حقیقت و فلسفه عید سعید فطر

سایت نودیها :  آیت‌الله مکارم شیرازی درباره حقیقت و فلسفه عید سعید فطر نوشتند:

بدیهی است هلال ماه، هم به زندگÙ‰ طبیعÙ‰ و عادÙ‰ ما نظم مÙ‰ بخشد، و هم با استفاده از این تقویم طبیعÙ‰ اعمال و عباداتمان را به جا مÙ‰ آوریم، لذا عبادات دینÙ‰ با طلوع ماه، اول ماه قمرÙ‰ آغاز مÙ‰ شود و در ماه رمضان مردم روزه مÙ‰ گیرند،لیکن با طلوع ماه شوال، ماه رمضان پایان مÙ‰ پذیرد و عید فطر از راه مÙ‰ رسد، که در این روز روزه گرفتن حرام مÙ‰ باشد.

لذا روز عید فطر در اسلام روز مقدسÙ‰ است، نخستین روز ماه شوال که یکÙ‰ از اعیاد بزرگ اسلامÙ‰ است که وجود عید بزرگ اسلامÙ‰ فطر در ابتداÙ‰ این ماه، فضیلت مهمی براÙ‰ این ماه به شمار مÙ‰‌آیدو به عنوان عید روزه‌داران واقعÙ‰ مورد نظر است، همان‌هایی که اعمال آنان پذیرفته شده و گناهانشان بخشوده شده است.

لذا باید این روز را عید بگیریم و خداوند را مورد ستایش قرار دهیم آنچنان که حضرت علی (ع) در قسمتی از خطبÛ€ روز عید فطر از ستایش خداوند سخن به میان آورده است و فرمودØ› ستایش ویژه خداوندÙ‰ است که کسÙ‰ از رحمتش مØ£یوس نمÙ‰ شود و از نعمتهاÙ‰ فراوانش بیرون نتوان رفت، از آمرزش و مغفرتش کسÙ‰ نومید نمÙ‰‌شود و از پرستش و عبادتش سر نباید پیچید، خداوندÙ‰ که رحمتش قطع نمÙ‰‌شود و نعمتش پایان نمÙ‰‌پذیرد.

*عید فطر در لغت و مفهوم

«عید» در لغت از ماده «عود» به معناÙ‰ بازگشت است، لذا به روزهایÙ‰ که مشکلاتÙ‰ از قوم و جمعیتÙ‰ بر طرف مÙ‰ شود و بازگشت به پیروزÙ‰ ها و راحتÙ‰ هاÙ‰ نخستین مÙ‰‌کند، «عید» گفته مÙ‰‌شود، بدین ترتیب در اعیاد اسلامÙ‰ به مناسبت اینکه در پرتو اطاعت یک ماه مبارک رمضان و یا انجام فریضه بزرگ حج، صفا و پاکÙ‰ فطرÙ‰ نخستین به روح و جان باز مÙ‰‌گردد، و آلودگÙ‰ ها که بر خلاف فطرت است، از میان مÙ‰ رود، «عید» گفته شده است.

همچنین راغب در مفردات مÙ‰‌گوید: «فِطر» (بر وزن سِتر) به معنÙ‰ شکافتن از طول است، و سپس به معنÙ‰ ایجاد و ابداع آمده است، «فِطر» (بر وزن متر) به معنÙ‰ افطار کردن و ترک روزه است، گویÙ‰ روزه شکافته مÙ‰‌شود.

*بازگشت انسان به فطرت حقیقی خویش

پایه و اساس در فطرت انسان، توحید و خداپرستÙ‰ است، و شرک امر عارضÙ‰ است که وقتÙ‰ از آن قطع امید مÙ‰ کند خواه ناخواه به سوÙ‰ ایمان و توحید باز مÙ‰‌گردد، به هر حال انسانÙ‰ که طالب بازگشت به فطرت پاک و زلال اولیه خویش است، باید جسم و جانش را از رذائل اخلاقÙ‰، و امورÙ‰ که مزاحم سعادت اوست، پاکسازÙ‰ کند، لذا اگر بخواهد از این آلودگی ها نجات یابد و خود را پالایش کند، باید از فیلترهاÙ‰ متعددÙ‰ عبور نماید که عبادت هاÙ‰ مختلف، از جمله روزه و مانند آن، مÙ‰‌تواند ناخالصÙ‰‌هاÙ‰ وÙ‰ را از بین برده، او را به فطرت خویش بازگرداند تا در آن سرا با خیالÙ‰ آسوده مخاطب کلام دلنشین پروردگار «ارجعÙ‰ Ø¥لÙ‰ ربک راضیه مرضیه» قرار گیرد.

لذا روز عید روز بیدارÙ‰ و آگاهÙ‰ انسانها، روز بازگشت به فطرت نخستین و روز توجه به خدا و یوم الحساب است و اگر در روایتÙ‰ که از علÙ‰(ع) نقل شده مÙ‰ خوانیم «و کل یوم لا یعصÙ‰ الله فیه فهو یوم عیدØ› هر روز که در آن معصیت خدا نشود روز عید است»، اشاره به همین موضوع است، زیرا روز ترک گناه روز پیروزÙ‰ و پاکÙ‰ و بازگشت به فطرت نخستین است.

با این تفاسیر باید اذعان نمود عید فطر روز بازگشت انسان به فطرت حقیقی خویش است، زیرا عید از واژه بازگشت گرفته شده و فطرت همه انسان ها نیز پاک است بنابراین در عید فطر به حقیقت فطرت خود بازگشته‌ایم و از آنجا که  ماه رمضان همچون تصیفه خانه ای است که روح آدمی را پالایش می کند، لذا عید فطر را نیز به همین دلیل جشن می‌گیریم.

*عبودیت و بندگیØ› مستوجب پاداش الهی

بی‌شک هر روزÙ‰ که انسان در آن گناه نکند و از صبحگاهان تا آخر شب از معصیت پروردگار بپرهیزد آن روز، روز عید او محسوب مÙ‰ شود و به این بیان، ما مÙ‰ توانیم تمام ایام سال را ایام عید خود قرار دهیم، از این رو در باب حکمت جشن و شادی در روز عید فطر باید به بیان نورانی امام علی(ع)در این زمینه اشاره نمود که فرمود: «الیوم عید من قبل صومه و شکر سعیه و غفر ذنبه ثم قال: الیوم لنا عید و کل یوم لا نعصÙ‰ الله تعالÙ‰ فیه فهو عیدØ› امروز عید است برای کسانی که روزه آن ها قبول شده و به سعی آن ها پاداش داده شده و گناهانشان بخشوده شده است»، سپس فرمود: «امروز برای ما عید است و هر روزی که در آن معصیت خداوند را نکنیم آن روز هم برای ما عید است».

از اینجا روشن مÙ‰ شود، این که امام(ع) مÙ‰‌فرماید: روز عید فطر عید براÙ‰ کسانÙ‰ است که روزه و طاعات آن‌ها قبول شده، یک واقعیت است. کسانÙ‰ که خداÙ‰ نکرده اصلا روزه نگرفته‌اند و یا روزه‌هاÙ‰ آن‌ها آلوده به گناهان و نافرمانÙ‰‌ها بوده و به همین دلیل مقبول درگاه حق واقع نشده نمÙ‰‌توانند شاد و خوشحال باشندØ› شادÙ‰ از آن کسانÙ‰ است که طاعاتشان مقبول درگاه حق شده است، روزه‌دارانی که پس از یک ماه روزه‌داریÙ¬ قلب  خود را پاک و روح نورانی کرده و در ماه رمضان به درگاه الهی توبه کردهÙ¬ دل‌ها را به یکدیگر نزدیک ساخته و کارهای نیک و عبادت خدا را به جا آورده اند که روز عید فطرÙ¬ در واقع جشن طاعت و بندگی خداست.

*روز عید فطرØ› روز دریافت جایزه الهی

روز عید فطر روز بسیار مهمÙ‰ براÙ‰ مسلمانان استØ› زیرا پس از یک ماه روزه و تهجد و عبادت، براÙ‰ گرفتن پاداش الهÙ‰ آماده مÙ‰ شوندØ› لذا این روز، از سویÙ‰ سبب شادÙ‰ و سرور است، چراکه هر مسلمانÙ‰ از انجام وظیفه الهÙ‰ خوشحال و مسرور استØ› ولÙ‰ از سویÙ‰ چون روز دریافت جوائز الهÙ‰ است، انسان در حالت خوف و دلهره به سر مÙ‰‌برد، از اینکه نمÙ‰‌داند اعمال یک ماهه او تا چه اندازه مورد قبول قرار گرفته است؟

امام باقر(ع) از رسول خدا(ص) نقل کرده است که آن حضرت فرمود: هنگامÙ‰ که روز اول شوال فرا مÙ‰ رسد، منادÙ‰ ندا مÙ‰ دهد: اÙ‰ مؤمنان براÙ‰ دریافت جوائز و پاداش هاÙ‰ خود بشتابید! آنگاه امام(ع) فرمود: جایزه‌هاÙ‰ خداوند مانند جایزه‌هاÙ‰ پادشاهان نیست (یعنÙ‰ جایزه او بسیار بزرگ و معنوÙ‰ و قبولÙ‰ طاعات و رضوان الهÙ‰ است)، آن حضرت در پایان نیز تØ£کید فرمود: «روز اول شوال روز دریافت جایزه‌هاست!».

*عید اطاعتØ› جشن تبعیت از فرمان حق

گفتنی است روز عید فطر روز شادÙ‰ مسلمین است، در کتاب من لا یحضره الفقیه چنین آمده که در یک روز عید فطر، امام حسن(ع) گروهÙ‰ را دید که بازÙ‰ مÙ‰ کنند و (بیهوده) مÙ‰‌خندند، امام(ع) به یارانش فرمود: خداوند ماه رمضان را وسیله آزمایش خلق خود قرار داده که از طریق اطاعتش براÙ‰ رسیدن به بهشت و رضایت او از یکدیگر پیشÙ‰ گیرند. جمعÙ‰ به سرعت در آن شتافتند و به مقصد رسیدند و گروهÙ‰ تخلف کردند و گرفتار خسران شدند. بسیار مایه تعجب است از کسÙ‰ که در این روز بیهوده مÙ‰ خندد و به بازÙ‰ مشغول استØ› روزÙ‰ که نیکوکاران پاداش داده مÙ‰ شوند و مقصران ناامید مÙ‰ گردند. به خدا سوگند اگر پرده ها کنار رود نیکوکاران به اعمال نیکشان سرگرم خواهند بود و بدکاران به بدÙ‰‌هایشان.

در تبیین این کلام نورانی امام مجتبی(ع) باید گفت جشن و شادمانÙ‰ به دنبال یک ماه روزه ماه مبارک رمضان، در حقیقت جشن پیروزÙ‰ بر هواÙ‰ نفس و جشن اطاعت فرمان خداست، بنابراین چنین روزÙ‰ تنها عید کسانÙ‰ است که در انجام این فریضه بزرگ الهÙ‰ و درک فلسفه نهایÙ‰ آن پیروز شده‌اند، ولÙ‰ براÙ‰ روسیاهانÙ‰ که پاس احترام این ماه با عظمت و برنامه تعلیم و تربیت آن را نگاه نداشتند چیزÙ‰ جز روز عزا و شرمسارÙ‰ نیست، اینگونه است که امام سجاد(ع) در دعای چهل و ششم صحیفه سجادیه در باب چیستی حالات متخلفین و متمردین به فرامین الهی در روزعید فطر می فرمایدØ› کسانی که به درگاه غیر تو رفتند ناامید شدند و خسران و زیان دیدند کسانی که به در خانه تو نیامدندÙ¬ کسانی که به غیر تو کسی را انتخاب کردند ضایع شدند و آنهایی که از تو کمک نگرفتند گرفتار بینوایی شدند.

لذا در عید فطر، ملت مسلمان بعد از یک ماه روزه داشتن به فرمان خدا، و عبادات روزانه و شبانه و بر شیطان پیروز شدن، این پیروزÙ‰ را جشن مÙ‰ گیرندØ› یعنی عید اطاعت و جشن تبعیت از فرمان حق.

*زکات فطرهØ› حمایت از فقراØ› مبارزه با فاصله طبقاتی

بدیهی است اسلام توجه خاصÙ‰ به حمایت از محرومان و مبارزه با فاصله طبقاتÙ‰ دارد، که نقش زکات که یکÙ‰ از منابع درآمد بیت المال است، از مهم ترین نقش ها است، بنابراین مفاسد و آلودگی هایÙ‰ که در جامعه به خاطر فقر و فاصله طبقاتÙ‰ و محرومیت گروهÙ‰ از جامعه به وجود مÙ‰ آید با انجام این فریضه الهÙ‰ برچیده خواهد شد، و صحنه اجتماع را از این آلودگی ها پاک می گردد و نیز همبستگÙ‰ اجتماعÙ‰ و نمو و پیشرفت اقتصادÙ‰ در سایه این گونه برنامه‌ها تØ£مین مÙ‰‌‌شود.

بنابراین حکم زکات هم «پاک کننده فرد و اجتماع» است و هم نمو دهنده بذرهاÙ‰ فضیلت در افراد و هم سبب پیشرفت جامعه، و این رساترین تعبیرÙ‰ است که درباره زکات مÙ‰ توان گفت: از یک سو آلودگی‌ها را مÙ‰ شوید و از سوÙ‰ دیگر تکامل آفرین است، از این رو علت تشریع زکات «تØ£مین قوت فقرا و حفظ اموال اغنیاست».

بدین ترتیب زکات فطره یکÙ‰ از واجب هاÙ‰ مالÙ‰ است که روز عید فطر باید قبل از نماز عید پرداخت شود، لذا کسانÙ‰ که فقیر نیستندØ› یعنÙ‰ هزینه سال خود را دارند، باید روز عید فطر مقدارÙ‰ از مال خود را به عنوان زکات فطره به فقیر بدهند.

در تبیین این مسØ£له باید گفت زکات فطره که گاهÙ‰ از آن به «زکات بدن» نیز تعبیر مÙ‰ شود در حقیقت یکی از انواع زکات و یک نوع مالیات سرانه است که به نفع فقرا گرفته مÙ‰‌شود. مسلمانان پس از یک ماه روزه داشتن که آن خود درسÙ‰ از نوع دوستÙ‰ و توجه به حال مستمندان اجتماع است، یک قدم عملÙ‰ در این راه برداشته و تقریبا مقدار خوراک یکÙ‰ دو روز خود را به مستمندان مÙ‰‌دهند، این کار گرچه به ظاهر کوچک است ولÙ‰ اگر یک حساب دقیق درباره کسانÙ‰ که تمکن مالÙ‰ براÙ‰ پرداخت زکات فطره دارند، بنماییم خواهیم دید که مقدار قابل توجهÙ‰ از نیازمندی هاÙ‰ محرومان اجتماع در صورت عمل به این دستور تØ£مین خواهد شد.

*نماز عید فطرØ› سنگری بزرگ برای وحدت امت اسلامی

لازم به ذکر است نماز عید فطر در زمان حضور امام(ع) واجب است و باید به جماعت خوانده شود، ولÙ‰ در زمان غیبت آن حضرت ، مستحب است و مÙ‰ توان آن را به جماعت یا فرادÙ‰ خواند، البته باید دانست نماز عید فطر شباهت زیادÙ‰ با نماز جمعه دارد مخصوصاÙ‹ از نظر وجود دو خطبه که بعد از نماز بجا آورده مÙ‰ شود، لذا همان آثار و برکات نماز جمعه را مÙ‰ تواند داشته باشد.

از این رو شایسته است امام جماعت و خطیب در خطبه‌های نماز عید فطر، مصالح دین و دنیاÙ‰ مسلمانان را تذکر دهد، و مردم را در جریان مسائل زیانبار و سودمند کشورهاÙ‰ اسلامÙ‰ و غیر اسلامÙ‰ قرار دهد، و نیازهاÙ‰ مسلمین را در امر معاد و معاش تذکر دهد. از امور سیاسÙ‰ و اقتصادÙ‰، آنچه را که در استقلال و کیان مسلمین نقش مهمÙ‰ دارد، گوشزد کند. کیفیت صحیح روابط آنان را با سایر ملل بیان نماید، و مردم را از دخالت هاÙ‰ دولت‌هاÙ‰ ستمگر و استعمارگر در امور سیاسÙ‰ و اقتصادÙ‰ مسلمین، که منجر به استعمار و استثمار آنها مÙ‰ شود، بر حذر دارد.

خلاصه، نماز عید فطر از سنگرهاÙ‰ بزرگÙ‰ است که متØ£سفانه مسلمانان از وظایف مهم خود در برابر آن غافل مانده اندØ› همان گونه که از سایر پایگاه هاÙ‰ عظیم سیاست اسلامÙ‰ گاه غافلند. حال آنکه اسلام آمیخته با سیاست است و کسÙ‰ که در احکام قضایÙ‰، سیاسÙ‰، اجتماعÙ‰ و اقتصادÙ‰ اسلام اندکÙ‰ تØ£مل کند، متوجه این معنا مÙ‰ شود. نباید فراموش نمودهمین تکبیر‌ها و نماز‌ها است که خنجر در چشم دشمنان اسلام و انقلاب محسوب می‌شود.

*سخن آخر

در خاتمه باید گفت بر همگان لازم است خدای متعال را به سبب روزه هایی که در ماه رمضان گرفتند، شکر کنند، باید بر ماهی که قرآن مجید در آن نازل شد، امام علی(ع) در آن به شهادت رسید، و برای ما رحمت، پاکی و تقوا به ارمغان آورد و ماهی که از آمدنش خوشحال و از رفتنش نگران می شویم، سلام گفت، حال که پس از یک ماه روزه داریÙ¬ قلب انسان پاک و روح نورانی شده بنابراین باید سعی کرد این نورانیت را در همه ایام سال حفظ کرد.

هم چنین باید کلام حضرت عیسی(ع) در یکÙ‰ از اعیاد مسیحیان و زمانی که برای حواریین، مائده آسمانÙ‰ فرا رسید، را مورد توجه قرار دادØ› آنجا که حضرت مسیح(ع) به پیشگاه خداوند چنین عرضه داشت: «اللهم ربنا Ø£نزل علینا مائده من السماØ¡ تکون لنا عیدا لاولنا وآخرنا وآیه منک وارزقنا وØ£نت خیر الرازقین»Ø› خداوندا! پروردگارا! از آسمان مائده‌اÙ‰ بر ما بفرست تا براÙ‰ اول و آخر ما، عیدÙ‰ باشد و نشانه‌اÙ‰ از توØ› و به ما روزÙ‰ ده! تو بهترین روزÙ‰ دهندگانÙ‰.

پروردگارا! از کرم بÙ‰‌پایان تو بعید نیست که گوشه‌اÙ‰ از این رحمت وسیع و گسترده‌ات را شامل حال ما نیز بفرمایÙ‰.

پروردگارا! ما را از بندگان خاصت قرار ده و توفیق کسب ویژگی‌هاÙ‰ صفات عبادالرحمن را به ما مرحمت کن.

فارس