چرا باید یک ماه روزه بگیریم؟

نودیها:آیت‌الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه ذیل آیه ۱۸۵ سوره مبارکه «بقره» به بیان بخشی از احکام و فلسفه‌ روزه پرداخته است که در ادامه متن آن را می‌خوانیمØ›

بِسÙ’مِ اللÙ‘ÙŽهِ الرÙ‘ÙŽحÙ’مÙŽÙ°نِ الرÙ‘ÙŽحِیمِ

«شÙŽهÙ’رُ رÙŽمÙŽضÙŽانÙŽ الÙ‘ÙŽذِی أُنÙ’زِلÙŽ فِیهِ الÙ’قُرÙ’آنُ هُدًى لِلنÙ‘ÙŽاسِ وÙŽبÙŽیِّنÙŽاتٍ مِنÙŽ الÙ’هُدÙŽÙ‰ وÙŽالÙ’فُرÙ’قÙŽانِ فÙŽمÙŽنÙ’ شÙŽهِدÙŽ مِنÙ’کُمُ الشÙ‘ÙŽهÙ’رÙŽ فÙŽلÙ’یÙŽصُمÙ’هُ وÙŽمÙŽنÙ’ کÙŽانÙŽ مÙŽرِیضÙ‹ا Ø£ÙŽوÙ’ عÙŽلÙŽÙ‰ سÙŽفÙŽرٍ فÙŽعِدÙ‘ÙŽهÙŒ مِنÙ’ Ø£ÙŽیÙ‘ÙŽامٍ أُخÙŽرÙŽ یُرِیدُ اللÙ‘ÙŽهُ بِکُمُ الÙ’یُسÙ’رÙŽ وÙŽلÙŽا یُرِیدُ بِکُمُ الÙ’عُسÙ’رÙŽ وÙŽلِتُکÙ’مِلُوا الÙ’عِدÙ‘ÙŽهÙŽ وÙŽلِتُکÙŽبِّرُوا اللÙ‘ÙŽهÙŽ عÙŽلÙŽÙ‰ مÙŽا هÙŽدÙŽاکُمÙ’ وÙŽلÙŽعÙŽلÙ‘ÙŽکُمÙ’ تÙŽشÙ’کُرُونÙŽØ› ماه رمضان همان ماه است که در آن قرآن فرو فرستاده شده است کتابÙ‰ که مردم را راهبر و متضمن دلایل آشکار هدایت و میزان تشخیص حق از باطل است پس هر کس از شما این ماه را درک کند باید آن را روزه بدارد و کسÙ‰ که بیمار یا در سفر است باید به شماره آن تعدادÙ‰ از روزهاÙ‰ دیگر را روزه بدارد خدا براÙ‰ شما آسانÙ‰ مÙ‰‌خواهد و براÙ‰ شما دشوارÙ‰ نمى‏‌خواهد تا شماره مقرر را تکمیل کنید و خدا را به پاس آنکه رهنمونیتان کرده است به بزرگÙ‰ بستایید و باشد که شکرگزارÙ‰ کنید». (بقره/ ۱۸۵)

آخرین آیه مورد بحث، زمان روزه و قسمتÙ‰ از احکام و فلسفه‌هاÙ‰ آن را شرح مÙ‰‌دهد، نخست مÙ‰‌گوید: «آن چند روز معدود را که باید روزه بدارید ماه رمضان است» (شÙŽهÙ’رُ رÙŽمÙŽضانÙŽ).

«همان ماهÙ‰ که قرآن در آن نازل شده» (الÙ‘ÙŽذی أُنÙ’زِلÙŽ فیهِ الÙ’قُرÙ’آنُ).

«همان قرآنÙ‰ که مایه هدایت مردم، و داراÙ‰ نشانه‌هاÙ‰ هدایت، و معیارهاÙ‰ سنجش حق و باطل است» (هُدىً لِلنÙ‘اسِ وÙŽ بÙŽیِّنات مِنÙŽ الÙ’هُدÙ‰ وÙŽ الÙ’فُرÙ’قانِ).

سپس بار دیگر حکم مسافران و بیماران را به عنوان تØ£کید بازگو کرده مÙ‰‌گوید: «کسانÙ‰ که در ماه رمضان در حضر باشند باید روزه بگیرند، اما آنها که بیمار یا مسافرند روزهاÙ‰ دیگرÙ‰ را به جاÙ‰ آن، روزه مÙ‰‌گیرند» (فÙŽمÙŽنÙ’ شÙŽهِدÙŽ مِنÙ’کُمُ الشÙ‘ÙŽهÙ’رÙŽ فÙŽلÙ’یÙŽصُمÙ’هُ وÙŽ مÙŽنÙ’ کانÙŽ مÙŽریضاÙ‹ Ø£ÙŽوÙ’ عÙŽلÙ‰ سÙŽفÙŽر فÙŽعِدÙ‘ÙŽهÙŒ مِنÙ’ Ø£ÙŽیÙ‘ام أُخÙŽرÙŽ).

تکرار حکم مسافر و بیمار در این آیه و آیه قبل، ممکن است از این نظر باشد که بعضÙ‰ به گمان این که خوردن روزه مطلقاÙ‹ کار خوبÙ‰ نیست به هنگام بیمارÙ‰ و سفر اصرار داشته باشند روزه بگیرند، لذا قرآن با تکرار این حکم مÙ‰‌خواهد به مسلمانان بفهماند همان گونه که روزه گرفتن براÙ‰ افراد سالم یک فریضه الهÙ‰ است، افطار کردن هم براÙ‰ بیماران و مسافران یک فرمان الهÙ‰ مÙ‰‌باشد که مخالفت با آن گناه است.

در قسمت دیگر آیه بار دیگر به فلسفه تشریع روزه پرداخته، مÙ‰‌گوید: «خداوند راحتÙ‰ شما را مÙ‰‌خواهد و زحمت شما را نمÙ‰‌خواهد» (یُریدُ اللÙ‘هُ بِکُمُ الÙ’یُسÙ’رÙŽ وÙŽ لایُریدُ بِکُمُ الÙ’عُسÙ’رÙŽ).

اشاره به این که روزه داشتن، گر چه در ظاهر یک نوع سختگیرÙ‰ و محدودیت است، اما سرانجامش راحتÙ‰ و آسایش انسان مÙ‰‌باشد، هم از نظر معنوÙ‰ و هم از لحاظ مادÙ‰ (چنان که در بحث فلسفه روزه خواهد آمد).

این جمله ممکن است به این نکته نیز اشاره باشد که: فرمان‌هاÙ‰ الهÙ‰ مانند فرمان حاکمان ستمگر نیست، بلکه در مواردÙ‰ که انجام آن مشقت شدید داشته باشد، وظیفه آسان‌ترÙ‰ قائل مÙ‰‌شود، لذا حکم روزه را با تمام اهمیتÙ‰ که دارد از بیماران، مسافران و افراد ناتوان برداشته است.

سپس اضافه مÙ‰‌کند: «هدف آن است که شما تعداد این روزها را کامل کنید» (وÙŽ لِتُکÙ’مِلُوا الÙ’عِدÙ‘ÙŽهÙŽ).

یعنÙ‰ بر هر انسان سالمÙ‰ لازم است در سال یک ماه روزه بدارد چرا که براÙ‰ پرورش جسم و جان او لازم است، به همین دلیل، اگر ماه رمضان بیمار یا در سفر بودید، باید به تعداد این ایام روزه را قضا کنید تا عدد مزبور کامل گردد، حتÙ‰ زنان حائض که از قضاÙ‰ نماز معافند از قضاÙ‰ روزه معاف نیستند.

و در آخرین جمله مÙ‰‌فرماید: «تا خدا را به خاطر این که شما را هدایت کرده بزرگ بشمرید، و شاید شکر نعمت‌هاÙ‰ او را بگذارید» (وÙŽ لِتُکÙŽبِّرُوا اللÙ‘هÙŽ عÙŽلÙ‰ ما هÙŽداکُمÙ’ وÙŽ لÙŽعÙŽلÙ‘ÙŽکُمÙ’ تÙŽشÙ’کُرُونÙŽ).

آرÙ‰، شما باید به خاطر آن همه هدایت در مقام تعظیم پروردگار بر آیید، و در مقابل آن همه نعمت‌ها که به شما بخشیده شکرگزارÙ‰ کنید.

قابل توجه این که: مسØ£له شکرگزارÙ‰ را با کلمه «لÙŽعÙŽلÙ‘ÙŽ» آورده است، ولÙ‰ مسØ£له بزرگداشت پروردگار را  به طور قاطع ذکر کرده، این تفاوت تعبیر، ممکن است به خاطر این باشد که انجام این عبادت (روزه) به هر حال تعظیم مقام پروردگار است، اما شکر، که همان صرف کردن نعمت‌ها در جاÙ‰ خود و بهره گیرÙ‰ از آثار و فلسفه‌هاÙ‰ عملÙ‰ روزه است، شرایطÙ‰ دارد که تا آن شرایط حاصل نشود انجام نمÙ‰‌گیرد، و مهم‌ترین آن شرایط، اخلاص کامل و شناخت حقیقت روزه و آگاهÙ‰ از فلسفه‌هاÙ‰ آن است.

فارس