سلامت و درمان - ورزش و تندرستی

امام رضا (ع) در حوزه سلامت و پیشگیری از بیماری و برای تقویت سیستم دفاعی بدن و حفظ تندرستی دستورالعمل‌های مفیدی ارائه کرده‌اند که حجامتØŒ رعایت اعتدالØŒ توجه به تدابیر ماه‌ها و فصل‌ها و استفاده از میوه‌ها و غذاهای متناسب با زمان و مکان از این جمله است.

امام رضا (ع) در یک سفارش کلی درباره زمستان توصیه می‌کنند که: باید غذاهای پرانرژی مصرف کرد. مالیدن روغن و ماساژ استخوان‌ها در حال استراحت با روغن‌های شب‌‎بوØŒ‌ زیتون و گل سرخ به تقویت و استحکام کمک می‌کند. مصرف سیر نیز هفته ای یکبار مفید است. مصرف خرما گاهی با شیر و تخم مرغ مناسب است و از سستی اواخر و نیمه دوم زمستان و اوایل بهار جلوگیری می‌کند.

دی ماه

در مورد ماه اول زمستان که همان دی ماه می‌باشدØŒ قبلا توضیحاتی ارائه شده است که با کلیلک بر روی این جمله می‌توانید آن را مطالعه نمایید.‌

بهمن ماه

کانون آخر یا کانون دوم مطابق گاهشماری رومی تقریبا با ماه بهمن شمسی برابر است و به طور دقیق‌تر از 23 دی تا 23 بهمن را شامل می‌شود. امام رضا (ع) بر اساس ماه‌های رومی سفارش‌هایی را برای تغذیه و سلامت و نیز حفظ الصحه متذکر شده و خصوصیات هر ماه و تدبیر هر یک از آن‌ها را بیان داشته اند.

امام رضا (ع) در رساله ذهبیه ضمن توصیه کلی به مØ£مون در باره مزاج‌ها و زمان و مکان می‌فرماید: « Ø¥ن قوØ© النفس تابعØ© لØ£مزجØ© الØ£بدانØŒ وان الØ£مزجØ© تابعØ© للهواØ¡ØŒ وتتغیر بحسب الهواØ¡ØŒ فی الØ£مکنØ©... ». بدان که نیروی روح پیرو مزاج‌های مختلف بدن است و مزاج‌ها خود تابع هوا هستند و با تغییر هوا دچار دگرگونی می‌شوند و... (1)

امام رضا (ع) ضمن برشمردن خصوصیات ماه‌ها در باره ویژگی‌های بدن در ماه کانون دوم یا همان بهمن ماه می‌فرماید: واحد وثلاثون یوماÙ‹ یقوÙ‰ فیه غلبØ© بلغم ینبغی Ø£ن یتجرع فیه الماØ¡ بالریقØŒ وینفع الاحساØ¡ فیه مثل البقول الحارØ© کالکرفسØŒ والجرجیرØŒ والکراثØŒ وینفع فیه دخول الحمامØŒ والتمریخ بدن الخیری وما ناسبه ویحذر فیه الحلوØŒ وØ£کل السمک الطری واللبن ... »Ø› (2)

اولین نکته ای که امام رضا (ع) به آن اشاره می‌کنند آن است که در این ماه بلغم زیاد می‌شود. بلغم همان سیستم ایمنی بدن و از جنس آب و سرد و تر است که در طب سنتی با عنوان مزاج زمستانی از آن یاد می‌شود. از فصل زمستانØŒ سن کودکی و پیریØŒ فربهیØŒ غذاهای تر و سرد خوردن(ماهیØŒ ماستØŒ و...) به عنوان عوامل افزایش بلغم نام می برند. از این رو برای این ماه مصرف موادی مثل: گوشت (شترØŒ گوسفندØŒ کبوترØŒ سارØŒ گنجشک)ØŒ ادویه جات (هلØŒ دارچینØŒ زنجبیلØŒ زیرهØŒ زعفرانØŒ زنیانØŒ سیرØŒ موسیرØŒخردل) و سبزیجات (کرفسØŒ نعناعØŒ ریحانØŒ جعفریØŒ ترخونØŒ مرزهØŒ کلمØŒ مارچوبهØŒ نخودØŒ گردوی هندیØŒ قدومه شیرازیØŒ کدو حلواییØŒ لیمو ترش و گندم) مفید است.

از جمله توصیه های امام رضا(ع) در رساله ذهبیه درباره این ماهØŒ مصرف کمی آب گرم در صبح به صورت ناشتا است که توصیه می‌کنند بهتر است این آب گرم را یک مرتبه سر کشید.

سفارش دیگر امام رضا (ع) خوردن حبوبات گرمØŒ کرفسØŒ ترتیزکØŒ سیرØŒ پیاز کوهی و استحمام خوب است که همانطور که اشاره کردیم باعث کاهش بلغم می‌شود.

رفتن به حمام هم از این نظر که با تعریق بدن بلغم دفع می‌شود مورد سفارش امام رضا (ع) بوده است.

توصیه دیگر امام رضا (ع) برای این ماه ماساژ و روغن مالی بدن با استفاده از روغن‌های گرم مانند روغن خیری (شب بو) و روغن‌های مشابه است که طبیعت گرم دارند. در همین زمینه امام رضا (ع) می‌فرماید: ادهنوا بالبنفسج فانه بارد فی الصیف و حار فی الشتاØ¡Ø› با روغن بنفشه خود را خوشبو کنید زیرا در تابستان سرد و در زمستان گرم است.(3)

و آخرین توصیه امام رضا(ع) در رساله ذهبیه برای این ماه پرهیز از مصرف شیرینی‌هاØŒ ماهی تازه و ماست است که مصرف همه این‌ها باعث افزایش سردی و بلغم است و مایه بیماری در بدن است. (4)

اسفندماه

مطابق گاه شمار یونانی شباط به آخرین ماه زمستان اطلاق می‌شود که به طور تقریبی با اسفند ماه ما برابر است.  امام رضا (ع) در رساله ذهبیه در مورد ویژگی‌های اسفندماه می‌فرماید: (شباط) ثمانیØ© و عشرون یوما تختلف فیه الریاح و تکثر الامطار و یظهر فیه العشب و یجرÙ‰ فیه الماØ¡ فی العود و ینفع فیه اکل الثوم و لحم الطیر و الصیود و الفاکهØ© الیابسØ© و یقلل من اکل الحلاوØ© و یحمد فیه کثرØ© الجماع و الحرکØ© و الریاضØ©Ø› شباط بیست و هشت روز استØŒ بادها در آن مختلف مÙ‰‏شود باران زیاد می‌باردØŒ گیاه و علف سر از زمین بیرون مÙ‰‏آوردØŒ آب در شاخه‏هاÙ‰ درختان جارÙ‰ مÙ‰‏شودØŒ خوردن سیر و گوشت پرندگان و شکار و میوه‏هاÙ‰ خشک شده سودمند است و حرکت و فعالیت و کار در این ماه بسیار نیکو است.(5)

امام رضا (ع) در این بخش از سخنان خود این ماه را مقدمه بهار برشمرده و به خصوصیات طبیعی و جوی آن اشاره می‌کنند و * در اولین توصیه برای این ماه خوردن سیر را توصیه می‌کنند هرچند در بیانی دیگر فرموده اند که در فصل بهار باید از خوردن پیاز و سیر و ترشی پرهیز کردØŒ اما استفاده از این گیاه را برای آخر زمستان مفید دانسته و فرموده اند: و ینفع فیه اکل الثومØ› خوردن سیر در این ماه نافع بدن است.

‎در روایات از سیر به عنوان شفای هفتاد نوع بیماری یاد شده و خواص فراوانی برای آن ذکر شده است. در حال حاضر هم از سیر برای کاهش میزان کلسترول و کاهش خطر بروز بیماری‌های قلبی عروقی و نیز برای بهره مندی از خواص ‏ضدمیکروبی آن استفاده می‌شود. امام رضا(ع) در بیانی دیگر می‌فرماید: هر کس می خواهد بادی دامنگیر او نشودØŒ در هر هفت روزØŒ یک بار سیر بخورد.(6)

* دومین توصیه امام رضا (ع) برای این ماه خوردن گوشت پرنده و شکار است. در اواخر زمستان از این جهت که هنوز سرماÙ‰ زننده آن گاهÙ‰ ما را تعقیب مÙ‰‏کند بدن نسبت به ماه‌هاÙ‰ بعد محتاج به حرارت بیشترÙ‰ است و در میان خوراکÙ‰‏ها گوشت حرارت زیادترÙ‰ تولید مÙ‰‏کند. از این رو امام رضا (ع) در باره فواید و خواص مفید مصرف گوشت در بیانی دیگر به نقل از امام علÙ‰ (ع) می فرمایند: ذُکِرÙŽ عِندÙŽ النÙŽÙ‘بِیِّ صلÙ‰‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلÙ‘م اللÙŽÙ‘حمُ وÙŽالشÙŽÙ‘حمُ ØŒ فÙŽقالÙŽ : لÙŽیسÙŽ مِنهُما بÙŽضعÙŽØ©ÙŒ تÙŽقÙŽعُ فِی المÙŽعِدَةِ Ø¥لاÙ‘ Ø£نبÙŽتÙŽت مÙŽکانÙŽها شِفاءً ØŒ وØ£خرÙŽجÙŽت مِن مÙŽکانِها داءً؛ نزد پیامبر (ص) از گوشت و پیهÙ’ یاد شد. فرمودند: هیچ پاره‏اÙ‰ از این دو در معده جاÙ‰ نمÙ‰‏گیردØŒ مگر این که در جاÙ‰ آنØŒ شفا مÙ‰‏روید و بیمارÙ‰‏اÙ‰ از آن جا مÙ‰‏رود.( 7)

* و توصیه سوم امام رضا (ع) برای این ماه استفاده از خشکبار و میوه های خشک است. از این رو می‌فرماید: و الفاکهØ© الیابسØ©Ø› و خوردن میوه‏هاÙ‰ خشک مفید است که مراد از میوه‏هاÙ‰ خشک ظاهرا خشکبار است مانند پسته و بادام و فندق و گردو و سنجد و امثال آن که ما پیش از این در خواص برخی از آنها مثل گردو ØŒ سنجد و ... از نگاه امام رضا (ع) سخن گفتیم.

بخشی از توصیه های امام رضا (ع) برای این ماه توصیه‌های پرهیزی است که نباید انجام داد. از این رو آن حضرت می‌فرماید: و یقلل من اکل الحلاوØ©Ø› و باید از خوردن شیرینی جات بکاهد. در اسفند ماه به خاطر اختلالاتی که در مزاج پیدا می‌شودØŒ جریان خون مختل شده و پوست بدن دچار مشکل می‌شود و برخی نارسایی‌ها در مفاصل و استخوان‌ها پدید می‌آید که به خاطر همین امام رضا (ع) می‌فرماید: در ماه شباط باید از مقدار مصرف شیرینÙ‰ کم کرد.

و توصیه آخر امام رضا (ع) برای این ماه افزایش تحرک و ورزش و فعالیت‌های بدنی است. فعالیت‌های بدنی خود به بیدار شدن اعصاب کمک می‌کند چرا که در سرماÙ‰ زمستان اعصاب به نوعی رخوت دچار شده و سلول‌هاÙ‰ مرده همچنان در جاÙ‰ خود مانده‌اند که با حرکت و فعالیت و ورزش احیا می‌شوند.(8)

امام رضا (ع) در بیانی دیگر در مورد تحرک و آثار ورزش در ایجاد نشاط معتقدند که جنبش بیش از اندازه و خسته ساختن اعضای بدن باعث فرسودگی جسم و جان خواهد شد و موجبات حزن و درد را فراهم می‌سازدØ› اما اگر تقلا و جنبش به حد اعتدال باشد باعث نشاط و شادمانی انسان می‌گردد و او از این فعالیت لذت خواهد برد.

پی نوشتها:

1. رساله الذهبیهØŒ ذکر فصول السنه

2. الطریق الÙ‰ خراسان نویسنده : کمال السید ج1 ØŒ ص391

3. عیون اخبارالرضا(ع)ØŒ ج 2ØŒ ص 30ØŒ ح 74

4. سید محمود موسویØŒرمز الصحØ©

5.رساله ذهبیه/ ذیل خصوصیات ماهها/(شباط) ثمانیØ© و عشرون یوما...

6. طب الامام رضاØŒص41

7. عیون Ø£خبار الرضا علیه ‏السلام ØŒ جلد 2 ØŒ صفحه 41 ØŒ حدیث 130

8. طب الرضا (ع) / ترجمه امیر صادقÙ‰ ص173 تا ص