نودیها - چکیده

روش تربیتÙ‰ به معناÙ‰ فنون و شیوه هایÙ‰ است که اهداف تربیت را به ثمر مÙ‰ رساند. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ فرزندپرورى، فنونÙ‰ در جهت پرورش و استحکام بخشÙ‰ شخصیت کودک مÙ‰ باشد و در هر رویکردØŒ به واسطه اصول و مبانÙ‰ متفاوتØŒ اهدافØŒ مراحل و فنون خاص خود را دارد. بر این اساسØŒ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن در موضوع فرزندپرورى، که عمدتا توسط نظریه پردازان غربÙ‰ در قرون نوزدهم و بیستم در زمینه روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ و روان شناسÙ‰ رشد مطرح شدندØŒ با روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیها السلام که مبتنÙ‰ بر اصول و مبانÙ‰ دین اسلام و با اهداف مورد تØ£یید این شریعت مÙ‰ باشدØŒ علÙ‰ رغم وجود نقاط مشترکØŒ تفاوت هاÙ‰ اساسÙ‰ دارد.

هدف از این پژوهشØŒ بررسÙ‰ تطبیقÙ‰ و استخراج تفاوت هاÙ‰ بنیادین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ با روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن مÙ‰ باشد که به روش اسنادى، با شیوه تحلیلÙ‰ Ù€ توصیفÙ‰ انجام شده است. این دو گروه از شیوه هاÙ‰ تربیتى، در اهدافØŒ محورها و روش هاÙ‰ تربیتى، تفاوت هاÙ‰ بنیادینÙ‰ دارند که به تفصیل در مقاله بیان شده است.

کلیدواژه ها: روش تربیتى، فرزندپرورى، حضرت زهرا علیهاالسلامØŒ روان شناسÙ‰.

 مقدÙ‘مه

انسان به عنوان گل سر سبد عالم خلقت و شگفت انگیزترین مخلوق خداوندØŒ از چنان گوهر وجودÙ‰ و حقیقÙ‰ ملکوتÙ‰ برخوردار است که با بارور نمودن آنØŒ توانایÙ‰ رسیدن به کمالØŒ سعادتØŒ فعلیت یافتن و در یک کلامØŒ انسان شدن را دارد و پیمودن این مقصدØŒ جز با تربیت حقیقÙ‰ که البته از روش هاÙ‰ مختلفÙ‰ تبعیت مÙ‰ کند میسر نمÙ‰ باشد.

تربیت فرزند یا فرزندپرورÙ‰ از مقولات مهم و پیچیده اÙ‰ است که در طول قرن هاÙ‰ متمادÙ‰ موضوع تحقیقات و پژوهش هاÙ‰ متعددÙ‰ قرار گرفته است. حاصل این ممارست هاÙ‰ علمى، نظریات بسیارÙ‰ است که با مختصات و ویژگÙ‰ هاÙ‰ متمایز و بعضا متناقضÙ‰ در حوزه هاÙ‰ مختلف فرزندپرورى، اعم از مراحل رشد جسمانى، روانى، شناختى، اخلاقى، هوشØŒ آموزش و... مطرح شده است. روان شناسÙ‰ نوین عمدتا در دو گرایش متفاوت با عناوین «روان شناسÙ‰ تربیتى» و «روان شناسÙ‰ رشد» به مباحث مرتبط با تربیت کودک پرداخته است. روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ در واقعØŒ به معناÙ‰ بهره از علم روان شناسÙ‰ در فرایند تربیت انسان است. اما تربیت در این حوزهØŒ گستره محدودÙ‰ دارد و صرفا در فعالیت هاÙ‰ مرتبط با آموزش فرد در کلاس درس و مدرسه مورد استفاده قرار مÙ‰ گیرد. روان شناسÙ‰ تربیتى، امروزه به عنوان تعلیم و تربیت تجربÙ‰ و یا شاخه اÙ‰ از روان شناسÙ‰ کاربردÙ‰ شناخته شده است و علمÙ‰ است که به ماهیت و چگونگÙ‰ یادگیرى، روش هاÙ‰ آموزشى، سنجش و ارزشیابÙ‰ آموخته هاÙ‰ یادگیرندگان مÙ‰ پردازد (کریمى، Û±Û³Û¸Û°ØŒ ص Û´). مÙ‰ توان بیان کرد: این علم با به کارگیرÙ‰ معلومات حاصل از موضوعات و میدان هاÙ‰ مورد مطالعه علوم دیگرØŒ معلومات دیگرÙ‰ به وجود مÙ‰ آورد که در  زمینه آموزش و مسائل آموزشÙ‰ مورد استفاده قرار گیرد.

از سوÙ‰ دیگرØŒ روان شناسÙ‰ رشد نیز علمÙ‰ است که جریان تحولات و تغییرات جسمى، ذهنى، عاطفÙ‰ و عملکرد اجتماعÙ‰ فرد را در طول عمر Ù€ از لحظه انعقاد نطفه تا هنگام مرگ Ù€ مطالعه مÙ‰ کند (جمعÙ‰ از مؤلفانØŒ ۱۳۸۸، ص Û³) و علÙ‰ رغم تلاش براÙ‰ طرح روش هاÙ‰ تربیتى، بیش از آنکه به ارائه روش ها و فنون تربیت و پرورش همه جانبه کودک بپردازدØŒ هدف ثبت تحولات طبیعÙ‰ حیات انسان را دنبال مÙ‰ کند.

تربیت در دیدگاه اسلامØŒ به عنوان مبناÙ‰ روش تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ که اسوه اÙ‰ از یک مادر مسلمان و تربیت یافته در مکتب رسول اللÙ‘ه صلÙ‰ الله علیه و آله استØŒ طرحÙ‰ همه جانبه در راستاÙ‰ پرورش و استحکام بخشÙ‰ شخصیت انسان مÙ‰ باشد. یکÙ‰ از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ در قرآن که در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفته استØŒ روش اسوه نمایÙ‰ به منظور الگوپذیرÙ‰ انسان ها از انسان هاÙ‰ کامل و خودشکوفاست که علم روان شناسÙ‰ نوین در مباحث روان شناسÙ‰ کمال و موفقیت از آن تحت عنوان «الگوگیرÙ‰ از شخصت هاÙ‰ سالم» بحث مÙ‰ کند. بنابراینØŒ با بررسÙ‰ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورى، مÙ‰ توان به ویژگÙ‰ هاÙ‰ الگویÙ‰ کامل در این موضوع دست یافت.

اهمیت و ضرورت بررسÙ‰ تطبیقÙ‰ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام و روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن را مÙ‰ توان در فهم تفاوت هاÙ‰ این روش ها و بهره گیرÙ‰ از هر دو در بهبود و ارتقاÙ‰ روش هاÙ‰ فرزندپرورÙ‰ براÙ‰ ارائه به مادران مسلمان دغدغه مند دانست. این پژوهشØŒ با بهره گیرÙ‰ از مطالعات صورت گرفته پیرامون روش هاÙ‰ تربیتØŒ با رویکردÙ‰ تطبیقÙ‰ و تحلیلى، نگاهÙ‰ نو به مسئله «روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ کارآمد در فرزندپرورى» (مرتبط با زمینه فرهنگÙ‰ و دینÙ‰ ما) داردØ› زیرا علÙ‰ رغم آنکه پژوهش هاÙ‰ متعددÙ‰ عمدتا در قالب کتاب و مقاله در حوزه روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ مدرن و از سوÙ‰ دیگر زندگانÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام صورت گرفته است و بخش مهمÙ‰ از آنها در فهرست منابع این پژوهش مورد توجه قرار گرفته اندØŒ رویکرد تطبیقÙ‰ دیدگاه هاÙ‰ اسلامÙ‰ و مدرن به موضوع خاص روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ با وجود اهمیت وافر این حوزهØŒ تاکنون به طور خاص در هیچ پژوهشÙ‰ مورد تدقیق و تحلیل قرار نگرفته است.

سؤالات اصلÙ‰ و فرعÙ‰ این پژوهش عبارتند از:

Ù€ تفاوت هاÙ‰ مفهوم تربیت در دیدگاه اسلام و نظریات روان شناسÙ‰ چیستØŸ

Ù€ مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن در فرزندپرورÙ‰ کدامندØŸ

Ù€ مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ کدامندØŸ

Ù€ تفاوت هاÙ‰ بنیادین این دو گروه از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ کدامندØŸ

مفهوم شناسÙ‰

Û±. تربیت

الف) تعریف لغوÙ‰: تربیت در لغتØŒ مصدر باب تفعیل و از ماده «ربو» و به معناÙ‰ پروردن و پروراندن (دهخداØŒ Û±Û³Û·Û·ØŒ ذیل واژه تربیت)ØŒ زیاد کردنØŒ نمودادنØŒ وسیله رشد را فراهم نمودن و پاک گردانیدن است(مصباح،۱۳۸۳،صÛ²Û·).

معادل مفهوم تربیت در انگلیسÙ‰ واژه «Education» است که از دو ریشه «Educar» به معناÙ‰ تغذیه یا خوراک دادن و «Educere» به معناÙ‰ بیرون کشیدن «فرهیختن» و رهنمودن به... و خلاصه پروردن است(میالاره،۱۳۷۵،صÛ±).

در عربÙ‰ واژه «رب» از دو ماده «ر ب ب» و «ر ب و» مشتق شده. ماده «ربب» به معناÙ‰ حضانتØŒ اصلاحØŒ سرپرستى، و سوق دادن شÙ‰ Ø¡ به سوÙ‰ کمالØŒ و ماده «ربÙŽوَ» به معناÙ‰ زیاد شدنØŒ تغذیه نمودنØŒ و رشد و نمو کردن است (همت بنارى، ۱۳۸۳، ص ÛµÛ·).

ب) تعریف اصطلاحÙ‰: تربیت در علم روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ که خاستگاه آن عمدتا کشورهاÙ‰ غربÙ‰ و اروپا مÙ‰ باشدØŒ همان گونه که از معادل لغوÙ‰ آن یعنÙ‰ «Education» نمایان استØŒ به مفهوم آموزش دروس آکادمیک و شیوه هاÙ‰ تعلیم و تربیت رسمÙ‰ است.

یکÙ‰ از مشهورترین نظریه هاÙ‰ معاصر درباره تربیتØŒ از آنِ جان دیویÙ‰ است. او مÙ‰ گوید: «تربیت فرایندÙ‰ اصیل میان مربÙ‰ و متربى، ناشÙ‰ از ضرورت زندگÙ‰ اجتماعÙ‰ و مبتنÙ‰ بر رغبت هاÙ‰ درونÙ‰ و فعلÙ‰ دانش آموز و متربÙ‰ به منظور بازسازÙ‰ تجربه براÙ‰ رشد دموکراسÙ‰ است» (کاردان و دیگرانØŒ Û±Û³Û¸Û°ØŒ ص Û²Û¶Û±).

تربیت در اصطلاح روان شناسÙ‰ نوینØŒ به جریان یا فرایندÙ‰ منظم و مستمر گفته مÙ‰ شود که هدف آنØŒ هدایت رشد جسمانÙ‰ و روانÙ‰ و یا به طور کلى، هدایت رشد همه جانبه شخصیت پرورش یابندگان درجهت کسب و درک معارف بشرÙ‰ و هنجارهاÙ‰ مورد پذیرش جامعه ونیز کمک به شکوفا شدن استعدادهاÙ‰ آنهاست(سیف،۱۳۸۷،صÛ´Û¶Û²).

به اذعان استاد مطهÙ‘رى، تربیت در دیدگاه اسلام عبارت از به فعلیت درآوردن استعدادهاÙ‰ درونÙ‰ هر شÙ‰ Ø¡ است (مطهرى، ۱۳۷۵، ص Û³Û³). اسلام در تربیت چهره اÙ‰ ممتاز داردØ› زیرا برخلاف نظام هاÙ‰ متداول تربیتÙ‰ که فاقد جهت متعالÙ‰ و هدف الهÙ‰ هستندØŒ داراÙ‰ زیربناÙ‰ معنوÙ‰ و جهان بینÙ‰ خدایÙ‰ است و جهان را از مرزهاÙ‰ تنگ ماده پرستÙ‰ و طبیعت گرایى، و زندگÙ‰ را از تنگناÙ‰ بÙ‰ سرانجام و پوچ از زادن تا مردن که انسان را هم خانه گیاه و جانور مÙ‰ سازدØŒ فراتر مÙ‰ برد و به سوÙ‰ خداوند مÙ‰ کشاند و توحید را به عنوان فلسفه جهان بینÙ‰ و معاد را به عنوان فلسفه زندگÙ‰ مطرح مÙ‰ کند (شریعتى، ۱۳۸۹، ص Û¹Û¸).

 بنابراینØŒ مÙ‰ توان گفت: تربیت عبارت است از فراهم کردن زمینه ها و عوامل براÙ‰ شکوفا شدن استعدادهاÙ‰ بالقوه انسان در جهت مطلوب. انسان در بدو تولدØŒ حیوان بالفعل و انسان بالقوه استØ› بُعد حیوانÙ‰ که متضمن حفظ حیات اوستØŒ به صورت بالفعل موجود است و بُعد انسانÙ‰ او به مثابه بذرهایÙ‰ است که در درون او پاشیده شده است و در صورت پرورشØŒ تبدیل به ارزش هاÙ‰ والاÙ‰ انسانÙ‰ مÙ‰ شود. ازاین روØŒ در تربیت اسلامى، بشر از لحاظ ظاهرÙ‰ انسان است و از نظر روحÙ‰ و شخصیت درونى، زمانÙ‰ به مقام والاÙ‰ انسانیت خواهد رسید که ارزش ها را در درون خود رشد دهد و انسانیت را در درون خود به فعلیت برساند.

 از مفاهیم مرتبط با تربیت در دیدگاه اسلامØŒ تعلیم به معناÙ‰ «کسÙ‰ را چیزÙ‰ آموختن»، و تهذیب یا تزکیه به معناÙ‰ «پاک کردن و زدودن خصوصیات ناپسند اخلاقى» است (دهخداØŒ Û±Û³Û·Û·ØŒ ذیل واژه). در دیدگاه متفکران غربى، هدف تربیت عمدتا «سازگار کردن انسان با محیط» است (مایرØŒ Û±Û³Û·Û´ØŒ ص Û±Û³)ØŒ که به وضوح با هدف و مفهوم تربیت در اسلام متفاوت است. در دیدگاه اسلامØŒ همنوایÙ‰ با عرف و اجتماعÙ‰ که با تعالیم انبیا و منصوص آیات الهÙ‰ متعارض باشدØŒ مورد تØ£یید نمÙ‰ باشدØ› همان گونه که در سال هاÙ‰ اولیه بعثت نبÙ‰ خاتم صلÙ‰ الله علیه و آله مبارزه با رسوم جاهلیت عرب از مهم ترین رسالت هاÙ‰ آن حضرت بود. براÙ‰ مثالØŒ دین اسلام به همه اعضاÙ‰ جامعه دستور مÙ‰ دهد از برقرارÙ‰ ارتباط و دوستÙ‰ و پیوندهاÙ‰ اجتماعÙ‰ (عقود) با شارب الخمر بپرهیزند (روش قرنطینه سازÙ‰) (باقرى، Û±Û³Û·Û´ØŒ ص Û±Ûµ). هدف تربیت در دیدگاه اسلامØŒ شکوفایÙ‰ انسانیت بر مدار توحید و خداپرستÙ‰ استØ› اما در دیدگاه روان شناسى، به دلیل تسلط انسان مدارÙ‰ و طبیعت گرایÙ‰ بر آراØ¡ روان شناسان غربى، تربیت صرفا با اهداف دنیوÙ‰ و موفقیت هاÙ‰ اجتماعÙ‰ مفهوم مÙ‰ یابد.

Û². روش تربیتÙ‰

«روش» به طور کلÙ‰ عبارت از فنونØŒ شیوه ها و رفتارهایÙ‰ است که اهداف و اصول تعلیم و تربیت را به ثمر مÙ‰ رساند و به آنها عینیت مÙ‰ بخشد (رفیعى، ۱۳۹۱، ج ۳، ص Û²Û¶Û·). روشØŒ اسم مصدر از ریشه «راه» است. بنابراینØŒ به نوعÙ‰ راه و شیوه که قاعده مند و سنت شده و قابل پیروÙ‰ باشد «روش» گفته مÙ‰ شود (دهخداØŒ Û±Û³Û·Û·ØŒ ذیل واژه روش).

بنا به تعریفى، روش هاÙ‰ تربیتى، شیوه هایÙ‰ است که با استفاده از آنها فرد مÙ‰ تواند تعلیمات و معارف حق و اخلاق پسندیده را در خود یا دیگرÙ‰ پیاده کرده و عمق بخشد و ناپاکÙ‰ را از صفحه دل و روح خود یا دیگرÙ‰ بزداید (موسوÙ‰ کاشمرى، ۱۳۸۶، ص Û±Ûµ). بنابراینØŒ به بیان ساده مÙ‰ توان گفت: روش هاÙ‰ تربیتى، شیوه ها و رفتارهایÙ‰ است که مربÙ‰ براÙ‰ تحقق بخشیدن به اهداف تربیتى، به کار مÙ‰ بندد و اگر به آن شیوه ها توجه شودØŒ با آزمون و خطاØŒ نقاط قوت و ضعف آن دیده و قابل سنجش مÙ‰ شود. در حقیقتØŒ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ مظهر و نمود بارز کار تربیت اند و بخش اعظم موفقیت مربÙ‰ و یک نظام تربیتى، در گرو شیوه هایÙ‰ است که او براÙ‰ رسیدن به اهداف تربیتÙ‰ اتخاذ کرده و به کار مÙ‰ بندد. تشویقØŒ تنبیهØŒ محبت و ملامت ازجمله روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ اندØŒ اما کمÙ‘یت و کیفیت به کارگیرÙ‰ آنها و در نظر گرفتن وضع متربى، از اهمیت بسیارÙ‰ برخوردار است.

در اتخاذ روش هاÙ‰ تربیتى، تنوع در روش به دلیل وجود تفاوت هاÙ‰ فردÙ‰ کودکانØŒ از اهمیت بالایÙ‰ برخوردار استØ› زیرا یک روش در مورد یک انسان تربیتØŒ و براÙ‰ دیگرى، ضد تربیت به ثمر مÙ‰ رساند. بنابراینØŒ تناسب میان ویژگÙ‰ ها و ظرفیت هاÙ‰ فردÙ‰ و نوع روشØŒ در میزان تØ£ثیر روش تربیتÙ‰ مؤثر است.

از تعالیم و آموزه هاÙ‰ اسلامÙ‰ نمایان است که به طور کلى، مÙ‰ توان در تربیتØŒ از دو دسته روش «اصلاحى» و «ایجادى» بهره گرفت. مراد از روش هاÙ‰ اصلاحÙ‰ روش هایÙ‰ هستند که هدف از آنهاØŒ حذف یا کاهش یک رفتار ناپسندØŒ اعم از رفتار ظاهرÙ‰ یا امورÙ‰ درونÙ‰ همچون تفکرات ناصحیح و ناپسندØŒ مÙ‰ باشد و مراد از روش هاÙ‰ ایجادى، روش هایÙ‰ است که در ایجاد یک رفتار تازه یا تداوم و تثبیت رفتارهاÙ‰ نیک و درستØŒ به کار مÙ‰ آید.

گذرÙ‰ بر روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن و روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰

Û±. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرن

نخستین مطالعات تجربÙ‰ درباره کودک که تحت عنوان «روان شناسÙ‰ رشد» جاÙ‰ مÙ‰ گیردØŒ از قرن هفدهم آغاز شد و تا امروز ادامه دارد. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ مطرح شده تاکنون از گستره وسیعÙ‰ برخوردار استØ› نظریاتÙ‰ که گاه متناقض اند و گاهÙ‰ مکمل یکدیگر یا به موازات هم مطرح شده اند.

در قرن هفدهمØŒ جان لاک معتقد بود: ذهن نوزاد همانند لوح سفیدÙ‰ است که به واسطه محیط مساعدÙ‰ رشد مÙ‰ کند و تنها با دخالت عوامل محیطÙ‰ مÙ‰ تواند تجارب لازم براÙ‰ حیات را به دست آورد. در مقابلØŒ در قرن هجدهمØŒ ژان ژاک روسو نوزاد را موجودÙ‰ شریف و رام نشده نامید که داراÙ‰ موهبت درونÙ‰ تشخیص خیر و شر و نیز حس عدالت و اخلاق است و اگر دخالت نابجاÙ‰ محیط بر سر راه نوزاد انسان نباشدØŒ به صورت طبیعى، تربیت مÙ‰ شود (جمعÙ‰ از مؤلفانØŒ ۱۳۸۸، ص Û·وÛ¸).

برخÙ‰ از روان شناسان مانند فریدریک فروبل (Friedrich Froeble) در قرن نوزدهمØŒ با مقایسه کودک و حیوانØŒ به گسترش نظریات تربیتÙ‰ کودک پرداختهØŒ شمارÙ‰ از جنبه هاÙ‰ رشد کودک در هر دوره را بیان کردند. عمده ترین روش هاÙ‰ جمع آورÙ‰ اطلاعات در این مطالعاتØŒ مشاهده طبیعى، پرسش نامه و مصاحبه با والدین و آموزگاران کودکان بود (همانØŒ ص Û¸). آغاز روان شناسÙ‰ تربیتÙ‰ را نیز باید در همین قرن بین سال هاÙ‰ Û±Û¸Û¸Û° و Û±Û¹Û°Û° دانست. در این دو دههØŒ تحقیقات تجربÙ‰ در مورد خصوصیات انسان و قدرت هاÙ‰ ذهنÙ‰ او شروع گردید. این تحقیقات به سه دسته اندازه گیرى، روان شناسÙ‰ کودک و یادگیرÙ‰ تقسیم مÙ‰ شوند (مک دانلدØŒ ۱۳۶۶، ص Û±Û°). اما بیشترین مطالعات و تحقیقات تجربÙ‰ و علمÙ‰ درباره رشد جسمانÙ‰ و روانÙ‰ کودک در قرن بیستم انجام شده است. ابداع آزمون هاÙ‰ هوشÙ‰ کودکانØŒ طرح نظریات فرویدØŒ پایه گذارÙ‰ مکتب رفتارگرایÙ‰ به عنوان مکتبÙ‰ که تمامÙ‰ پاسخ هاÙ‰ کودک را به محرک هاÙ‰ محیطÙ‰ وابسته مÙ‰ دانست و بسیارÙ‰ از نظریات پرآوازه دیگر در عرصه روان شناسÙ‰ کودک در این قرن مطرح شدند.

بسیارÙ‰ از نظریات مرتبط با روان شناسÙ‰ کودک به نوعÙ‰ آسیب شناسÙ‰ و بیان مراحل تحول رشد کودک بسنده نمودند و روشÙ‰ که به تربیت و پرورش درست و همه جانبه استعدادهاÙ‰ بالقوه کودک بینجامد ارائه ندادند. گروهÙ‰ دیگرØŒ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ را بر مبناÙ‰ مقایسه کودک و حیوان ارائه دادند که در دهه هاÙ‰ مختلف و توسط نظریه پردازان متفاوتÙ‰ به بوته آزمایش کشیده شدندØ› روش هایÙ‰ همچون شرطÙ‰ سازÙ‰ کلاسیک و عاملØŒ الگوسازى، پاداش و انگیزش تشویقى، تقلیدØŒ بازÙ‰ نمایشÙ‰ و... (جمعÙ‰ از مؤلفانØŒ Û±Û³Û¸Û´ØŒ ج ۱، ص ۴۳۵، Û´ÛµÛ¸ و Û´Û¶Û°).

از مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ مثبت و قابل توجه روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ نوینØŒ این است که این روش ها عمدتا براساس آزمایش هاÙ‰ متعدد و برخاسته از داده هاÙ‰ طبیعÙ‰ است و از این لحاظ در کمک به کنترل برخÙ‰ از ویژگÙ‰ هاÙ‰ ثابت انسانÙ‰ مانند ترسØŒ خشمØŒ نفرت و... مÙ‰ توانند کمک رسان باشند.امااین روش هاازچندجهت داراÙ‰ ضعف جدÙ‰ مÙ‰ باشند:

اول اینکهØŒ هر روش زاییده ذهن و عمل انسانÙ‰ است که به دلیل محدودیت هاÙ‰ دنیوÙ‰ و انسانÙ‰ داراÙ‰ نقص و خطاست. همان گونه که در عمل نیزØŒ هر روشÙ‰ که مطرح مÙ‰ گرددØŒ به سرعت توسط نظریه پردازان دیگر به چالش کشیده مÙ‰ شود. این نقص مÙ‰ تواند نسلÙ‰ از کودکان را که با روش هاÙ‰ ارائه شده یک گروه داراÙ‰ خطاهاÙ‰ بزرگØŒ تربیت مÙ‰ شوند با آسیب هاÙ‰ جدÙ‰ روبه رو کند.

دوم اینکهØŒ روش هاÙ‰ نظریه پردازان روان شناسÙ‰ عمدتا از آزمایش هایÙ‰ بر روÙ‰ حیوانات به ویژه میمون ها حاصل شده اند و به همین دلیلØŒ با ویژگÙ‰ هاÙ‰ فطرÙ‰ و منحصر به انسان نامØ£نوسند و نمÙ‰ توانند رشد همه جانبه فکرÙ‰ و معنوÙ‰ انسان را تØ£مین کنند.

سوم اینکهØŒ هر روش تربیتÙ‰ براساس اهداف و ذهنیات مبدع آن طرح مÙ‰ شود و نمÙ‰ تواند براÙ‰ فرهنگ هاÙ‰ متفاوت مناسب باشد.

چهارم اینکهØŒ عمده ترین هدف روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ عصر مدرنØŒ سازگار کردن کودک با محیط و اجتماعش است و مفاهیم بلند حق گرایÙ‰ و عدالت خواهÙ‰ به ندرت مورد توجه و تØ£کید واقع مÙ‰ شود.

و در نهایتØŒ مشکل جدÙ‰ نظریه پردازÙ‰ غربÙ‰ در حوزه روان شناسÙ‰ کودکØŒ در مورد سهل انگارÙ‰ و نادیده انگارÙ‰ نسبت به نقش «مادر» و قابل جایگزین دانستن آن با هر فردÙ‰ است که دستورالعمل هاÙ‰ خاصÙ‰ را نسبت به کودک انجام دهد. هرچندØŒ برخÙ‰ از نظریات معاصر بعد از چند قرن آزمون و خطاØŒ به تØ£ثیر بÙ‰ بدیل و غیرقابل جایگزین مادر در رشد عاطفى، ذهنÙ‰ و جسمÙ‰ نوزاد تØ£کید دارند (جمعÙ‰ از مؤلفانØŒ ۱۳۸۸، ص Û±Û¹Û²).

Û². روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام

حضرت زهرا علیهاالسلام را مÙ‰ توان اسوه اÙ‰ از یک مادر نمونه در دیدگاه اسلام دانست که در مکتب رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله پرورش یافته و در رفتار و گفتار و تقریرØŒ تعالیم دین اسلام را به تمام و کمال به نمایش گذاشته است. بر همین اساسØŒ در کنار ذکر مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ دین اسلامØŒ سیره حضرت زهرا علیهاالسلام در موضوع فرزندپرورى، به عنوان نمونه عملÙ‰ هر روش بیان مÙ‰ گردد.

براساس آیات و روایات اسلامى، مÙ‰ توان اذعان داشت: تربیت اسلامÙ‰ عنوانÙ‰ است براÙ‰ نشان دادن طرح جامع و هدفمند اسلام در ساخت و پرداخت انسانØ› طرحÙ‰ که در سایه آنØŒ آدمÙ‰ واقعیت انسانÙ‰ خود را مÙ‰ یابد و از دیگر مخلوقات خداوندÙ‰ مشخص و برتر مÙ‰ شود. در بیان اهمیت بسیار زیاد تربیت در دیدگاه اسلامØŒ همین بس که مولا علÙ‰ علیه السلام فرمودند: «بهترین ارثÙ‰ که والدین مÙ‰ توانند براÙ‰ فرزندان خود باقÙ‰ بگذارندØŒ تربیت صحیح است» (طبرسى، Û±Û´Û±Û²قØŒ ص Û²Û³Û³).

در طرح جامع دین اسلام در موضوع تربیتØŒ توجه به تربیت فرزند از هنگام انتخاب همسر آغاز مÙ‰ شود. رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله در حدیثÙ‰ درباره انتخاب همسر فرمودند: «از ازدواج با زن زیبایÙ‰ که در محیط فاسدÙ‰ رشد و پرورش یافته استØŒ بپرهیزید» (صدوقØŒ Û±Û³Û·Û·ØŒ ج ۲، ص Û²ÛµÛ±).

پس از آنØŒ مدتÙ‰ قبل از شکل گیرÙ‰ نطفه نوزادØŒ برنامه تربیتÙ‰ وÙ‰ ادامه مÙ‰ یابد. همان گونه که نطفه حضرت زهرا علیهاالسلام به دستور خداوندØŒ پس از چهل روز عبادت و مناجات پیامبر اکرم صلÙ‰ الله علیه و آله و حضرت خدیجه علیهاالسلام بسته شد (انصارى، ۱۳۷۲، ص Û³Û±).

همچنین دوران باردارÙ‰ و شیردهÙ‰ مادرØŒ از مهم ترین مراحل تربیتÙ‰ انسان به شمار مÙ‰ آید. در روایتÙ‰ از امیرالمؤمنین علÙ‰ علیه السلام آمده است: «فرزندانتان را از شیر زن بدکاره و دیوانه باز داریدØ› زیرا شیر واگیردار است» (ابن شعبه حرانى، ۱۳۷۶، ص Û±Û°Ûµ). از همان لحظه تولد نیز که اذان در گوش نوزاد خوانده مÙ‰ شودØŒ پیام آغاز زندگÙ‰ در دنیاÙ‰ خاکÙ‰ با ذکر «لا اله الا اللÙ‘ه»، به کودک القا مÙ‰ گردد. تمامÙ‰ این مراحل با هدف تربیت دینÙ‰ صورت مÙ‰ گیرد و از اهمیت وافرÙ‰ برخوردار است.

در طول رشد کودک نیز تعالیم بسیار زیبا و کارآمدÙ‰ در جهت تربیت صحیح وÙ‰ در آیات و روایات ارائه شده است. براÙ‰ مثالØŒ یکÙ‰ از مهم ترین و دقیق ترین تعالیمÙ‰ که در این باره در سوره مبارکه «نور» (آیات ÛµÛ· و ÛµÛ¸) بدان اشاره شده استØŒ در مورد لزوم اجازه گرفتن کودکان به هنگام ورود به محل استراحت پدر و مادرشان است. این تعالیمØŒ برخلاف آراØ¡ روان شناسانÙ‰ همچون فروید و پیروانش که بر بÙ‰ پردگÙ‰ و بروز جنسÙ‰ در رشد کودک تØ£کید دارندØŒ بر ایجاد حیا و عفت در طفل پاÙ‰ مÙ‰ فشارند. در تمامÙ‰ سوره مبارکه «نور»، اهتمام اصلÙ‰ آیاتØŒ بر ارائه راه کارهاÙ‰ کاهش و محو بدکارÙ‰ ها و انحرافات جنسÙ‰ در مورد فرد و جامعه است. در حقیقتØŒ تØ£کید کلام وحÙ‰ بر تربیت و آموزش کودک در مورد اجازه خواستن در هنگام ورود به محل استراحت پدر و مادرØŒ نوعÙ‰ پیشگیرÙ‰ از جرایم و انحرافات جنسÙ‰ وÙ‰ در بزرگسالÙ‰ است. این تعالیم با هدف پاکÙ‰ و طهارت فرد و جامعه پیوند دارد و به همین دلیلØŒ نه تنها به هیچ شکلى، در آراØ¡ روان شناسان غربÙ‰ مشاهده نمÙ‰ شودØŒ بلکه در مقابلØŒ به طور جدÙ‰ بر تمرین و آموزش ارتباط جنسÙ‰ به فرد در دوران رشد وÙ‰ از کودکÙ‰ تا پیش از ازدواج تØ£کید مÙ‰ شود.

Û²Ù€Û². شاخصه هاÙ‰ تربیت اسلامÙ‰

شاخصه هاÙ‰ تربیت اسلامÙ‰ را مÙ‰ توان به طور کلÙ‰ در موارد ذیل خلاصه نمود:

Û±. تربیت اسلامÙ‰: جامعیت تربیت اسلامÙ‰ از این نظر است که شامل جسم و روحØŒ فرد و جمعØŒ و دنیا و آخرت مÙ‰ شود و این ابعاد با رجوع به آیات و روایات قابل پیگیرÙ‰ است (احمدى، Û±Û³Û¶Û´ØŒ ص Û´Û°).

Û². عبادت بودن تربیت اسلامÙ‰: در اسلامØŒ آن قدم هایÙ‰ را که انسان براÙ‰ رشد و کمال خود و پرورش دیگران برمÙ‰ دارد و در جهت رضاÙ‰ خداستØŒ عبادت محسوب مÙ‰ شود. قرآن کریمØŒ علت خلقت انسان را عبادت و پرستش مÙ‰ داند (ذاریات: ÛµÛ¶) و این عبادت در تمامÙ‰ اعمال و رفتارهاÙ‰ فردÙ‰ و اجتماعÙ‰ انسان قابل تحقق است. امام صادق علیه السلام در این باره مÙ‰ فرمایند: «به این امر که فرد رکوع و سجود نمازش را طول مÙ‰ دهد نگاه نکنیدØ› زیرا اینØŒ موردÙ‰ است که به آن عادت کرده است و مÙ‰ ترسد ترک کندØ› بلکه به راستÙ‰ گفتار و اداÙ‰ امانت او نگاه کنید» (کلینى، Û±Û´Û°Û·قØŒ ج ۲، ص Û±Û°Ûµ). این حدیثØŒ دلالت دارد بر اینکه عبادت باید در اعمال و رفتار اجتماعÙ‰ فرد بروز کند.

Û³. تکیه داشتن تربیت اسلامÙ‰ بر تزکیه و تعلیم: اسلام تزکیه نفس و آراستگÙ‰ اخلاقÙ‰ را مقدم بر تعلیم مÙ‰ شمارد (جمعه: Û²).

Û´. محوریت اعتدال و انصاف در تربیت اسلامÙ‰: در رویکرد اسلامÙ‰ به تربیتØŒ مقوله «عدالت» به معناÙ‰ تام آن مورد توجه قرار گرفته است. در یک معناØŒ سفارش به دورÙ‰ از افراط و تفریط در رفتار نسبت به کودکان مÙ‰ شود و در مفهومÙ‰ فراترØŒ رفتار هماهنگ و منصفانه در بذل محبت و توجه به طور مساوÙ‰ بین فرزندان مورد تØ£کید واقع شده است. رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله مÙ‰ فرمایند: «در میان فرزندان خود به عدالت رفتار کنیدØŒ همان گونه که دوست دارید دیگران در مورد شما به عدالت و محبت رفتار کنند» (نمازى، ۱۳۸۵، ج ۲، ص Û¶Û¸Û´) و نیز در روایتÙ‰ از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «بدترین پدران کسانÙ‰ اند که نیکÙ‰ به فرزندانØŒ آنان را به ورطه افراط کشاند» (یعقوبى، بÙ‰ تاØŒ ج ۲، ص Û³Û²Û°).

در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام نمونه هایÙ‰ که نشانگر توجه و دقت ایشان نسبت به رفتار توØ£م با عدالت بین فرزندان استØŒ نقل شده است. گفته شده استØŒ روزÙ‰ امام حسن و امام حسین علیهماالسلام به درخواست پیامبر صلÙ‰ الله علیه و آله کشتÙ‰ گرفتند. حضرت زهرا علیهاالسلام مÙ‰ گوید: من دیدم که پیامبر با جملاتÙ‰ حسن را تشویق کردهØŒ درصدد تقویت اوست. بدین خاطر به پدرم گفت: «اÙ‰ پدر بزرگوار! از شما تعجب مÙ‰ کنم که یکÙ‰ را بر دیگرÙ‰ ترجیح مÙ‰ دهیدØŒ آن هم بزرگ تر را بر کوچک تر!» پیامبر فرمود: «دوستم جبرئیل حسین را تشویق و تحریک مÙ‰ کند و من حسن را تشجیع مÙ‰ کنم.» ازاین روØŒ حضرت زهرا علیهاالسلام به عدم تبعیض بین کودکان اهتمام داشتند.

همچنین در نمونه اÙ‰ دیگرØŒ قضاوت عادلانه حضرت زهرا علیهاالسلام بین دو کودک خردسال خویش در مسابقه خطاطÙ‰ بین امام حسن و امام حسین علیهماالسلام مورد تØ£مل است. ایشان با در نظر گرفتن روحیه حساس و زودرنج کودکانØŒ با ریختن دانه هاÙ‰ گردن بند خود بر زمین و تشویق کودکان به جمع کردن آنهاØŒ قضاوت را به درستÙ‰ به خود آنان واگذار کردند (مجلسى، Û±Û´Û°Û³قØŒ ج ۴۳، ص Û³Û°Û¹).

Ûµ. ارزشمندÙ‰ و تØ£کید بر نقش مادرÙ‰ در تربیت اسلامÙ‰: از مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ تربیتÙ‰ دین اسلام که در سیره حضرت زهرا علیهاالسلام نیز دیده مÙ‰ شودØŒ تØ£کید بر نقش مادر و انس و محبت وÙ‰ نسبت به طفل در رشد و شکوفایÙ‰ همه جانبه کودک است. در روایات بسیارÙ‰ که در این نوشتارØŒ فرصت پرداختن به آنها نیستØŒ بر ارزش و اهمیت مادرÙ‰ در دیدگاه اسلام تØ£کید شده است. از سیره حضرت زهرا علیهاالسلام نقل شده است که ایشان نسبت به فرزندان خود محبت و عطوفت بسیارÙ‰ نشان مÙ‰ دادند و با توجه به نیازهاÙ‰ طفل خویش عمل مÙ‰ کردند. نقل شده که «روزÙ‰ بلال دیر به مسجد آمد. پیامبر صلÙ‰ الله علیه و آله سؤال فرمود: چرا دیر آمدى؟ عرض کرد: از کنار خانه فاطمه علیهاالسلام مÙ‰ گذشتم درحالÙ‰ که با دست خود آسیاب مÙ‰ کرد و کودکش حسین علیه السلام گریه مÙ‰ کردØŒ به او عرض کردم: اگر اجازه مÙ‰ فرمایید من آسیاب مÙ‰ کنم و شما کودک را آرام کنیدØŒ یا من کودک را آرام کنم و شما آسیاب کنید. فرمود: من نسبت به فرزند مهربان تر از تو هستم. من براÙ‰ آن حضرت آسیاب کردم. پیامبر فرمودند: تو به فاطمه رحم کردى، خداوند تو را مشمول رحمتش فرماید» (مجلسى، Û±Û´Û°Û³قØŒ ج ۴۳، ص Û²Û¸Û°).

همچنین نقل شده که حضرت زهرا علیهاالسلام فرزندان خود را به بازÙ‰ و مسابقه تشویق مÙ‰ کرد و گاهÙ‰ با آنان به بازÙ‰ مشغول مÙ‰ شد و با حرکت ها و گفتارهاÙ‰ شیرین مادرانه و بالا و پایین انداختن فرزندان خودØŒ آنان را از احساسات پاک مادرÙ‰ سیراب مÙ‰ نمود (نیلÙ‰ پورØŒ Û±Û³Û¸Û·ØŒ ص Û±Û·Û¸). ابراز محبت و ارتباط قوÙ‰ مادر با طفلØŒ یک نیاز حیاتÙ‰ براÙ‰ رشد کودک محسوب مÙ‰ شود. به اذعان تاریخØŒ در قرن سیزدهم میلادÙ‰ سزار فریدریک دوم به والدین و نیز مادران رضاعÙ‰ دستور داد که کودکان تحت مراقبت خویش را فقط غذا بدهند و شست وشو کنندØŒ ولÙ‰ حق هیچ گونه مهر ورزیدن و صحبت و بازÙ‰ کردن با آنان را ندارند. او مÙ‰ خواست کودکانØŒ زبان یاد نگیرند تا وقتÙ‰ بزرگ شدندØŒ هر دسته از آنان را با یک زبان آشنا کند. این کار او موجب شد که این کودکان به دلیل عدم ارتباط اجتماعÙ‰ و عاطفÙ‰ با مادر و درنتیجهØŒ عدم رشد روانى، یکÙ‰ پس از دیگرÙ‰ از بین بروند (جمعÙ‰ از مؤلفانØŒ ۱۳۸۸، ص Û¶).

مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در موضوع فرزندپرورÙ‰

با رجوع به آموزه هاÙ‰ اسلام و سیره عملÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلامØŒ مهم ترین روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ ایشان در موضوع فرزندپرورÙ‰ را مÙ‰ توان به قرار ذیل دانست:

Û±. روش الگودهÙ‰: الگو به معناÙ‰ سرمشقØŒ مقتداØŒ اسوهØŒ قدوه و... مÙ‰ باشد (دهخداØŒ Û±Û³Û·Û·ØŒ ذیل واژه الگو). در این روشØŒ مربÙ‰ مÙ‰ کوشد نمونه رفتار و کردار مطلوب را عملاÙ‹ در معرض دید متربÙ‰ قرار دهد و بدین گونه موقعیت اجتماعÙ‰ او را دگرگون کند تا او به پیروÙ‰ بپردازد و حالت نیکویى، مطابق با آن عمل نمونهØŒ در خویش پدید آورد. این روشØŒ با عنایت به آیات قرآن کریم (ممتحنه: Û´و۶؛ احزاب: Û²Û±) که در آنهاØŒ دو تن از انبیاÙ‰ بزرگ الهى، یعنÙ‰ حضرت ابراهیم علیه السلام و حضرت محمد صلÙ‰ الله علیه و آلهØŒ «اسوه حسنه» (الگوهاÙ‰ نیک) معرفÙ‰ شده اندØŒ به خوبÙ‰ قابل درک است. مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ الگوÙ‰ شایسته از دیدگاه اسلام را مÙ‰ توان مطابقت گفتار با عمل (صالحى، Û±Û³Û¸Û´ØŒ ص Û´Û±)ØŒ محبت و دلسوزÙ‰ (توبه: Û±Û²Û¸)ØŒ صبر و استقامت (سجده: Û²Û´) و ایمان و تقوا دانست.

 در سیره حضرت زهرا علیهاالسلامØŒ این روش تربیتÙ‰ کاملاÙ‹ نمودار است. ایشان به اذعان احادیث متعددÙ‰ از ائمÙ‘ه اطهار علیهم السلام در عمل خود نسبت به رعایت آموزه هاÙ‰ اسلامÙ‰ بسیار دقیق و عامل بودند. هر عمل حضرت یک الگوÙ‰ صحیح براÙ‰ فرزندانشان به شمار مÙ‰ آید. از راست گویÙ‰ و صداقتØŒ که از مهم ترین ویژگÙ‰ هاÙ‰ یک انسان به شمار مÙ‰ روندØŒ گرفته تا شهامت و صبر و استقامت. از آشناترین مواردÙ‰ که از سیره حضرت زهرا علیهاالسلام در این باره نقل شدهØŒ مقدم دانستن همسایگان بر خود در دعاهاÙ‰ شبانه مÙ‰ باشد (مجلسى، Û±Û´Û°Û³قØŒ ج ۴۳، ص Û¸Û²وÛ¹Û°). هم اصل مناجات و ارتباط با خدا در شب و هم شیوه دعا کردن حضرتØŒ الگویÙ‰ صحیح و عملÙ‰ براÙ‰ فرزندانشان مÙ‰ باشد.

همچنین مقدم داشتن دیگران بر خود Ù€ که اصلÙ‰ بسیار ارزشمند و انسانÙ‰ در تعالیم دینÙ‰ ماست Ù€ در سوره مبارکه «انسان» نسبت به خانواده حضرت زهرا علیهاالسلام ذکر شده است. در آیات ابتدایÙ‰ این سورهØŒ به داستان سه روز روزه دارÙ‰ این خانواده و اطعام فقیران با طعام خود اشاره شده است که اوج روحیه ایثار و استقامت این خانواده شریف را نمایان مÙ‰ سازد. چنین الگوسازÙ‰ براÙ‰ کودکان است که فرزندانÙ‰ همچون امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و زینب کبرÙ‰ علیهاالسلام را به جامعه بشریت تقدیم مÙ‰ کند که علاوه بر شکوفاسازÙ‰ اصل انسانىِ گذشت و ایثار در کودکØŒ روحیه انفاق گروهÙ‰ را نیز در وÙ‰ ایجاد مÙ‰ کند.

از دیگر ابعاد مهم روش الگودهÙ‰ در سیره حضرت زهرا علیهاالسلامØŒ التزام تام و تمام ایشان به اصل حیاØŒ حجاب و عفاف است که به طور جدÙ‰ براÙ‰ منش فرزندانشان تØ£ثیرگذار بوده است. از آشناترین موارد مطرح در این عرصهØŒ حجاب گرفتن حضرت زهرا علیهاالسلام در مقابل مرد نابینا مÙ‰ باشد (همانØŒ ص Û¹Û±).

مÙ‰ توان موارد بسیارÙ‰ را در حوزه روش الگودهÙ‰ از سیره حضرت زهرا علیهاالسلام در عرصه هاÙ‰ مختلفØŒ عبادى، فردى، اجتماعÙ‰ و خانوادگÙ‰ ذکر کرد که در این مجال نمÙ‰ گنجد و باید به طور کلÙ‰ اذعان داشت که خودسازÙ‰ فردÙ‰ پدران و مادران از ارکان تربیتÙ‰ دیدگاه اسلام به شمار مÙ‰ رودØ› زیرا کودکان به واسطه ویژگÙ‰ هاÙ‰ طبیعÙ‰ شان همواره در حال سرمشق گیرÙ‰ از نزدیک ترین سرپرستان خود هستند که غالبا در درجه اول مادر و سپس پدر مÙ‰ باشد. ازاین روØŒ عمدتا پدر و مادر رفتارÙ‰ که از خود بروز مÙ‰ دهند را بعد از گذشت مدت زمانى، از فرزند خود مشاهده خواهند کرد و در طرح جامع اسلام در تربیت و سیره حضرت زهرا علیهاالسلامØŒ این اصل بسیار مهم و بنیادین مورد اهتمام جدÙ‰ واقع شده است.

Û². روش موعظه حسنه: موعظه از شیوه هایÙ‰ است که صریحا در قرآن مجید به عنوان یکÙ‰ از روش هاÙ‰ دعوت به حق و از شیوه هاÙ‰ تربیتÙ‰ رسول خدا صلÙ‰ الله علیه و آله ذکر شده است (نحل: ۱۲۵؛ سبØ£: Û´Û¶). موعظه به معناÙ‰ بازداشتن همراه با ترساندن آمده است: «الموعظه هو زجر مقترن بالتخویف» (راغب اصفهانى، Û±Û´Û±Û²قØŒ ذیل واژه وعظ). علÙ‘امه طباطبائÙ‰ مÙ‰ فرماید: موعظه بیانÙ‰ است که نفس شنونده را نرم و قلب او را به رقت مÙ‰ آورد (طباطبائى، Û±Û¹Û¹Û·مØŒ ج ۱۲، ص Û³Û·Û²). موعظه در آیات کریمه قرآن مقید به صفت «حسنه» شده است تا آن را از موعظه «سیئه» جدا سازد. موعظه حسنه با شرایطÙ‰ واقع مÙ‰ شود که براÙ‰ وعظØŒ واعظ مفید و کارآمد است. از شرایط موعظه کردن این است که باید از روÙ‰ خیراندیشى، با زبان نرمØŒ به دور از سرزنش و توبیخ و نصیحت هاÙ‰ فردى، در خلوت و دور از جمع صورت گیرد (نحل: Û¹Û°).

نقل شده است که فاطمه علیهاالسلام در هنگام بازÙ‰ با فرزندش امام حسن علیه السلام وعظ هایÙ‰ را در قالب شعر به ایشان تعلیم مÙ‰ دادند: «پسرم حسن! مانند پدرت باشØ› ریسمان ظلم را از حق برکنØŒ خدایÙ‰ را بپرست که صاحب نعمت هاÙ‰ متعدد استØŒ و هیچ گاه با صاحبان ظلم و تعدÙ‰ دوستÙ‰ مکن» (انصارى، ۱۳۷۲، ص Û¸Û¹). این سخنانØŒ علاوه بر آنکه به روش تربیتÙ‰ موعظه اشاره داردØŒ عیان مÙ‰ سازد که موعظه به کودک باید با زبانÙ‰ شیرین و کودکانه و در هنگام بازÙ‰ باشد. همچنینØŒ محتواÙ‰ این کلامØŒ بزرگ اندیشÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در برخورد با طفل خود را نشان مÙ‰ دهد. ایشان فرزند خویش را از همان کودکÙ‰ به ظلم ستیزÙ‰ و حق گرایÙ‰ دعوت مÙ‰ کند و انسانیت را در او شکوفا مÙ‰ سازد.

Û³. روش تمثیلØŒ تشبیه و قصه گویÙ‰: این روش که در قرآن کریم به وفور مشاهده مÙ‰ شود (عنکبوت: Û´Û±و۴۳؛ کهف: Û´Ûµ)ØŒ براÙ‰ بیان مفاهیم و معانÙ‰ بلند معنوÙ‰ و عقلانÙ‰ است که از سطح فهم عامه مردم بالاتر است. این روشØŒ در تربیت کودک بسیار کارآمد و مناسب است.

همان گونه که در روایت پیشین اشاره شدØŒ حضرت زهرا علیهاالسلام مفهوم والاÙ‰ ظلم ستیزÙ‰ را به زبان شعر به کودک خود آموزش مÙ‰ دهند و به این شیوهØŒ به درک آن توسط کودک کمک مÙ‰ کنند.

Û´. روش ایجاد عادات درست از کودکÙ‰: یکÙ‰ از محورهاÙ‰ اساسÙ‰ که حضرت زهرا علیهاالسلام بدان توجه و تØ£کید داشتندØŒ ایجاد عادات صحیح در فرزند از همان دوران طفولیت است.

نقل شده که حضرت زهرا علیهاالسلام فرزندان خویش را از کودکÙ‰ به انجام عبادت و ارتباط با خداوند تشویق و عملاÙ‹ نیز این عادت را در آنها ایجاد مÙ‰ کردند. ایشان در شب Û²Û³ ماه مبارک رمضان کودکان خود را به بیدارÙ‰ و نخفتن وادار مÙ‰ کردند و براÙ‰ آن برنامه ریزÙ‰ داشتندØŒ به طورÙ‰ که در طول روز به استراحت و خواب کافÙ‰ طفل توجه داشتند تا در آن شب خاصØŒ کودک از معنویت آن بهره مند شود و به عبادت و شب زنده دارÙ‰ عادت کند(ابن حیون،۱۳۸۵،ج۱،صÛ²Û¸Û²).

Ûµ. روش محبت ورزÙ‰ و ملاطفت با کودک: از ارکان تربیت صحیح کودکØŒ ایجاد روابط توØ£م با احترام و محبت مابین طفل و والد است. در حقیقتØŒ محبت ورزÙ‰ یک روش مهم در تربیت استØ› زیرا از طریق گفتار و رفتار همراه با عطوفت مÙ‰ توان اولاÙ‹ØŒ بسیارÙ‰ از مفاهیم مهم اجتماعÙ‰ و فردÙ‰ را به کودک تفهیم نمود و ثانیاØŒ زمینه مساعد براÙ‰ تØ£ثیر سایر روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ را نیز از این طریق فراهم نمود و ثالثاØŒ موجب تحصیل رفتار محبت آمیز در خود کودک شد.

این روش که در سیره تربیتÙ‰ تمامÙ‰ معصومان علیهم السلام دیده مÙ‰ شودØŒ در سیره قولÙ‰ و عملÙ‰ پیامبر اکرم صلÙ‰ الله علیه و آله و سپس حضرت زهرا علیهاالسلام با فرزندانشان ریشه دارد. در روایاتى، ایجاد رابطه عاطفÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام با کودکان خویش از طریق بوسیدنØŒ بوییدن و در آغوش کشیدن آنها نقل شده است (نیلÙ‰ پورØŒ Û±Û³Û¸Û·ØŒ ص Û±Û¸Û°Ù€Û±Û¸Û²). حتÙ‰ ایشان در این زمینهØŒ در وصیت خویش به امیرالمؤمنین علیه السلام مÙ‰ فرمایند: «بعد از من با دختر خواهرم امامه ازدواج کنØ› زیرا او با فرزندانم مهربان است» (مجلسى، Û±Û´Û°Û³قØŒ ج ۴۳، ص Û±Û¹Û²).

بحث و نتیجه گیرÙ‰

گفته شد: تربیتØŒ برنامه اÙ‰ سنجیده و هدفمند به منظور رشد و شکوفاسازÙ‰ استعدادهاÙ‰ بالقوه انسان است. تربیت در دو دیدگاه روان شناسÙ‰ عصر مدرن و اسلام از نظر ویژگÙ‰ هاØŒ تعریفØŒ هدفØŒ محدودهØŒ محورها و شاخصه هاÙ‰ تربیت و نیز روش هاÙ‰ تربیتى، تفاوت هاÙ‰ بنیادینÙ‰ دارند. در پاسخ به سؤالات اصلÙ‰ و فرعÙ‰ این پژوهشØŒ باید اذعان داشت:

Û±. تعریف تربیت در دو دیدگاه روان شناسÙ‰ مدرن و اسلام به عنوان مبناÙ‰ روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در فرزندپرورÙ‰ متفاوتندØ› زیرا هریک از این دو دیدگاهØŒ مبتنÙ‰ بر نظام ارزشÙ‰ و مبانÙ‰ فکرÙ‰ متفاوتÙ‰ هستند. مفهوم تربیت در روان شناسÙ‰ عصر مدرن بیشتر به معناÙ‰ آموزش آکادمیک و رسمÙ‰ و نیز بررسÙ‰ مراحل رشد جسمÙ‰ و ذهنÙ‰ کودکان است. اما تربیت در دیدگاه اسلامØŒ با شکوفایÙ‰ استعدادهاÙ‰ فطرÙ‰ و انسانÙ‰ فرد پیوند دارد.

Û². اهداف و محدوده تربیت نیز به تبعیت از تعریف آن در این دو دیدگاه متفاوت است. در دیدگاه روان شناسان غربى، مهم ترین هدف از رشد و تربیت کودکØŒ همنوا و سازگار ساختن وÙ‰ با محیط پیرامون و عرف و اجتماعÙ‰ است که در آن زندگÙ‰ مÙ‰ کند. اما روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ اسلام در راستاÙ‰ هدف خداپرستÙ‰ و حق گرایÙ‰ و بر حول محورهایÙ‰ همچون اخلاق مدارى، طهارت و شکوفایÙ‰ انسانیت است. به همین دلیلØŒ اگر عمل اشتباهÙ‰ در جامعه به صورت عرف و عادت بودØŒ دین اسلام به همراهÙ‰ و همنوایÙ‰ با آن تشویق نمÙ‰ کند. همچنین مکتب تربیتÙ‰ اسلامØŒ همه ابعاد و ساحت هاÙ‰ وجودÙ‰ انسان را پوشش داده و برنامه و طرحÙ‰ جامعÙ‰ از هنگام انتخاب همسرØŒ پیش از باردارى، دوران باردارÙ‰ و شیردهÙ‰ و سپس در روند رشد فرزند تا انتها ارائه مÙ‰ دهد. اما در تمامÙ‰ این مراحلØŒ اهداف اصلÙ‰ تربیت اسلامÙ‰ و محورهاÙ‰ بنیادین نظام ارزشÙ‰ اسلام مورد توجه مÙ‰ باشد. حال آنکه در روان شناسÙ‰ عصر مدرن ساحت هاÙ‰ معنوÙ‰ وجود فرد براÙ‰ تربیت تا به حال موردنظر نبوده اند.

Û³. هر نظریه در روان شناسÙ‰ مدرن بر مبناÙ‰ تفکر یک فرد نشو و نما مÙ‰ یابد که در اندک زمانÙ‰ توسط صاحب نظرÙ‰ دیگر و با مبانÙ‰ فکرÙ‰ متفاوتÙ‰ مورد چالش و نقد قرار مÙ‰ گیرد. این روند علÙ‰ رغم آنکه براÙ‰ پیشبرد اهداف علمÙ‰ و بهبود نظریات مطرح شده بسیار کارآمد استØŒ اما با مشکل بزرگÙ‰ روبه روست و آنØŒ آسیبÙ‰ است که به نسل کودکان رشدیافته با نظریه اÙ‰ نادرست و نسنجیده وارد مÙ‰ شود. درحالÙ‰ که در دیدگاه اسلامØŒ به دلیل جهان شمول بودن فضایل انسانى، بسیارÙ‰ از روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ در هر دوره و زمانÙ‰ و براÙ‰ هر نوع فرهنگÙ‰ قابل طرح مÙ‰ باشد.

Û´. روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ روان شناسÙ‰ نوین اغلب براساس تحولات طبیعÙ‰ و جسمÙ‰ کودک ارائه شده اند. این روش ها به طور خلاصه مواردÙ‰ همچون شرطÙ‰ سازÙ‰ کلاسیک و عاملØŒ الگوسازى، پاداش و انگیزش تشویقى، تقلید و بازÙ‰ نمایشÙ‰ را دربر دارد. برخÙ‰ از این روش ها با روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام که عبارتند از الگودهى، موعظه حسنهØŒ تمثیلØŒ تشبیه و قصه گویÙ‰ و ایجاد عادات درست از کودکى، مشابه اند. اما کیفیات و جزئیات پیاده سازÙ‰ این روش ها در این دو رویکرد متفاوتند. براÙ‰ نمونهØŒ در روش هاÙ‰ تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام در روش الگودهى، الگویÙ‰ که به کودک ارائه مÙ‰ شود ارزش هاÙ‰ متفاوتÙ‰ را نسبت به نظرات روان شناسÙ‰ نوین باید در خود داشته باشد تا بتواند الگوÙ‰ مناسبÙ‰ براÙ‰ کودک به شمار رود. تزکیه و تهذیب از پیش نیازهاÙ‰ اصلÙ‰ یک الگو در دیدگاه اسلام است. همچنین در مورد نقش مادر در تربیت کودک در این دو دیدگاه تفاوت هاÙ‰ اساسÙ‰ وجود دارد. مادر در روش تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلام صرفا یک پرستار خوب به شمار نمÙ‰ رود و نقش غیرقابل جایگزینÙ‰ در رشد و تربیت کودک دارد. اما در روان شناسÙ‰ نوینØŒ هر فردÙ‰ که بتواند دستورالعمل خاصÙ‰ را در مورد کودک اجرا کندØŒ صلاحیت نگه دارÙ‰ از کودک را مÙ‰ یابد و اصرارÙ‰ بر حضور مادر در کنار طفل براÙ‰ رشد همه جانبه وÙ‰ وجود ندارد.

منابع

ابن حیونØŒ نعمان بن محمد (Û±Û³Û¸Ûµ)ØŒ دعائم الاسلامØŒ چ دومØŒ قمØŒ مؤسسه آل البیت.

ابن شعبه حرانى، حسن بن علÙ‰ (Û±Û³Û·Û¶)ØŒ تحف العقولØŒ ترجمه پرویز اتابکى، تهرانØŒ فرزان روز.

احمدى، سیداحمد (Û±Û³Û¶Û´)ØŒ اصول و روش هاÙ‰ تربیت در اسلامØŒ تهرانØŒ جهاد دانشگاهÙ‰.

انصارى، عذرا (Û±Û³Û·Û²)ØŒ جلوه هاÙ‰ رفتارÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلامØŒ چ شانزدهمØŒ قمØŒ بوستان کتاب.

باقرى، خسرو (Û±Û³Û·Û´)ØŒ نگاهÙ‰ دوباره به تربیت اسلامى، تهرانØŒ مدرسه.

جمعÙ‰ از مؤلفان (Û±Û³Û¸Û¸)ØŒ روان شناسÙ‰ رشد(Û±)ØŒ تهرانØŒ سمت.

 ـــــ (Û±Û³Û¸Û´)ØŒ زمینه روان شناسÙ‰ هیلگاردØŒ تهرانØŒ رشد.

دهخداØŒ علÙ‰ اکبر (Û±Û³Û·Û·)ØŒ لغت نامهØŒ تهرانØŒ دانشگاه تهران.

راغب اصفهانى، حسین بن محمد (Û±Û´Û±Û²ق)ØŒ المفردات فÙ‰ غریب القرآنØŒ بیروتØŒ دارالعلم.

رفیعى، بهروز (Û±Û³Û¹Û±)ØŒ آراØ¡ دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبناÙ‰ آنØŒ تهرانØŒ سمت.

سیفØŒ علÙ‰ اکبر (Û±Û³Û¸Û·)ØŒ روان شناسÙ‰ پرورشÙ‰ نوینØŒ تهرانØŒ دوران.

شریعتى،علÙ‰(Û±Û³Û¸Û¹)ØŒمکتب تعلیم وتربیت اسلامى،تهرانØŒچاپخش.

صالحى، محمد موسÙ‰ (Û±Û³Û¸Û´)ØŒ سیره تربیتÙ‰ حضرت زهرا علیهاالسلامØŒ پایان نامه کارشناسÙ‰ ارشدØŒ رشته علوم قرآنى، قمØŒ مرکز جهانÙ‰ علوم اسلامÙ‰.

صدوقØŒ محمدبن علÙ‰ (Û±Û³Û·Û·)ØŒ معانÙ‰ الاخبارØŒ تهرانØŒ دارالکتب الاسلامیه.

طباطبائى، سیدمحمدحسین (Û±Û¹Û¹Û·م)ØŒ المیزان فÙ‰ تفسیرالقرآنØŒ بیروتØŒ مؤسسه الاعلمÙ‰ للمطبوعات.

طبرسى، فضل بن حسن (Û±Û´Û±Û²ق)ØŒ مکارم الاخلاقØŒ چ چهارمØŒ قمØŒ شریف رضÙ‰.

کاردانØŒ علÙ‰ محمد و همکاران (Û±Û³Û¸Û°)ØŒ درآمدÙ‰ بر تعلیم و تربیت اسلامÙ‰ (Û±)ØŒ تهرانØŒ سمت.

کریمى، یوسف (Û±Û³Û¸Û°)ØŒ روان شناسÙ‰ تربیتى، تهرانØŒ ارسباران.

کلینى، محمدبن یعقوب (Û±Û´Û°Û·ق)ØŒ الکافى، چ چهارمØŒ دارالکتب الاسلامیه.

مایرØŒ فردریک (Û±Û³Û·Û´)ØŒ تاریخ اندیشه هاÙ‰ دینى، ترجمه علÙ‰ اصغر فیاضØŒ تهرانØŒ سمت.

مجلسى، محمدباقر (Û±Û´Û°Û³ق)ØŒ بحارالانوارØŒ چ دومØŒ بیروتØŒ دار احیاØ¡التراث العربÙ‰.

مصباحØŒ محمدتقÙ‰ (Û±Û³Û¸Û³)ØŒ جامÙ‰ از زلال کوثرØŒ قمØŒ مؤسسه آموزشÙ‰ و پژوهشÙ‰ امام خمینÙ‰ قدس سره.

مطهرى، مرتضÙ‰ (Û±Û³Û·Ûµ)ØŒ تعلیم و تربیت اسلامى، تهرانØŒ صدرا.

مک دانلدØŒ فردریک (Û±Û³Û¶Û¶)ØŒ روان شناسÙ‰ تربیتى، ترجمه زهره سرمدØŒ تهرانØŒ دانشگاه تهران.

موسوÙ‰ کاشمرى، سید مهدÙ‰ (Û±Û³Û¸Û¶)ØŒ روش هاÙ‰ تربیتØŒ قمØŒ بوستان کتاب.

میالارهØŒ گاستون (Û±Û³Û·Ûµ)ØŒ معنÙ‰ و حدود علوم تربیتى، ترجمه علÙ‰ محمد کاردانØŒ چ دومØŒ تهرانØŒ دانشگاه تهران.

نیلÙ‰ پورØŒ مهدÙ‰ (Û±Û³Û¸Û·)ØŒ فرهنگ فاطمیهØŒ اصفهانØŒ مرکز فرهنگÙ‰ رزمندگان اصفهان.

همت بنارى، علÙ‰ (Û±Û³Û¸Û³)ØŒ تعامل فقه و تربیتØŒ قمØŒ مؤسسه آموزشÙ‰ و پژوهشÙ‰ امام خمینÙ‰ قدس سره.

مجید زارعÙ‰: دانشجوÙ‰ دکترÙ‰ روان شناسÙ‰ عمومÙ‰ دانشگاه آزاد اسلامÙ‰ واحد علوم تحقیقات.

راحله کاردوانÙ‰: دانشجوÙ‰ دکترÙ‰ مطالعات زنان دانشگاه تربیت مدرس.

معرفت - سال بیست و دوم Ù€ شماره Û±Û¹Û²

انتهای متن/