در جامعه‌ای که نرخ بیکاری تحصیلکرده‌ها فزونی تØ£سف‌برانگیزی بر غیرتحصیلکرده‌ها می‌یابد و بازار مکاره کالاهای وارداتی و واسطه‌گری‌هاØŒ بر توان و دانش داخلی‌اشØŒ تنه می‌زندØ› تخصص در مدیریت‌ها چندان معنایی نداردØ› «حرافی‌های هنرمندانه» از «عملکردهای متعهدانه» برای خیلی‌ها چاره‌سازتر استØ› با آمارسازی‌ می‌توان افتخار کسب کردØ› شعار حمایت‌های مالی از پژوهشگران سر داد و به همین بهانهØŒ اساتید را به باد نصیحت گرفتØŒ بی‌آنکه برگی از رنجهای آنها را در کارنامه خود داشتØ› گودالی از رقابت‌های بی‌سرانجام برای کسب امتیازات ارتقائات و درجات مثلا علمی کند و خلاقیت‌ها را به پای آن ذبح و تلاش کرد که از مایه‌ها و سرمایه‌هاØŒ بی‌مایگی ساختØ› سیاست پشت سیاست نوشت و بند بند سیاستها را قربانی سالها تفسیرهای پیچ‌در پیچ در ناکجاآباد کرد تا نیروهای خلاق و باانگیزه‌ی سرگردانØŒ تقدیم سرزمینهای تشنه شوندØ› سخن گفتن از «حاکمیت علم در جامعه» سخت و دشوار است و سخنی از روی سرخوشی به نظر می‌رسد. و نتیجه این سخت و دشواری آن که جامعه اکنون ما با آن پشتوانه عظیم علمی که مورد غبطه بسیاری از جوامع استØŒ باور کنیم یا نهØŒ با فرهنگ علم بیگانه است و با آن که علمØŒ عÙŽلÙŽم قدرت‌نمایی در جهان امروز استØŒ خرج کردن ثروت‌های بادآورده نفتی را خوب بلد استØ› اما راه تولید ثروت از علم راØŒ نه آموخته است و نه با سرمستی از توهم پایان‌ناپذیری منابع طبیعی‌اش می‌خواهد که بیاموزد. پس اگر در چنین جامعه‌ایØŒ ما مسؤولیمØŒ باید از خود بپرسیم چرا در هر همایش و مناسبتی که نیاز به نمایش عملکردهایمان داریمØŒ سند افتخار دانشمندان بی‌ادعا را به نام دولت‌های خود می‌زنیم و از «رتبه تولید علم» که با ایثار محض محققان بی‌امکانات ما که کتابها در وصف این بی‌ادعایی و انگیزه‌های حقیقتا حیرت‌انگیز می‌توان نوشتØŒ کسب اعتبار می‌کنیمØŸ گوش مسؤولان پر است از تمنای بودجه پژوهش برای محققانی که آزمایشگاه‌های آنها از بی‌پولی به تاریکخانه‌هایی با تجهیزات موزه‌ای تبدیل شده‌اند و این تجهیزات برای آن که موتورشان روشن بماندØŒ روزها پژوهشگران را سرکار می‌گذارند و سبب می‌شوند بسیاری از محققان ما عطای تحقیقات را به لقایش ببخشند و به همان تئوری‌ها در کلاس‌های درس بسنده کنند. کار محققان ما با آن همه تاکید ویژه رهبر معظم انقلابØŒ بر عقب‌نماندن از قافله علمی جهانØŒ به جایی رسیده است که امروز توان تامین منابع مالی سفرهای علمی پژوهشی بین‌المللی و ارائه مقالات خود را در کنفرانس‌های جهانی ندارند و گواه این موضوع افت قابل توجه تعداد مقالات ارائه شده در سمینارهای بین‌المللی است که افت شتاب تولید علم را نیز به همراه داشت. چگونه می‌توان از اهمیت و اعتبار اجتماعی علم و دانشمندان سخن گفت اما شاهد بود که کمبود بودجه پژوهش و در نتیجه امکانات مناسب علمی و تحقیقاتی در دانشگاه‌هاØŒ اشک محققان تراز اول کشور را براستی درآورده استØ› چرا که هیچ تناسب منطقی در صرف درآمدهای کشور و بویژه اختصاص اعتبار مناسب به پژوهش وجود ندارد. بودجه‌ی کمرخمیده پژوهش همچنان در التماس سهمی از تولید ناخالص ملی است و هیچ گوش شنوایی برای جدی گرفتن تØ£کید ویژه رهبر معظم انقلاب بر اختصاص دست کم دو درصد از تولید ناخالص ملی به بودجه پژوهش تا رسیدن به سهم چهار درصدی بودجه تحقیقات تا افق Û±Û´Û°Û´ در کار نیست! اختصاص سهم بودجه پژوهش برای انجام تحقیقات و خرید تجهیزات آزمایشگاهی به عنوان اولین نیاز بدیهی دانشمندان کشورمان درحالی با موانع بلند و عیجبی مواجه است که گردش مالی توپ فوتبالØŒ سالی یکهزار میلیارد تومان است که از بودجه بیت‌المال به بازیکنان و کادر فنی با آن قراردادهای نجومی همواره حاشیه‌ساز تقدیم می‌شود. یعنی ما پذیرفته‌ایم که سالانه یکهزار میلیارد تومان را فدای توپ و چمنی کنیم که ثروتی برای کشور به همراه نداشته اما نتوانسته‌ایم اندکی بیشتر خرج نبوغ و تعهد نخبگانی کنیم که ماندن در کشور را به هر زحمتی که هستØŒ بر رفتن به «سرزمین‌های تشنه سرمایه انسانی با انگیزه» ترجیح داده‌اند.ØŒ به معنایی دیگرØŒ پهلوانان فکریØŒ رها شده و صرفا به قهرمانان جسمی توجه شده است در حالی کهØŒ عدالتØŒ پیشرفت و استقلال یک کشور مرهون جسم و جان ورزیدهØŒ فرهیخته و با نشاط شهروندانش بوده و باید هماهنگ و موزون به آنها پرداخت. اگرچه قصد این گزارش به هیچ وجه پرداختن به مقایسه دستمزد استادان دانشگاه‌ها با فوتبالیست‌ها نیست اما شاید دانستن این واقعیتØŒ برای خود هواداران فوتبال خالی از لطف نباشد: یک استاد تمام دانشگاه به عنوان کسی که از شروع تدریس در دانشگاه باید پلکان بسیار زیادی را طی Û³Û° سال خدمت تا زمان بازنشستگی طی کندØŒ پس از سه دهه خدمت آموزشیØŒ پژوهشی و اجرایی طاقت‌فرسا و نوشتن صدها مقاله با تعداد زیادی از استنادات و کسب عالی‌ترین درجه دانشگاهیØŒ برای دریافت دستمزد حدود ده میلیون تومانØŒ باید با عبور از مقطع کارشناسیØŒ کارشناسی ارشد و دکتری و سپس استخدام با مرتبه «استادیار»، «دانشیار» و نهایتاØŒ «استاد تمام»، پله‌ها را یک به یک طی کند تا دست آخر،‌ در جایگاه یک «پروفسور» پس از یک عمر تلاش شبانه‌روزی سی ساله به دستمزد عالی! دست یابد. با این همهØŒ چشم پرآب استادان و محققان کشور که اگر سطر به سطر گلایه‌هاشان را مرور کنیدØŒ محال است به واژه «خستگی» برسیدØŒ نه از دستمزد ده میلیونی در برابر دستمزد Û²Û²Û° میلیونی ماهانه یک مربی فوتبال است که عدالت در توزیع بودجه را به خوبی نشان می‌دهدØŒ بلکه از آزمایشگاه‌های خالی از امکانات مناسبی است که استاد دانشگاه برای روی پا نگه داشتن آن باید از جیب هم هزینه کند. همین بی‌عدالتی غیرقابل توجیه و ضعف امکانات آزمایشگاهی مراکز تحقیقاتی وقتی دو چندان می‌شود که چنین مراکزیØŒ مربوط به پژوهشهای بنیادی به عنوان بستر گسترش مرزهای دانش و نیز علوم پایه باشد که در حالت طبیعیØŒ بین توجه مسؤولان به نیازهای نخبگان علوم بنیادی و علوم پایه با سایر رشته‌ها تفاوت‌های زیادی احساس می‌شود و دانشمندان نخبه این رشته‌ها با القای این موضوع از سوی برخی مواجهند که یافته‌های علوم بنیادی مشکلی از جامعه را حل نمی‌کنند و نیازی به سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های این حوزه نیست که این برچسب‌ها سبب می‌شود نخبگان این رشته‌ها مکان مناسب‌تری برای اهداف علمی خویش انتخاب کنندØ› یعنی کشورهایی که برای پژوهشهای بنیادی ارزش بیشتری قائل باشند. حال آن که پژوهش‌های بنیادی مهم هستند و همان گونه که استادان این حوزه معتقدند بدون امکان استفاده از آزمایشگاه‌های مجهزØŒ تولید علم کیفی مقدور نیست و بهره‌وری و مدیریت بهینه تجهیزاتØŒ بستر سخت‌افزاری لازم جهت تولید علم کیفی را محقق خواهد کرد و در نتیجه داشتن آزمایشگاه‌های مجهز در دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها ضروری است. اشتباه نباید کردØ› مسØ£له را باید درست فهمیدØ› استادانØŒ نه مخالف اعتبارات ورزش این مملکت هستند و نه در حسرت دستمزد دو میلیارد تومانی یک مربی فوتبال برای یک فصل مانده‌اندØ› اما سوال این جاست اگر قرار است صرفا در تعیین سقف قراردادهای فوتبالیست‌ها خود را مثلا شبیه کشورهای اروپایی کرده و برای آن پول خرج کنیمØŒ آیا مثل همانها هم حرفه‌ای بازی می‌کنیمØŸ آیا دستمزدهای نجومی در فوتبال ما مانند کشورهای اروپایی از جیب باشگاه‌های خصوصی می‌رود یا از جیب بیت‌المالØŒ با آن حاشیه‌های همیشه تکراری‌اشØŸ! از سویی دیگر درحالی که برخی بر این اعتقادند که بخش خصوصی باید وارد سرمایه‌گذاری بر روی پژوهش شود و اساسا مشتری پژوهش باید بخش خصوصی باشد و نه دولت که حرف قابل بررسی است این سوال مطرح است: در کشوری که برای داشتن باشگاه خصوصی فوتبال هیچ قدمی برداشته نشدهØŒ چرا حمایت دولت از بودجه پژوهش نباید ضرورتی داشته باشد و شعار سرمایه‌گذاری خصوصی را باید سردادØŸ درست است که محققان در هیچ جمع رسمی و در هیچ تریبونی از آنچه بر سر آزمایشگاه‌های مراکز تحقیقاتی رفته است سخنی جز در محافل علمی خودمانی به بلندی نگفته‌اند اما اگر باور داریم که وزن اقتدار کشور در عرصه‌های جهانی اکنون بر شانه‌های دانشمندان این کشور استوار استØŒ نمی‌توان دستمزدهای مازراتی‌سواران و انباشت ثروت در زمین چمن پرحاشیه را دید و به حال و روز علم کشور و دستان خالی محققان بی‌حاشیه افسوس نخورد! پروفسور احمد رضا دهپورØŒ چهره سرشناس علمی بین‌المللی ایرانØŒ استاد تمام فارماکولوژی دانشگاه علوم پزشکی تهران به عنوان قطب پزشکی کشور است که به دلیل سالها تلاش اثرگذار در حوزه تخصصی‌اشØŒ تعداد مقالات و اخذ استنادات بالا در مقالاتØŒ جزØ¡ دانشمندان یک درصد برتر جهان در این رشته به شمار می‌رود. با این همه برخی معتقدند او پیش از آن که چهره سرشناس علمی برجسته در تخصص خود باشدØŒ استاد ورزیده‌ای است که باید هنر نخست او را صبرØŒ حوصله‌ و مهارتش در تربیت دانشجو دانست. دکتر آخوندزادهØŒ قائم‌مقام معاون تحقیقات وزیر بهداشت و استاد دانشکده پزشکی درباره او چنین اعتقاد دارد: صرف نظر از جایگاه ویژه پروفسور دهپور در گسترش علم فارماکولوژی در ایران و خاورمیانه ØŒ وی به معنای واقعی یک معلم (mentor) است و از نظر سبک و توانایی های آموزشی الگوی بی‌بدیلی برای بسیاری از دانشجویان است. وی فقط یک نمونه‌ از دانشمندانی است که در کنج آزمایشگاه‌های فاقد تجهیزات که بعضا به انباری لوازم قدیمی و خارج از رده شبیه‌تر است تا به یک مرکز تحقیقاتیØŒ عمر خود را در کنار دانشجویان بی‌شماری صرف کرده است که دست کم Û²Û°Û° تن از آنها که با وی کار پژوهشی داشته‌اند اکنون در ایران نیستند و ترک وطن کرده‌اند و البته بسیاری هم هنوز به امید آیندهØŒ با همین امکانات مشغول تحقیق و پژوهش‌اند. پروفسور دهپورØŒ در حالی که توصیف تاسف‌باری از وضعیت تجهیزات آزمایشگاهی «مرکز تحقیقات طب تجربی» و نیز تجهیزات آزمایشگاهی گروه فارماکولوژی دانشگاه می‌کندØŒ آزمایشگاهی که حتی معطل قفسه‌بندی به خاطر کمبود اعتبارات دانشگاهی مانده استØŒ در عین حال امیدوار است بتواند حتی فضای انباری گروه فارماکولوژی را هم به مرکز تحقیقات جدید تبدیل کند و به نتایج پژوهشهای دانشجویانش در آینده امیدوار باشد. گروه فارماکولوژی دانشگاه تهران از سال Û±Û³Û´Û¶ در ساختمان جدید راه‌اندازی شده ØŒاما به گفته پروفسور دهپورØŒ استاد گروه فارماکولوژی و رییس مرکز تحقیقات طب تجربی که از سال ÛµÛ· به گروه فارماکولوژی وارد شده و مشغول تدریس و پژوهش بودهØŒ تجهیزات آزمایشگاهی این گروه هفت کفن را هم پوسانده‌اندØ› به گونه‌ای که اکثر دستگاه‌ها از کار افتاده‌اندØŒ و به خاطر سر و صداهای زیادی که هنگام کار کردن ایجاد می‌کنند فضای موجود شباهتی به فضای تحقیقاتی که نیاز به تمرکز و آرامش فکری پژوهشگران دارد نداشته و گاهی در میانه فعالیت تحقیقاتی از کار می‌افتند و دانشجویان را معطل می‌گذارند. این دانشمند برجسته علوم پایه کشور می‌گوید: تمام دستگاه‌ها از رده خارج شده‌اند و نخبگان فارماکولوژی در قطب پزشکی کشور با همین دستگاه‌ها مشغول به تحقیق و پژوهش هستند و نتیجه بخشی تحقیقات چیزی شبیه معجزه است! آزمایشگاه فارماکولوژی دانشگاه علوم پزشکی تهران با آن فضای بسیار فرسودهØŒ تاریک و بعضا با اتاق‌های نمور کنده کاری شدهØŒ نمونه روشنی از وضعیت اعتبارات اختصاص یافته به دانشگاه‌ها و تجهیزات آزمایشگاهی است که برای نخبگان علمی فراهم کرده‌ایم و سایه هیچ مسوول و دوربین رسانه‌ای هم از آن جا رد نشده است. کار این ستاره‌ها التماس کردن استØŸ در شرایطی که کشورهای پیشرفته برای «حاکمیت علم در جامعه» و باور داشتن به ثروت آفرینی علمØŒ بهای بسیار سنگینی را پرداخته‌اند و قدرشناسی از سرآمدان علمی خود را صرفا به معرفی برگزیده‌ها در همایشها و مناسبتها خلاصه نکرده‌اند و تمام همت خویش را بر آن صرف کرده‌اند که زمینه‌ کارهای تحقیقاتی نخبگان خود را فراهم کنندØŒ آیا کار ستاره‌های علمی ما التماس کردن استØŸ درحالی که ما به رتبه تولید علم ØŒ آن هم فقط تولید مقالهØŒ دل خوش کرده‌ایم و در دادن پاسخی درست به نیازهای اولیه دانشمندان برای کارهای تحقیقاتیØŒ مانده‌ایمØŒ کشوری همچون سوئدØŒ عالی‌ترین سهم را در جهان به تحقیق و پژوهش اختصاص می‌دهد و نتیجه آن کهØŒ اگرچه در تولید مقاله از ما نیز عقب‌تر می‌ماند اما کیست که نداند که این کشور بی آن که به تولید مقاله دل خوش کرده باشدØŒ به واسطه بودجه تحقیقاتی عالی و داشتن مراکز پژوهشی توسعه یافتهØŒ توانسته در مقالات پراستنادØŒ گوی سبقت‌ ربوده و بخشی از مهمترین شرکتهای دارویی و فناوری جهان را در اختیار داشته باشدØ› همچنین است کشورهای فنلاندØŒ ژاپنØŒ آمریکاØŒ چینØŒ کره جنوبیØŒ دانمارکØŒ آلمانØŒ فرانسهØŒ اترییش و حتی سنگاپور! با این که بودجه کافی جزو آرزوهای محققان ما شده است اما غصه‌های دانشمندانی امثال پروفسور دهپور با آن سابقه درخشان علمی که ماندن در کشور را به ترک وطن ترجیح داده‌اندØŒ تنها نداشتن تجهیزات آزمایشگاهی پیر و فرسوده و از کار افتاده نیستØŒ بلکه به گفته وی محققان بسیاری و از جمله او و همکارانش برای تصویب طرح‌های پژوهشی دانشجویان تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی) با چنان حجم عظیمی از بوروکراسی مواجهند که گاهی از پذیرش دانشجو برای کار تحقیقاتی پشیمان می‌شوند. وجود مشکلاتی در زمینه تحقیقات بویژه ضعف و کمبود امکانات آزمایشگاهی محققان تراز اول کشور که سرمایه‌گذاری بر روی آنها می‌تواند ما را به ثروت برساند در حالیست که امروزه کشورهای پیشرفته دنیا با آگاهی از هزینه‌های سرسام‌آور آموزش عالیØŒ برنامه‌های گسترده‌ای برای شکار مغزها دارند. کشورهایی که بودجه‌های کلانی را صرف تحقیق و توسعه و بستر مناسبی را برای پذیرش نخبگان کشورهای مختلف فراهم می‌کنند. شیوه‌های نادرست برخورد با علم در کشور که امروز به یکی از علل مهم خروج تحصیل کرده‌های نخبه انجامیده استØŒ کم اهمیت شمردن جایگاه علم و از جمله علوم پایهØŒ ضعف ساختارهای علمیØŒ کاغذ بازی گریبانگیر پژوهش در نهادهای علمیØŒ بی‌توجهی به حفظ منزلت استادان و تامین رفاه و نیازهای مادی و معنوی آنهاØŒ گرانی تکنولوژی پژوهش و عدم اختصاص بودجه‌های کافی به دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی ما را به این اعتقاد راسخ می‌رساند که مسؤولان دچار یک مشکل مزمن هستند و آن عدم باور به اهمیت جایگاه علم و تحقیق و پژوهش در کشور است. فقر امکانات مالی و تجهیزاتی در حالی محققان کشور را به رنج افکنده است که بر اساس یک پژوهش انجام شده از دانشجویان و استادان دانشگاهØŒ نقش کمبود امکانات پژوهش و بودجه تحقیقات از نظر Û¸Û° درصد افراد مورد بررسیØŒ از جمله عوامل بسیار مهم مهاجرت نخبگان بوده است. و مسؤولانی که زیبا و سخاوتمندانه از بودجه عمومی کشورØŒ پاداش‌های چند صد میلیونی به بازیکنان برای برد در رقابت‌های بین‌المللی اختصاص می‌دهند لابد می‌دانند که اگر سابقه تقدیر از دانشمندان که قدرت کشور در دستان متواضع آنهاست را بررسی کنیمØŒ می‌بینیم که برای تامین اعتبار یک جایزه علمی بین‌المللی هم درمانده‌ایم و بدتر از آن آوار بوروکراسی را هم بر سر فعالیت‌های پژوهشی‌شان فرود آورده‌ایم. بر مسؤولان بودجه کشور است که قدر علم و دانشمندان این کشور را نه به حرف و همایش که در عمل بدانند. علم ایرانØŒ عزت‌آفرین غریبی است که اگر نبودØŒ جرØ£ت صحبت در جهان را نداشتیم و اگر چندان قدردان دانشمندان خود نیستیم که موفقیتهای سیاسی و بین‌المللی را همگی مرهون همین چهره‌های بی‌ادعا بدانیم و حتی شایسته بدانیم که خیابانهایمان را به نام دانشمندان در قید حیاتمان مزین کنیمØŒ دست کمØŒ با دیده عدالتØŒ در توزیع بودجه عمومی کشور بنگریم. شاید توصیف دکتر آخوندزادهØŒ قائم‌مقام معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت از میزان نبوغ جامعه علمی ایرانØŒ همین جا به کار آید که «در حال حاضر به دلایل مختلف در بسیاری از موارد در صنعت و حتی کشاورزی قابلیت رقابت با کشورهایی حتی مانند ترکیه را نداریمØ› برای مثال یک کیلو هندوانه در مرکز تهران Û±Û´Û°Û° تومان و در مرکز استانبول Û¸Û°Û° تومان است و عنوان می‌شود که حتی با این قیمت هزینه حمل و نقل در ایرانØŒ صرف نمی‌کند! در حالیکه در ترکیهØŒ بنزین شش برابر قیمت ایران استØ› این درحالیست که در مقایسهØŒ در ایران با یک دهم اعتبارات پژوهشی در ترکیه ما در بسیاری از موارد جلوتر از ترکیه حرکت می‌کنیم و این گواهی بر پتانسیل نیروی انسانی ما در ایران استØ› همان نسلی که توسط دانشمندانی همچون پروفسور دهپور تربیت می‌شوند» درک عمق فاجعه در همین مثال سادهØŒ در گرو باور به این ویژگی ممتاز و منحصربه‌فرد جامعه علمی ایران است که از کاه بودجه‌ای که به آن بخشیدیمØŒ چه کوهی از افتخار ساخته است! و ما تاخیر در پذیرش یک تفاهم جهانی در اصل «سپردن تولید ثروت پایدار به دستان پرتوان دانشمندان و نبوغ نخبگان» را چگونه برای نسل آینده توجیه خواهیم کردØŸ! منبع:ایسنا