مروری کوتاه بر زندگی امام حسن مجتبی (ع)

این بخش، خود مÙ‰‌تواند داراÙ‰ سه مرحله باشد:

‌الف) امام در عهد رسول الله صلÙ‰‌‌الله ‌علیه‌ و ‌آله‌ و سلÙ‘م‌

ب) امام در زمان خلفاØ¡ ثلاث‌

ج) امام در عصر خلافت پدر ‌

این بخش نیز به دو مرحله قابل تفکیک است:

‌الف) از بیعت مردم تا زمان صلح

ب) از هنگام صلح تا شهادت‌

بررسÙ‰ همه دوره‌هاÙ‰ حیات آن امام همام، در این نوشتار نمÙ‰‌گنجدØ› آنچه مÙ‰‌خوانید، نگرشÙ‰ کوتاه به فضایل ملکوتÙ‰، ویژگÙ‰‌هاÙ‰ ظاهرÙ‰ و مقامات معنوÙ‰ آن سبط اکبر رسول خدا صلی‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم است.

در تاریخ میلاد خجسته امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام اندکÙ‰ اختلاف وجود دارد. اما طبق قول مشهور، در ۱۵ ماه مبارک رمضان سال سوم هجرÙ‰، در شهر مدینه منوÙ‘ره چشم به جهان گشود.(۹) هفت سال از عمر شریفش مصادف با حیات پر بار خاتم الانبیاØ¡ صلÙ‰ ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم بود. پدر گرامÙ‰‌اش امام علÙ‰ بن ابیطالب علیه‌السلام و مادر ارجمندش حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام، دختر پیامبر خداست.

هنگامÙ‰ که مژده ولادت امام حسن علیه‌السلام به گوش پیامبر صلی‌الله ‌علیه‌ و ‌آله ‌و سلم رسید، به خانه دخترش فاطمه آمد و فرمود:  ‌«یا اسماØ¡‌هاتÙ‰ ابنى؛ اÙ‰ اسماØ¡! فرزندم را بیاور».(۱۰)

‌پیامبر خاتم صلÙ‰ ‌الله ‌علیه‌ و ‌آله ‌و سلم و والدین حضرت نه تنها در نامگذارÙ‰ آن کودک از خداÙ‰ متعال سبقت نگرفتند که در انتظار نشستند تا اسم آن مولود مبارک را خداوند بÙ‰‌همتا برگزیند. سرانجام وحÙ‰ الهÙ‰ نازل شد و به رسولش خبر داد که: «این نوزاد را حسن بنامید.» آنگاه رسول خدا صلÙ‰‌‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم گوسفندÙ‰ را قربانÙ‰ کرد و موÙ‰ سر آن نورسیده را تراشید و به اندازه وزن آن، نقره صدقه داد و با دستان مبارکش نوعÙ‰ عطر مخلوط، به نام «خÙŽلوق» به سر آن کودک شایسته مالید و آنگاه نافش را برید و... .(۱۱)

‌تنها کنیه امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام «ابومحمÙ‘د» است. ولÙ‰ در القاب حضرت، تعابیر مختلفÙ‰ ذکر شده است. مشهورترین القاب حضرتش عبارتند از: تقىّ، زکىّ، سیÙ‘د، سبط، ولىّ.(۱۲)

‌در نقش نگین انگشترÙ‰‌اش نیز اختلاف است. سیره‌نگاران، عبارات زیر را نقش نگین حضرت دانسته‌اند:

‌«العزÙ‘ه لله وحده»Ø› «العزÙ‘ه لله«Ø› «الله اکبر»Ø› «به نستعین» و «حسبÙ‰‌الله».(۱۳)

‌امام صادق علیه‌السلام در این مورد مÙ‰‌فرماید: «ثمÙ‘ کان فÙ‰ خاتم الحسن و الحسین علیهماالسلام، حسبÙ‰‌الله.»(۱۴)

‌از امام رضا علیه‌السلام نیز نقل شده است که فرمود: «کان نقش خاتم الحسن علیه‌السلام ، العزÙ‘ه لله.»(۱۵)

‌و نیز بعضÙ‰‌ها عبارت «لا اله الاÙ‘ الله الحقÙ‘ المبین» را نقش انگشتر امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام دانسته‌اند.(۱۶)

از امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام ۱۵ فرزند بر جاÙ‰ مانده است که اسامÙ‰ آنها، با تفکیک مادرانشان، عبارتند از:‌

Ù€ زید، امÙ‘‌الحسن و امÙ‘‌الحسینØ› از مادرÙ‰ به نام «بشیر» بنت ابÙ‰‌مسعود.

Ù€ حسن، (معروف به حسن مثÙ‘نÙ‰)Ø› از مادرÙ‰ به نام «خوله» بنت منصور.

‌Ù€ قاسم، عبدالله و عمرØ› از مادر کنیز.

‌Ù€ عبدالرحمنØ› از مادر کنیز.

‌Ù€ حسین، فاطمه و طلحهØ› از مادرÙ‰ به نام «امÙ‘‌اسحاق» بنت طلحه بن عبدالله.

‌Ù€ فاطمه، رقیÙ‘ه و امÙ‘‌سلمهØ› که مادرانشان متفاوت بوده است.(۱۷)

‌براساس بیان تاریخ نگاران، فقط حسن و زید، صاحب نسل بوده‌اند و از سایر فرزندان امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام نسلÙ‰ باقÙ‰ نمانده است.

امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام شباهت بسیارÙ‰ به رسول خدا صلی‌الله‌ علیه‌ و ‌آله ‌و سلم داشت. شاید در همان روزهاÙ‰ آغازین حیات مبارکش بود که پیامبر خاتم صلÙ‰ ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله‌ با نظاره جمال و کمال او فرمود: «Ø£شبهتÙŽ خÙŽلقÙ‰ و خُلقÙ‰(۱۸)Ø› تو از لحاظ آفرینش و خوÙ‰ (صورت و سیرت) مانند من هستÙ‰.»

این سخن مÙ‰‌تواند بیانگر لیاقت، شایستگÙ‰ و تربیت صحیح امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام باشد. شخصیت ممتازÙ‰ که بعدها مÙ‰‌بایست براÙ‰ احراز منصب الهÙ‰«امامت» Ù€ که همان وراثت و خلافت پیامبر اکرم و جانشینÙ‰ وصÙ‰ او است Ù€ برگزیده شود.

‌ابن صبÙ‘اغ مالکÙ‰ در کتاب «الفصول المهمÙ‘ه» چهره شکوهمند امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام را این گونه به تصویر کشیده است:

‌‌«امام ابومحمد الحسن بن علÙ‰، رنگÙ‰ سپید آمیخته با سرخÙ‰ داشت. دیدگانش درشت و سیاه، گونه‌هایش هموار، موÙ‰ وسط سینه‌اش نازک، موÙ‰ ریشش انبوه، پشت گوشش پر مُو، بینÙ‰‌اش کشیده و برÙ‘اق همچون شمشیرÙ‰ از نقره، مفاصلش درشت و شانه‌هایش از یکدیگر دور، بود. ‌انسانÙ‰ متوسÙ‘ط القامه و ملیح بود. نیکوترین صورت را داشت. با رنگ سیاه خضاب مÙ‰‌کرد. مویش پر چین و کوتاه، و قامتش رسا بود.»(۱۹)

روش، منش، رفتار و کردار امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام نمونه روزگار بود. در یک جمع‌بندÙ‰ کلÙ‰، مÙ‰‌توان چنین نتیجه گرفت که تاریخ نویسان مهم‌ترین برجستگÙ‰‌هاÙ‰ اخلاقÙ‰ آن حضرت را «بخشنده‌ترین، بزرگمنش‌ترین، با سخاوت‌ترین، حلیم‌ترین، زاهدترین، راستگوترین، پارساترین، عابدترین، گرامÙ‰‌ترین، پرگذشت‌ترین و داراÙ‰ گشاده‌ترین سینه در میان مردم» ثبت و ضبط کرده‌اند.

شیخ صدوق در کتاب امالÙ‰ از امام صادق علیه‌السلام و آن حضرت از پدرانش چنین نقل مÙ‰‌کند:

‌«امام حسن بن علÙ‰ بن ابیطالب علیه‌السلام، در میان مردم زمان خود، عابدترین، پارساترین و گرامÙ‰‌ترین افراد بود. چون قصد حج مÙ‰‌کرد، پیاده مÙ‰‌رفت و گاهÙ‰ پاÙ‰ خود را برهنه مÙ‰‌نمود. هیچگاه دست به کارÙ‰ نمÙ‰‌زد مگر این که خدا را یاد مÙ‰‌نمود. راستگوترین مردم بود و رساترین بیان را داشت. هر گاه به در ورودÙ‰ مسجدÙ‰ مÙ‰‌رسید، سر خود را بلند کرده، عرض مÙ‰‌نمود: «بارالها! مهمان تو به حضورت رسیده، اÙ‰ احسانگر! بنده تباهکارت به درگاهت شتافتهØ› پس از زشتی‌هایÙ‰ که مرتکب شده، به خاطر زیبایی‌هایÙ‰ که نزد تو است، در گذرØ› اÙ‰ کریم!»(۲۰)

‌زینب بنت ابÙ‰‌رافع روایت مÙ‰‌کند: فاطمه علیهاالسلام در زمانÙ‰ که پدر ارجمندش بر بستر بیمارÙ‰ مرگ افتاده بود، دست دو فرزندش را گرفت و خدمت پدر بزرگوارش آورد و فرمود: «اÙ‰ پیامبر خدا! این دو، فرزندانت هستندØ› آیا براÙ‰ آنان ارثÙ‰ از خود قرار نمÙ‰‌دهÙ‰؟»

‌رسول مکرم اسلام در پاسخ دخترش فرمود: «امÙ‘ا الحسن فانÙ‘ له هیبتÙ‰ و سؤددÙ‰، و امÙ‘ا الحسین فله جودÙ‰ و شجاعتى؛(۲۱) هیبت و آقایÙ‰ خود را براÙ‰ «حسن» و بخشش و شجاعتم را براÙ‰ «حسین» ارث قرار مÙ‰‌دهم.»

‌محمد بن اسحاق مÙ‰‌گوید: «پس از رسول خدا صلÙ‰‌الله ‌علیه ‌و ‌آله هیچ کس در شرف و عزÙ‘ت به رتبه حسن بن علÙ‰ نرسید.»(۲۲)

‌و همو روایت مÙ‰‌کند: «حسن بن علÙ‰ را در راه حج ملاقات کردم که از مرکب خویش پیاده شد و قدم زنان حرکت کرد. در این موقع تمام کسانÙ‰ که با او بودند، به او اقتدا نموده و پیاده حرکت کردندØ› حتÙ‰ سعد بن ابÙ‰‌وقÙ‘اص را دیدم که فرود آمد و پیاده، گام زد.»(۲۳)

‌واصل بن عطاØ¡ مÙ‰‌گوید: «سیماÙ‰ حسن بن علÙ‰، چون سیماÙ‰ پیامبران و هیبت او چون هیبت پادشاهان بود.»(۲۴)

امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام داراÙ‰ فضایل فراوانÙ‰ است که خلاصه آن را تحت سه عنوان زیر بیان مÙ‰‌کنیم:

از مهم‌ترین فضایل آن امام وارسته این است که پدرش علÙ‰ مرتضÙ‰، دومین شخصیت برجسته جهان اسلام و مادرش فاطمه زهرا، نخستین بانوÙ‰ نمونه اسلام و نیاÙ‰ ارجمندش، آخرین پیام‌آور خداÙ‰ یکتا است. جدÙ‘ه فداکارش اوÙ‘لین بانوÙ‰ مسلمان، حضرت خدیجه بنت خویلد استØ› بانویÙ‰ که تا پایان عمر، یار و غمگسار روزهاÙ‰ غریبÙ‰ پیامبر بود و با بذل و بخشش اموال خویش، روند و حرکت دین نوپاÙ‰ محمدÙ‰ را شتاب بیشترÙ‰ داد.

جعفر بن ابیطالب، عموÙ‰ شایسته و والامقام امام مجتبÙ‰ و حضرت حمزه سیÙ‘دالشÙ‘هداØ¡، عمÙ‘ پدرش حیدر کرÙ‘ار است.

امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام میوه شاخسار آن درختÙ‰ است که ریشه‌اش استوار، ساقه‌ها، شاخه‌ها و برگ‌هایش بهترین ساقه‌ها، شاخه‌ها و برگ‌هاست.

از برجسته‌ترین فضایل امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام این است که او جزو اصحاب کساØ¡ و آل عبا و از اهل‌بیت پیامبر صلÙ‰ ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله‌ استØ› اهل بیتÙ‰ که آیات فراوانÙ‰ در شØ£ن ایشان نازل شده است. آیه تطهیر از جمله آن آیات است:

عمر بن ابÙ‰‌سلمه (پسر همسر رسول خدا صلÙ‰ ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله) مÙ‰‌گوید: پیامبر در خانه امÙ‘‌سلمه حضور داشت که این آیه نازل شد: «انÙ‘ما یُریدُ الله لیُذهب عنکم الرÙ‘جس اهل‌البیت و یطهÙ‘رکم تطهیراÙ‹»(۲۵)Ø› خداوند اراده کرده است که از شما اهل‌بیت، پلیدÙ‰ را بزداید و پاکیزگی‌تان بخشد.

‌در این هنگام حضرت، دخترش فاطمه و پسرانش حسن و حسین را فراخواند و عبائÙ‰ را بر سر آنها افکند و در حالÙ‰ که علÙ‰ پشت سر او ایستاده بود، فرمود: «اللÙ‘همÙ‘ هؤُلاØ¡ اهلُ بیتÙ‰ فÙŽاÙŽذÙ’هÙŽبÙ’ عÙŽنهُمُ الرÙ‘جسÙŽ و طÙŽهِّرÙ’هُم تÙŽطهیراÙ‹Ø› پروردگارا! اینان اهل‌بیت من هستند، پس پلیدÙ‰ را از آنان دور فرما و آنان را پاکیزه گردان.»

‌امÙ‘‌سلمه از آن حضرت پرسید: آیا من نیز جزو آنان هستم؟ رسول خدا صلی‌الله‌ علیه ‌و ‌آله‌ پاسخ داد: «تو در جایگاه خودت هستÙ‰، جایگاه تو بسیار نیکو است.»

‌حضور امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام در جریان «مباهله» نیز نشانه اعتبار و اهمیتÙ‰ است که رسول خدا صلÙ‰ ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم براÙ‰ ایشان قائل شده است. و نیز حضور آن حضرت در «بیعت رضوان» و بیعت نمودن پیامبر با او، جایگاه رفیع آن امام همام را نشان مÙ‰‌دهد.(۲۶)

با توجه به اصالت خانوادگÙ‰ و تربیت علوÙ‰ و فاطمÙ‰ است که رسول اکرم صلی‌الله ‌علیه‌ و ‌آله‌ امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام و برادر بزرگوارش را با چنین جملاتÙ‰ مÙ‰‌ستاید:

«و هما خیر Ø£هل الØ£رض(۲۷)Ø› و آن دو (حسنین) بهترین افراد روÙ‰ زمین هستند.»

‌‌«و هما سیÙ‘دا شباب اهل الجنÙ‘ه(۲۸)Ø› و آن دو سرور جوانان اهل بهشتند.»

‌‌«و هما من العتره (Ø£هل البیت) التÙ‰ لا تفترق عن القرآن الÙ‰ یوم القیامه، و لن تضلÙ‘ اُمÙ‘هÙŒ تمسÙ‘کت بهما(۲۹)Ø› آن دو متعلق به خانواده عترت هستند و تا روز قیامت از قرآن جدا نمÙ‰‌شوندØ› در صورتÙ‰ که امت به آن دو تمسک جویند، هرگز گمراه نخواهند شد.»

‌و در مورد امام حسن مجتبÙ‰ علیه‌السلام فرمود:

‌‌«لوکان العقل رجلاÙ‹ لکان الحسن(۳۰)Ø› اگر عقل به شکل مردÙ‰ مجسم مÙ‰‌شدØ› همانا حسن بود.»

امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام بنده خاکسار خدا بود. در هنگام عبادت از قفس تنگ دنیا مÙ‰‌رهید و تا شاخساران ملکوت پر مÙ‰‌کشید. طعم عبادت، شهد دیگرÙ‰ در کامش مÙ‰‌نشاند و جوهر جانش را قبضه مÙ‰‌کرد. همواره در انتظار فرارسیدن ساعات نماز و لحظات عبادت مÙ‰‌ماند و چون وقت فرایض نزدیک مÙ‰‌شد، روح و روانش متغیر مÙ‰‌گشت و رنگ از رخسارش مÙ‰‌پرید:

«انÙ‘ الحسن بن علىّ علیهماالسلام کان اذا توضّأ اِرتعدت مفاصله، و اصفرÙ‘ لونه، فقیل له فی ذلک فقال: حقÙ‘ علÙ‰ کلÙ‘ من وقف بین یدی ربÙ‘ العرش Ø£ن یصفرÙ‘ لونه و تر تعد مفاصله(۳۱)Ø› همانا حسن بن علÙ‰ علیهماالسلام وقتÙ‰ وضو مÙ‰‌ساخت و آماده نماز مÙ‰‌شدØ› رنگش دگرگون مÙ‰‌گردید و بند بند وجودش مÙ‰‌لرزید. از آن حضرت از علت این حال سؤال شدØ› فرمود: سزاوار است کسÙ‰ که در پیشگاه خداوند عرش مÙ‰‌ایستد، رنگش پریده و بند بند اعضایش بلرزد.»

‌نشستن در محراب عبادت از خوشایندترین لحظات عمرش به حساب مÙ‰‌آمد. به همین جهت بهترین و زیباترین لباس‌هایش را بر تن مÙ‰‌کرد. در روایتÙ‰ بیان شده که حضرت براÙ‰ نماز بهترین جامه‌هایش را پوشیدØ› پرسیدند: چرا بهترین لباس خودت را پوشیدÙ‰؟ فرمود: ‌‌«انÙ‘ الله جمیلÙŒ یُحِبُّ الجمالØ› فÙŽاÙŽتÙŽجÙŽمÙ‘ÙŽلÙŽ لِرÙŽبّى وÙŽ هُوÙŽ یÙŽقُولُ «خذوا زینÙŽتÙŽکُمÙ’ عِندÙŽ کُلِّ مÙŽسجِدٍ»(۳۲)Ø› خداوند زیبا است و زیبایÙ‰ را دوست دارد. از این رو در هنگام راز و نیاز با خداÙ‰ خویش، لباس زیبایم را مÙ‰‌پوشم. در حالÙ‰ که خداوند فرموده است: هنگام مسجد رفتن، زینت خود را برگیرید.»(۳۳)

‌در حدیثÙ‰ دیگر آمده است:

‌‌«کانÙŽ الحسن بن علىّ علیهماالسلام اذا قامÙŽ الÙ‰ÙŽ الصلوهِ، لÙŽبِسÙŽ اÙŽجÙ’وÙŽدÙŽ ثِیابÙŽهُ(۳۴)Ø› حسن بن علÙ‰ علیهماالسلام هنگام نماز بهترین جامه‌هایش را مÙ‰‌پوشید.»

‌بر این اساس، مستحب است که در حال نماز نیکوترین لباس‌هاÙ‰ خود را بپوشیم و ضمن معطر ساختن خویش، با رعایت نظافت و طهارت کامل، به نماز بایستیم و با خداÙ‰ خویش به راز و نیاز بپردازیم.

‌به نماز ایستادن امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام شگفت مÙ‰‌نماید و مطالعه روایت «لرزیدن مفصل‌هاÙ‰ بدن آن حضرت در حین عبادت» انسان را متحیر مÙ‰‌سازد.

‌امام صادق علیه‌السلام مÙ‰‌فرماید:

‌«انÙ‘ الحسن بن علىٍّ علیهماالسلام کانÙŽ اذا قامÙŽ فÙ‰ صلاته تÙŽرتÙŽعِدُ فرائصُهُ بینÙŽ یÙŽدÙŽÙ‰ رÙŽبِّهِ Ù€ عزÙ‘وجلÙ‘ Ù€ و کانÙŽ اذا ذÙŽکÙŽرÙŽ الجÙŽنÙ‘ÙŽه و النÙ‘ار اضÙ’طÙŽرÙŽبÙŽ اِضÙ’طِرابÙŽ السÙ‘ÙŽلیم(۳۵)Ø› حسن بن علÙ‰ علیهماالسلام وقتÙ‰ به نماز مÙ‰‌ایستاد، تن مبارکش در مقابل پروردگارش مÙ‰‌لرزید و هرگاه که یاد بهشت و جهنم مÙ‰‌نمود، چون مارگزیده مضطرب و پریشان مÙ‰‌شد و به خود مÙ‰‌پیچید.»

‌با آن که مرکب‌هایÙ‰ در اختیار داشت، مسافت ۴۵۰کیلومترÙ‰ مدینه تا مکه معظمه را زیر اشعه سوزان آفتاب حجاز و روÙ‰ سنگریزه‌هاÙ‰ داغ بیابان، پیاده مÙ‰‌پیمود و به این شکل ۲۵ مرتبه پیاده به زیارت کعبه شتافت تا رضایت خداÙ‰ خویش را بیشتر فراهم آورد.(۳۶)

‌خشوع امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام در مقابل خداÙ‰ مهربانش نیز حکایتی شیرین دارد. حضرت چنان در محراب عبادت مدهوشِ جمال و کمال حق مÙ‰‌شد که رنگش دگرگون شده و تنش به لرزه مÙ‰‌افتاد:

‌راوÙ‰ مÙ‰‌گوید: «مهمان امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام بودم... هنگام اداÙ‰ فریضه نماز شد. امام از اتاق بیرون رفت تا وضو بگیردØ› من نیز آماده مÙ‰‌شدم تا نماز بگزارم. در آستانه در اتاق، حضرت را دیدم که رنگش تغییر کرده و حالتÙ‰ خاص پیدا کرده است. پرسیدم: چرا اینطور شده‌اید؟ فرمود: کسÙ‰ که مÙ‰‌خواهد به پیشگاه الهÙ‰ وارد شود، مÙ‰‌بایست چنین دگرگون شود. و هنگامÙ‰ که حضرت را در حال نماز دیدم، از شدت خضوع و خشوعش، موÙ‰ بر اندامم راست شد. وقتÙ‰ خوب نگاه کردم، دریافتم که حضرت در نماز و در پیشگاه خداوند متعال، مÙ‰‌لرزد و ذکر مÙ‰‌گوید.»(۳۷)

‌حُسن ختام این بخش، روایتÙ‰ است که مفضل از امام جعفرصادق علیه‌السلام، از پدر بزرگوار و او از جدÙ‘ش نقل نموده است که فرمود:

‌‌«Ø£نÙ‘ الحسن بن علی بن Ø£بÙ‰‌طالب کان Ø£عبدالناس فی زمانه، و Ø£زهدهم و Ø£فضلهم، و کان Ø¥ذا حجÙ‘ حجÙ‘ ماشیاÙ‹، و ربÙ‘ما مشÙ‰ حافیاÙ‹، و کان Ø£ذا ذکرالموت بکÙ‰، و اذا ذکرالقبر بکÙ‰، و اذا ذکر البعث و النشور بکÙ‰، و اذا ذکر الممرÙ‘ علÙ‰ الصراط بکÙ‰، و اذا ذکر العرض علÙ‰ الله Ù€ تعالÙ‰ ذکره Ù€ شهق شهقهÙ‹ یعشÙ‰ علیه منها...(۳۸)Ø› امام حسن بن‌علÙ‰ بن ابÙ‰‌طالب علیهم‌السلام در زمان خود عابدترین، زاهدترین و بهترینِ مردم بودØ› و با پاÙ‰ پیاده و برهنه حج انجام مÙ‰‌دادØ› و هر گاه از مرگ سخن گفته مÙ‰‌شد، گریه مÙ‰‌کرد و هر گاه ذکرÙ‰ از قبر به میان مÙ‰‌آمد، مÙ‰‌گریست. و زمانÙ‰ که از قیامت نام برده مÙ‰‌شد، اشک مÙ‰‌ریخت. و زمانÙ‰ که از گذشتن پل صراط سخن به میان مÙ‰‌آمدØ› گریه مÙ‰‌کردØ› و هنگامÙ‰ که عرضه شدن (اعمال) بر خدا به میان مÙ‰‌آمد، از هوش مÙ‰‌رفت به نحوÙ‰ که همه چیز از ذهن و نظرش پوشیده مÙ‰‌شد.»

امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام از خیل ستارگان پرفروغ است. او به «کریم اهل‌بیت» شهرت دارد. رفتار کریمانه او در سینه تاریخ موج مÙ‰‌زند و جهانیان سرگشته درهم و دینار را به تحیر وامÙ‰‌دارد. در بین مردمÙ‰ که در چاه دنیا خواهÙ‰ سقوط کرده‌اند و براÙ‰ دستیابÙ‰ به دنیا، تن به هرنوع خوارÙ‰ و ذلت مÙ‰‌دهندØ› مطالعه شرح بخشش‌هاÙ‰ کریمانه امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام خواندنÙ‰ و شنیدنÙ‰ است.

ابن شهرآشوب در کتاب مناقب روایت مÙ‰‌کند که: مردÙ‰ از امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام تقاضاÙ‰ کمک مالÙ‰ نمود. حضرت پنجاه هزار درهم و پانصد دینار به او داد. آنگاه فرمود: «برو باربرÙ‰ بیاور تا این پول‌ها را برایت حمل کند.»Â مرد، باربرÙ‰ آورد، حضرت عباÙ‰ سبز رنگش را به مرد سائل داد و فرمود: «این کرایه باربر است.»(۳۹)

‌گاهÙ‰ امام با دیدن انسان‌هاÙ‰ بÙ‰‌پناه، خود به نیÙ‘ات آنها پÙ‰ مÙ‰‌برد و قبل از این که چیزÙ‰ بطلبند، هدایایÙ‰ تقدیم مÙ‰‌کرد و منتظر اظهار نیاز آنها نمÙ‰‌نشست. روایت زیر گویاÙ‰ همین مطلب است:

‌فردÙ‰ از چادر نشینان خدمت امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام شرفیاب شد. قبل از آن که اظهار نیاز کند، حضرت امر فرمود که هر چه در خزانه هست، به او بدهند. وقتÙ‰ به سراغ خزانه رفتند، مبلغ بیست هزار درهم یافتند و همه را به سائل نیازمند دادند. مرد سائل که از رفتار سخاوتمندانه امام به شگفت آمده بود، عرض کرد: آقاÙ‰ من! چرا به من فرصت ندادید تا نیاز خود را بیان کنم و در مدح شما سخن بگویم؟ امام در پاسخش فرمود: ‌‌«ما گروهÙ‰ هستیم که بخشش‌هایمان تازه و بÙ‰‌درنگ صورت مÙ‰‌گیرد.»(۴۰)

‌امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام در جود و کرم از همگان سبقت گرفته بودØ› آن چنان که با بذل و بخشش‌هاÙ‰ خداپسندانه، دست از دارایÙ‰‌هاÙ‰ خویش مÙ‰‌کشید و همه را در راه خشنودÙ‰ خدا تقدیم مÙ‰‌کرد. این، در واقع بیانگر بÙ‰‌اعتنایÙ‰ آن حضرت به مظاهر فریبنده دنیا بود. در همین مورد نوشته‌اند:

نگهداشت و نصف دیگر را در راه خدا بخشید.»(۴۱)

‌ابن سعد در کتاب الطبقات الکبرÙ‰ علاوه بر روایت فوق مÙ‰‌افزاید:

‌‌«...حتÙ‰ اگر دو جفت کفش یا دو جفت پاپوش داشت، یک جفت آن را براÙ‰ خود برمÙ‰‌داشت و جفت دیگر را به نیازمندان مÙ‰‌رساند...»(۴۲)

‌امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام نسبت به فقیرانِ فرهنگÙ‰ و فریب خوردگان جاهل نیز قلب رؤوف و دل مهربان داشت. گر چه آنها بر اثر فریب دشمنان با هتاکÙ‰ و بÙ‰‌حرمتÙ‰ با امام برخورد مÙ‰‌کردندØ› اما امام هیچگاه از سخنان بیهوده آنان غضبناک نمÙ‰‌شد و با لطف و مهربانÙ‰ آنها را نوازش مÙ‰‌کرد و به رفع نیازهایشان همت مÙ‰‌گماشت. آنان نیز با دیدن برخوردهاÙ‰ خاضعانه امام به حیرت مÙ‰‌افتادند و در اندک مدت از گفته‌هاÙ‰ خویش ندامت مÙ‰‌جستند و اظهار پشیمانÙ‰ مÙ‰‌کردند. نمونه بارز فروتنÙ‰ امام با فقرزدگان فرهنگÙ‰ و دین باختگان بیهویت، ملاقات با آن مرد شامÙ‰ است که جریانش در متون تاریخÙ‰ بیان شده است.(۴۳)

اظهار محبت‌هاÙ‰ پیامبر صلÙ‰‌‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم به حسنین و علاقه وافر او به آن دو، قابل بیان و بررسÙ‰ نیست. پیامبر اسلام صلی‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم در روایتÙ‰ فرمود: «حسن منّى و انا منهُ، احبÙ‘ÙŽ اللهُ مÙŽن احبÙ‘هُ...(۴۴)Ø› حسن از من است و من از حسنØ› کسÙ‰ را که من دوست دارم خدا نیز دوست دارد.»

‌و نیز فرمود: ‌‌«احبُّ اهل بیتÙ‰ الىّ الحسن و الحسین...(۴۵)Ø› محبوب‌ترین فرد از خاندانم، حسن و حسین است.»

‌زید بن ارقم روایت مÙ‰‌کند: «در مسجد، نزد رسول خدا صلÙ‰‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم نشسته بودم. در این هنگام فاطمه همراه حسن و حسین از خانه‌اش خارج شد و به سوÙ‰ جایگاه پدر گرامÙ‰‌اش شتافت و به دنبال آنان علÙ‰ علیه‌السلام نیز سر رسید. آنگاه پیامبر صلÙ‰‌‌الله ‌علیه‌ و ‌آله‌ رو به جانب من کرده، فرمود: هر کس این چند نفر را دوست بدارد، با من دوستÙ‰ نموده است و هر کس با آنان دشمنÙ‰ کند، با من دشمنÙ‰ ورزیده است.»(۴۶)

‌از مجموع این روایات، که تعدادشان هم کم نیست، استفاده مÙ‰‌شود که محبت امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام و برادر گرامÙ‰‌اش در قلب شفاف و نورانÙ‰ پیامبر خاتم صلی‌الله‌ علیه‌ و ‌آله ‌و سلم موج مÙ‰‌زد. معمولاÙ‹ رسول خدا صلÙ‰ ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم علاقه شدید و محبت وافر خود نسبت به آنان را در میان مردم اظهار مÙ‰‌نمود. گر چه نحوه ابراز فرق داشتØ› گاهÙ‰ سخن شیوایÙ‰ در این مورد بیان مÙ‰‌نمود و گاهÙ‰ از منبر پایین مÙ‰‌آمد و آنها را مÙ‰‌بوسید و بعد از نوازش آن دو، بار دیگر بالاÙ‰ منبر قرار مÙ‰‌گرفت.

افزون بر این، از رسول خدا صلÙ‰‌‌الله ‌علیه‌ و‌آله نقل شده است که در هنگام اظهار محبت به حسنین علیهماالسلام مÙ‰‌فرمود: «شاهدان، این ابراز علاقه را به غائبان برسانند.»(۴۷)

لازم به ذکر است که محبت شدید رسول خدا صلی‌الله ‌علیه ‌و‌آله ‌وسلم نسبت به حسنین باعث شده بود که آن حضرت براÙ‰ حفظ آن دو از کید مکاران و حسد حسودان تعویذ (۴۸) زیر را تلاوت نماید:

‌‌«اُعیذُ کُما بِکÙŽلِمات اللهِ التÙ‘امÙ‘هِ مِنÙ’ کُلِّ شیطانٍ ‌هامÙ‘هٍ وÙŽ مِنÙ’ کُلÙ‘ عینٍ لامّْهٍ؛(۴۹) شما را از شرÙ‘ هر شیطان آزار دهنده و هر چشم شومÙ‰ به پناه کلمات تامÙ‘ خدایÙ‰ مÙ‰‌برم.»

برجستگان عرصه‌هاÙ‰ علم و تاریخ، توصیفاتÙ‰ زیبا در رثاÙ‰ شخصیت ملکوتÙ‰ امام مجتبÙ‰ علیه‌السلام دارند که ذکر آنها در این نوشتار مختصر نمÙ‰‌گنجد ولÙ‰ شایسته است که جهت نمونه به دیدگاه‌هاÙ‰ کوتاه تنÙ‰ چند از اصحاب سیره و تاریخ اشاره شود:

‌‌«کان الحسن رضÙ‰‌الله عنه له مناقب کثیره: سیÙ‘داÙ‹، حلیماÙ‹، ذا سکینه و وقار و حشمه، جواداÙ‹ ممدوحاÙ‹...(۵۰)Ø› حسن بن علÙ‰ علیهماالسلام داراÙ‰ امتیازات و فضایل انسانÙ‰ فراوان بودØ› او شخصیتÙ‰ بزرگوار، بردبار، با وقار، متین، سخÙ‰، بخشنده، و مورد ستایش مردم بود.»

‌و نیز مÙ‰‌نویسد:

‌‌«سبط رسول الله و ریحانته و آخر الخلفاØ¡ بنصÙ‘ه... و هو خامس Ø£هل الکساØ¡...»(۵۱)

‌‌«هو سبط رسول الله و ریحانته و Ø£حد سیÙ‘دÙŽÙ‰ شباب Ø£هل الجنÙ‘ه....»(۵۲)

‌‌«کان من کبار الØ£جواد، و له الخاطر الوقÙ‘اد، و کان رسول الله صلی‌الله ‌علیه‌ و ‌آله‌ و سلم یحبÙ‘ه حبÙ‘اÙ‹ شدیداÙ‹.»(۵۳)

‌‌«و هو سیÙ‘د شباب Ø£هل الجنÙ‘ه، و ریحانه النÙ‘بÙ‰ صلی‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم و شبیهه، سمÙ‘اه النÙ‘بىّ الحسن ... و هو خامس Ø£هل الکساØ¡.»(۵۴)

‌‌«عن الامام حسن المجتبÙ‰ علیه‌السلام: سیÙ‘د الشباب، و المصلح بین الØ£رقاب و الØ£حباب، شبه رسول صلÙ‰‌‌الله ‌علیه ‌و ‌آله ‌و سلم و حبیبه، سلیل الهدÙ‰، و حلیف Ø£هل التقÙ‰، خامس Ø£هل الکساØ¡، و ابن سیÙ‘ده ‌النÙ‘ساØ¡، الحسن بن علÙ‰ بن ابÙ‰‌طالب رضÙ‰‌الله عنهما.»(۵۵)

منبع : رجا نیوز

--