ‹ در جمع های خودمانی افراد با سلیقه ها و اعتقادات گوناگون حضور دارندØŒ شایسته است که انسانØŒ بهترین شیوه برخورد با نظرات مخالف را بداند تا شیرینی دیدار را با تلخی عصبانیÙ‘ت مبادله نکند. به همین منظور در این نوشتارØŒ شیوه برخورد با نظرات مخالف دیگران را از دیدگاه قرآن و دین اسلام مورد بررسی قرار می دهیم.

ایÙ‘ام نوروزØŒ بهترین فرصت برای دید و بازدید و ملاقات با اقوام و نزدیکان است. امروزهØŒ بسیاری از افراد خانواده ها دور از یکدیگر و در شهرهای مختلف زندگی می کنند و چه بسا در هر سالØŒ تنها در ایÙ‘ام نوروز موفÙ‘ق به دیدار یکدیگر شوند.  پس این فرصت را باید قدر دانست و کمال استفاده را از آن نمود. 

عقاید آزاد

دین اسلامØŒ پرچمدار آزادی عقیده است و می فرماید: لا إِکÙ’راهÙŽ فِی الدِّینِ قÙŽدÙ’ تÙŽبÙŽیÙ‘ÙŽنÙŽ الرُّشÙ’دُ مِنÙŽ الÙ’غÙŽی‏؛ در دین هیچ اجبارÙ‰ نیست. و راه از بیراهه به خوبÙ‰ آشکار شده است.(بقرهØ› Û²ÛµÛ¶) این اختیارØŒ به این معنا نیست که اسلامØŒ برای ترغیب و جذب کافران به دین اسلام هیچ راهی را تعبیه ننموده استØ› بلکه راه ارشاد و باز کردن گره های ذهنی گمراهان و متحیÙ‘ران رسالت دین است. یعنی وظیفه دین و پیامبرانØŒ نشان دادن راه و ایدئولوژی صحیح استØ› نه اجبار به پذیرش آن! لذا می فرماید: وÙŽ لÙŽوÙ’ شاØ¡ÙŽ اللÙ‘ÙŽهُ ما Ø£ÙŽشÙ’رÙŽکُوا وÙŽ ما جÙŽعÙŽلÙ’ناکÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’هِمÙ’ حÙŽفیظاÙ‹ وÙŽ ما Ø£ÙŽنÙ’تÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’هِمÙ’ بِوÙŽکیلٍ؛ و اگر خدا مÙ‰ ‏خواست آنان شرک نمى‏ آوردندØŒ و ما تو را بر ایشان نگهبان نکرده‏ایمØŒ و تو وکیل آنان نیستÙ‰. (انعامØ› Û±Û°Û·) این اصلØŒ لازمه مختار دانستن انسان است و اگر چنین نباشدØŒ دیگر عذاب و پاداش او نیز معنایی نخواهد داشت. پسØŒ قبل از هر گفتگویی باید با توجÙ‘ه داشتن به احتمال تفاوت نظر و عقیده آن شخص با خودØŒ با کمال آرامش آن نظر مخالف را هضم کنیم.

دقÙ‘ت در سخن

مقتضای ادب اسلامیØŒ دقÙ‘ت در سخن گفتن و اظهار عقاید است. آداب دقیق و ظریف متعدÙ‘د سخن گفتنØŒ در دین اسلام توصیه و تکلیف شده است. به عنوان نمونه از امام علÙ‰ (علیه السلام) پرسیدندØŒ زیباترین مخلوقات خدا کدام استØŸ فرمودند: "سخن". گفتند: "زشت ‏ترین آنها کدام استØŸ" باز هم فرمود: "سخن"ØŒ سپس فرمود: بِالÙ’کÙŽلامِ ابÙ’یÙŽضÙ‘ÙŽتِ الÙ’وُجُوهُ وÙŽ بِالÙ’کÙŽلامِ اسÙ’وÙŽدÙ‘ÙŽتِ الÙ’وُجُوهُ؛ چهره ‏ها با سخن سفید مÙ‰ ‏شوند و با سخن سیاه مى‏ گردند. (بحارالØ£نوارØŒ ج۷۸، صÛµÛµ) کنایه از این که عدÙ‘ه ‏اÙ‰ به خاطر سخن سنجیده و وزین خودØŒ رو سفید مÙ‰ ‏شوند و عدÙ‘ه اÙ‰ به دلیل بیهوده‏ گویى، پرگویى، غیبتØŒ دروغ و ... روسیاه و سرافکنده مى‏ گردند. خلاصه اینکهØ› هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد. چه ضرورتی دارد که انسان در مورد هر موضوعی و در هر جمعیØŒ نظر خود را بر زبان بیاوریمØ› به خصوص در جایی که می دانیم نظر دیگران مخالف با نظر ماست.

توهÙ‘م مخالفت

یکی از مهمترین آداب گفتگوØŒ خوب گوش دادن و دقÙ‘ت در سخنان طرف مقابل است. مسØ£له ای که متØ£سÙ‘فانه در بسیاری از اوقات از آن غفلت می شود. قرآن کریم در آیات متعدÙ‘دی از این نکته سخن به میان می آورد. جهنÙ‘میان دلیل دوزخی شدن خود را اینگونه بیان می کنند: وÙŽ قالُوا لÙŽوÙ’ کُنÙ‘ÙŽا نÙŽسÙ’مÙŽعُ اوÙ’ نÙŽعÙ’قِلُ ما کُنÙ‘ÙŽا فÙ‰ اصÙ’حابِ السÙ‘ÙŽعیرِ؛ و گویند: اگر ما مÙ‰ ‏شنیدیم یا مى‏ اندیشیدیمØŒ از دوزخیان نبودیم. (ملکØ› Û±Û°) در جای دیگرØŒ قرآن کریم یکی از دلایل جهنÙ‘می شدن را گوش ناشنوا برشمرده و می فرماید: وÙŽ لÙŽقÙŽدÙ’ ذÙŽرَأْنا لِجÙŽهÙŽنÙ‘ÙŽمÙŽ کÙŽثیراÙ‹ مِنÙŽ الÙ’جِنِّ وÙŽ الْإِنÙ’سِ لÙŽهُمÙ’ قُلُوبÙŒ لا یÙŽفÙ’قÙŽهُونÙŽ بِها وÙŽ لÙŽهُمÙ’ Ø£ÙŽعÙ’یُنÙŒ لا یُبÙ’صِرُونÙŽ بِها وÙŽ لÙŽهُمÙ’ آذانÙŒ لا یÙŽسÙ’مÙŽعُونÙŽ بِها أُولئِکÙŽ کÙŽالْأَنÙ’عامِ بÙŽلÙ’ هُمÙ’ Ø£ÙŽضÙŽلُّ أُولئِکÙŽ هُمُ الÙ’غافِلُونÙŽØ› و در حقیقتØŒ بسیارÙ‰ از جنÙ‘یان و آدمیان را براÙ‰ دوزخ آفریده ‏ایم. چرا که‏ دلهایÙ‰ دارند که با آنØŒ حقایق را دریافت نمى‏کنندØŒ و چشمانÙ‰ دارند که با آنها نمى‏ بینندØŒ و گوشهایÙ‰ دارند که با آنها نمÙ‰ ‏شنوند. آنان همانند چهارپایان بلکه گمراهترند. آرى، آنها همان غافل ‏ماندگانند. (اعرافØ› Û±Û·Û¹) مشخÙ‘ص است که شنیدن با دقÙ‘ت و تدبÙ‘رØŒ وجه تمایز انسان از حیوان است وگرنه حیوانات نیز می شنوند. چه بسا نکات فراوانی که برای ما مفید و هدایتگر بودهØŒ ولی ما با دقÙ‘ت به آنها گوش نکرده ایم! چنانکه قرآن کریم می فرماید: انÙ‘ÙŽ فى‏ ذلِکÙŽ لÙŽایاتٍ لِقÙŽوÙ’مٍ یÙŽسÙ’مÙŽعُونÙŽØ› به درستÙ‰ که در آن مطلب (خواب در شب و کسب و کار در روز) نشانه هایÙ‰(از قدرت خدا) استØŒ البته براÙ‰ مردمÙ‰ که بشنوند. (رومØ› Û²Û³) یعنی خوب گوش دادنØŒ یکی از عوامل هدایت و رشد و تعالی انسان است. عامل  بسیاری از منازعات و مشاجراتی که ممکن است در گفتگوها پیش بیاید این است که خوب به سخن طرف مقابل گوش داده نمی شود. گاهی اصلاÙ‹ اختلافی در نظر دو طرف مشاجره نیستØŒ امÙ‘ا چون خوب به حرف یکدیگر گوش نمی دهند دچار سوØ¡ تفاهم شده و به نزاع لفظی شان ادامه می دهند.

مدیریÙ‘ت هوشمند واکنش

چگونگی برخورد با نظرات دیگرانØŒ نشان دهنده عمق فهم و درایت و شخصیÙ‘ت افراد است. گفتیم انسانها در اعتقادات خود آزادند و اینکه لازم است در مباحثات به جا و به موقع سخن برانیم و خوب به سخنان طرف مقابل گوش دهیم و در اظهار نظر خود کمال دقÙ‘ت را به خرج دهیم. همه اینهاØŒ تØ£ثیر اساسی در شیوه برخورد با نظرات مخالف با اعتقادات ما دارندØŒ اینک به شیوه قرآنی برخورد با سخن دیگران اشاره می کنیم. خداوند متعال در توصیف بندگان واقعی خود می فرماید: فÙŽبÙŽشِّرÙ’ عِبادِ * الÙ‘ÙŽذینÙŽ یÙŽسÙ’تÙŽمِعُونÙŽ الÙ’قÙŽوÙ’لÙŽ فÙŽیÙŽتÙ‘ÙŽبِعُونÙŽ Ø£ÙŽحÙ’سÙŽنÙŽهُ أُولئِکÙŽ الÙ‘ÙŽذینÙŽ هÙŽداهُمُ اللÙ‘ÙŽهُ وÙŽ أُولئِکÙŽ هُمÙ’ أُولُوا الْأَلÙ’باب‏؛ پس بشارت ده به آن بندگان من که به سخن گوش فرامى‏دهند و بهترین آن را پیروÙ‰ مى‏کنندØ› اینانند که خدایشان راه نموده و اینانند همان خردمندان. (زمرØ› Û±Û·-Û±Û¸) همچنین می فرماید: وÙŽ عِبادُ الرÙ‘ÙŽحÙ’منِ الÙ‘ÙŽذینÙŽ یÙŽمÙ’شُونÙŽ عÙŽلÙŽÙ‰ الْأَرÙ’ضِ هÙŽوÙ’ناÙ‹ وÙŽ إِذا خاطÙŽبÙŽهُمُ الÙ’جاهِلُونÙŽ قالُوا سÙŽلاماÙ‹Ø› و بندگان خداÙ‰ رحمان کسانى‏ اند که روÙ‰ زمین به نرمÙ‰ گام برمÙ‰ ‏دارندØ› و چون نادانان ایشان را طرف خطاب قرار دهند به سلامت(ملایمت) پاسخ مÙ‰ ‏دهند. (فرقانØ› Û¶Û³) بهترین موضع گیری موقع مواجه شدن با آراØ¡ و نظرات اشتباه یا مخالف نظر ماØŒ با نگاه این دو آیه شریفه این است که به شیوه ای برخورد کنیم که هیچ اصطکاکی پیش نیایدØ› نه از جهت برداشت ذهنی و نه از جهت لفظی! نتیجه اینکهØ› طبق راهنمایی قرآن کریم و حکم عقلØŒ شایسته است که در مهمانی های نوروزی نظرات مخالف خود را به نرمی و آرامش و با بزرگواری هر چه تمامتر تحمÙ‘ل کرده و بساط لذÙ‘ت دیدار را مکدÙ‘ر نکنیم تبیان