خانواده - تربیت فرزند

بنام خدا - تربیت کودکان و فرزندانمان مسئله بسیار مهمیه.چون نسل آیندمون رو تشکیل میدن.البته تربیت باید اسلامی باشه........

برای اینکه فرزند دلبندتونو بتونین بهتر تربیت اسلامی کنین این مطلبو حتما بخونید !

بقیه رو در ادامه بخونین

چکیده
بچه همان زمانی که به دنیا می‌آید غریزه علم یابی او زنده است و از جمله غرایزی که زنده بالفعل و وابسته به علم یابی است غریزه محبت یابی است. همان طوری که وقتی بچه به دنیا می‌آید غذا می‌خواهد و فطرتش پستان مادر را طلب می‌کندØŒ نیز فطرتش ناز می‌خواهدØŒ دست نوازش مادر را طلب می‌کندØ› پس پدر و مادران توجه داشته باشند که حتماÙ‹ بچه را خودِ مادر شیر دهدØŒ بچه را شیرخوارگاه نبرندØŒ بچه را به مهد کودک نسپارندØ› همه والدین این را می‌دانند بچه یک ماهه را وقتی که نوازشش کنیØŒ روی او بخندیØŒ تبسم کنیØŒ او نیز می‌خندد و تبسم می‌کندØŒ و اگر سر او داد بزنی گریه می‌کند و ...
سبب ارائه این تحقیق تبیین این است که یک فرزند از همین کودکی نیازمند به تربیت دینی و اسلامی می‌باشد و نباید تربیت را فقط در آداب معاشرت و چگونگی خوردن و خوابیدن دانستØ› بلکه تربیت لحظه به لحظØ© عمر و همه ابعاد زندگی انسان را دربر خواهد گرفت. ما در مقاله پیش رو به علت احساس چنین ضرورتیØŒ مباحث زیر را بررسی می‌کنیم: اهمیت تربیت فرزندان و احترام به آنانØŒ چگونگی رابطه با فرزندانØŒ زمانØŒ تØ£ثیر و چگونگی تربیت دینیØŒ اهمیت سن تکلیفØŒ اقدامات کلی والدین و ...
کلید واژه: آدابØŒ تربیتØŒ فرزندØŒ اسلامØŒ دینØŒ والدین.
مقدمه
فرزند انسان نتیجه آمال و آرزوهای او می‌باشدØ› زیرا که او ثمره حیات وی محسوب می‌گردد که به عنوان جانشین در روی زمین باقی می‌ماند. شایسته است که این نماینده واقعی انسانØŒ به خصوصیات ویژه‌ای آراسته گرددØŒ و نمی‌توان به این هدف نایل گرددØ› مگر اینکه فرزند را به آداب نیکو تربیت نمود.
پیامبر (ص) می‌فرمایند: «اکرِمُوا Ø£ولادÙŽکُم و Ø£حسِنوا آدابÙŽهُم یُغفÙŽرلÙŽکُمØ› (1) فرزند خود را گرامی بدارید و آنان را خوب تربیت کنید تا آمرزیده شوید.» برای رسیدن به این هدفØŒ خود والدین باید اهل تحقیق و مطالعه باشند تا بر اساس تحقیق و بررسی‌های که به دست آورده‌اندØŒ آنچه را که می‌خواهند به فرزندشان بیاموزندØŒ درستی آن را باور داشته باشند. متØ£سفانه بسیاری از اطلاعاتی که والدین دارای آن می‌باشند بر اساس القائات محیطی و تعصبات والدین به آن‌ها رسیده است و باید توجه داشت که این اطلاعات ممکن است نادرست و همراه با خطا باشد. محیطØŒ اولین معمای کودک است که تمام القائات فکری و فرهنگی و آموزشی خود را به کودک ارائه می‌کندØ› زیرا که پس از سه چهار سالØŒ وقتی با کودک سخن می‌گوییمØŒ ملاحظه می‌کنیم که کودکØŒ درست به زبانی سخن می‌گوید که والدینØŒ اطرافیان و به طور کلی محیط تربیتی او به او القاØ¡ کرده است. پس می‌توان گفت که محیط پرورشی کودکØŒ اطلاعات فرهنگی خود را بر ذهن و قلب کودکان به طور اجباری القا می‌کند. چنین القایی نه تنها در مورد زبانØŒ بلکه در موارد دیگر نظیر فرهنگ اقتصاد و ... دین وجود دارد.
القائات و یادگیری مذهبیØŒ از شایع‌ترین القائات محیط پرورشی کودک می‌باشد. به لحاظ اینکهØŒ کودکی که در یک خانواده مسلمان به دنیا آمده باشدØŒ بر اثر تربیت والدین آن خانوادهØŒ مسلمان تربیت می‌شود و کودکی که در یک خانواده مسیحی به دنیا آمده باشدØŒ بر اثر تربیت آن خانوادهØŒ مسیحی خواهد گردید و همین طور یهودی و ... می‌توان چنین نتیجه گرفت که پذیرش دین کودک از طرف والدین نمی‌تواند یک دین واقعی باشدØ› زیرا والدینØŒ آن را بر اساس تعصبی که دارند به فرزندان خود القاØ¡ نموده‌اند. این موضوع بسیار دقیق علمی را حضرت پیامبر (ص) چه زیبا می‌فرمایند: «کُلُّ مُولودِ یولÙŽدُ عÙŽلی الفِطرۀِ حتÙ‘ی یکونÙŽ اÙŽبÙŽواهُ یُهÙŽوِّدانِهِ و یُنÙŽصِّرانِهِ؛ (2) هر کودکی با فطرت توحید متولد می‌شودØŒ لیکن این والدین او هستند که کودک را یهودی یا مسیحی تربیت می‌کنند.»

خالی الذهن بودن کودک

کودک در سنین اول زندگی خود فاقد هر گونه ادراکی است. اما احساس او کامل است. در مورد خالی الذهن بودن کودک از ادراکØŒ خدای تعالی در قرآن کریمØŒ سوره نحل آیه 78 می‌فرماید: «وÙŽاللÙ‘ÙŽهُ Ø£ÙŽخÙ’رÙŽجÙŽکُم مِّن بُطُونِ أُمÙ‘ÙŽهÙŽاتِکُمÙ’ لÙŽاتÙŽعÙ’لÙŽمُونÙŽ شÙŽیًْاÙ‹Ø› خداوند شما را از شکم‌های مادرانتان خارج کرد در حالی که چیزی نمی‌دانستید.» کلام خداوند متعال از خالی الذهن بودن قلب و ذهن کودک از هر گونه آگاهی و ادراک می‌باشد. به تدریج که کودک رشد می‌کندØ› اطلاعات و ادراکات محیطیØ› ذهن او را فرا می‌گیرند. ذهن و قلب کودک همچون آینه شفاف است که هر گونه محرکی را در خود منعکس می‌سازد. هر گونه ادراکی که در حد توانائی ذهنی به کودک ارائه شودØŒ به سرعت آن را جذب می‌کند. در زمینه سرعت انتقال ادراکات و یادگیری‌ها به ذهن و قلب کودکØŒ مولا امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «و اِنما قÙŽلبÙŽ الحÙŽدÙŽث کÙŽالØ£رضِ الخالیه‌یØŒ ما اُلقیÙŽ فیها مِن شیØ¡ قÙŽبِلÙŽتهُ؛ (3) قلب نوجوان نورس مانند زمین خالی است. هر تخمی که در آن افشانده شود به خوبی می‌پذیرد.» یکی از دلایلی که ثابت می‌کند تمام محرکات محیطی می‌تواند در ضمیر کودک ثبت شودØŒ وجود رفتارهای ناخود آگاه می‌باشدØ› زیرا انسان گاهی رفتاری از خود بروز می‌دهد که از چگونگی آن رفتار آگاهی کافی ندارندØ› مثل ترس از تاریکی. (4)
اسلام مکتب تربیت است و والدین را به تربیت نیکوی خود و فرزندانشان ترغیب و تشویق نموده است. خداوند متعال در قرآن کریم فرموده است: «یÙŽا Ø£ÙŽیهَُّا الÙ‘ÙŽذِینÙŽ Ø¡ÙŽامÙŽنُواÙ’ قُواÙ’ Ø£ÙŽنفُسÙŽکمُ Ù’وÙŽ Ø£ÙŽهÙ’لِیکم نÙŽارÙ‹اØ› (5) ای کسانی که ایمان آورده‌ایدØ› خود و خانواده خود را از آتش نگاه دارید.» مولا امیرالمومنین (ع) در تفسیر این آیه شریفه می‌فرمایند: «عÙŽلÙ‘موا انفُسÙŽکُم و اُهلِیکُم الخÙŽیر و Ø£دÙ‘ÙŽبوهُمØ› (6) یعنی به خود و خانواده خود خوبی بیاموزید و آنان را تربیت کنید.» با توجه به آیه‌ای که مورد مطالعه قرار گرفتØŒ اهمیت تربیت فرزندان به خوبی آشکار می‌شود. فرزندانی که تحت سرپرستی والدین قرار می‌گیرندØ› امید می‌رود که اگر به خوبی تربیت شوندØ› بتوانند افراد مفیدی برای خود و جامعه واقع گردندØ› زیرا تربیت فرزندان می‌تواند بهترین هدیه از سوی والدین برای فرزندان محسوب می‌شود.
حضرت امام صادق (ع) می‌فرماید: «بهترین میراث پدران برای فرزندانØŒ ادب است نه مال و ثروت! زیرا ثروت از میان می‌رود و ادب پایدار می‌ماند.» (7) کودکی که در خانواده با ایمان و روشن ضمیر تربیت شده باشدØŒ دارای ارزش والائی استØ› زیرا زندگی انسان بر پایه تربیت صحیح استوار است و اگر کودکی نیکو تربیت شودØ› بدون تردید می‌تواند فردی صالح و شایسته برای جامعه واقع گردد. تربیت خوب فرزندØŒ بدون تردید دارای اجر اخروی نیز برای والدین می‌باشدØ› زیرا اثر فرزند صالح پس از مرگ والدینØ› همواره به آن‌ها می‌رسد و خداوند متعال آنها به خاطر تربیت فرزند صالحØ› مورد تکریم قرار می‌دهد. پیامبر بزرگوار (ص) می‌فرمایند: «هر کس دختر داشته باشد و او را خوب تربیت کند و به خوبی او را دانش بیاموزد و از نعمت‌هائی که خداوند به او عطا فرمودهØŒ به وفور بهره‌مندش سازدØŒ آن دختر مانع و سپر پدر در برابر آتش دوزخ خواهد بود.» (8) مناسب‌ترین و معروف‌ترین طبقه بندی مراحل تربیتی کودکØŒ توسط حضرت امام صادق (ع) ارائه گردیده است. آن بزرگوار به طور تلویحی در این روایتØŒ تمام مسائل رشد جسمیØŒ روانیØŒ عاطفی و شخصیتی را مورد توجه قرار دادند. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «کودک خود را رها کن تا هفت سال بازی کندØŒ سپس او را به مدت هفت سال تربیت کنØŒ و به مدت هفت سال دیگر مشاورو ملازم خود قرار بدهØ› اگر در این امر موفق گشتی چه بهترØŒ و در غیر این صورت هیچ خیر و ثمری در او نخواهد بود.» (9) در این روایتØŒ امام صادق (ع) مراحل تربیتی کودک را تا رسیدن به مرحله جوانی به سه مرحله هفت ساله طبقه‌بندی می‌کنند. هر کدام از این مراحل دارای ویژگی خاصی می‌باشد که بر اساس رهنمودهائی از سوی آن بزرگوار توصیه گردیده است. با آگاهی از این رهنمودهای ارزشمندØŒ می‌توان انتظار داشت که والدین و مربیان بتوانند آن چنان که شایسته استØŒ فرزندانی تربیت کنند که فردی لایق برای خود و جامعه و خانواده خود باشند. (10)

احترام به فرزند

پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «فرزند شایستهØŒ دسته گلی از جانب خداوند است که میان بندگان قسمت می‌کند.» (11) برای رسیدن به چنین موهبت عظیمیØŒ شایسته است که والدین با آگاهی تمام با تربیت صحیح کودکانØŒ راه را برای رسیدن به چنین مرحله‌ای بگشایند. مهم‌ترین وظیفه والدین نسبت به فرزندشان آن است که با احترام گذاشتن به اوØŒ همواره شخصیت فردی و اجتماعی او را حفظ کنند و او را در میان همسالان و همبازی‌هایش خفیف و خوار جلوه ندهند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «همان گونه که فرزند نباید به والدین خود بی احترامی کندØŒ والدین نیز نباید نسبت به او بی احترامی نمایند.» (12) احترام به حقوق فردی و اجتماعی کودکان و نوجوانان از اهمیت بسزائی برخوردار استØ› زیرا که دارای حقوق اجتماعیØŒ آنان می‌آموزد که در آینده فردی عدالت خواه تربیت شوند. بدین جهت لازم است والدین در میان آنها به عدالت رفتار نمایند تا این خصیصه در رفتار آینده آنان جلوه‌گر شود. آن بزرگوار در کلامی دیگر می‌فرمایند: «میان فرزندان خود در عطا و بخشش به عدالت رفتار کنیدØŒ همچنان که دوست دارید آنان نیزØŒ در احترام و محبتØŒ میان شما عادلانه عمل کنند.» (13)

چند راه ارتباط مطلوب با فرزندان (14)

1. باید به فرزندانتان احترام بگذارید و برایشان ارزش قائل شوید و در صورت لزومØŒ خطاهای آنان را تذکر داده تا در رفع و اصلاح آن‌ها بکوشند.
2. در محیطی آرام به بحث و گفتگو بپردازید.
3. سعی نمائید احساسات مثبت خود را در رفتار و گفتار آنان نشان دهیدØ› ولی احساسات منفی را فقط در قالب کلمات با ملایمت ابراز نمائید.
4. به خاطر داشته باشید که نوجوانان نسبت به امر و نهی کردن بسیار حساس هستند.
5. هرگز در صدد قدرت نمائی بر نیاییدØ› چون هم والدین و هم کودکان میل به احساس قدرت نمائی دارند و از این عمل لذت می‌برند.
6. برای کودکان مسئولیت تعیین نمائید.
7. با ابراز علاقهØŒ آنان را از ابتلا به عقب ماندگی عاطفی نجات دهید.
8. از بی اعتنائی و بی تفاوتی بپرهیزیدØ› که باعث نابودی و خرابی ارتباطات می‌شود.
9. همیشه به آن‌ها پند و اندرز ندهید فقط گوش کنید و گوش کنید.
مراقبت‌های والدین در رابطه با فرزندان (15)
در سه سال اول که دوره پرستاریØŒ نام دارد والدین وظایفی دارند:
1. استحمام کودک تا سه سالگی توسط مادر انجام می‌شودØ› اما از چهار سالگیØŒ دختر توسط مادر و پسر توسط پدر حمام می‌شوند. البته عورتین باید پوشیده باشد.
2. در پوشش لباس تا سه سالگی باید لباس‌های رنگ روشن داشته باشند و بعد از آنØŒ رنگ و دوخت لباس باید جنسیت کودکان همخوانی داشته باشند. اگر لباسØŒ تنگ و چسبان باشد باعث فشارØ› خستگی و عصبانیت کودک می‌شود. ضمناÙ‹ در بیداری پیش از موعد غریزه جنسیØŒ مؤثر است. لباس‌های زیر نباید زبر و از الیاف پلاستیک باشد بلکه باید از جنس نخ پنبه‌ای باشد.
3. ختنه پسرانØŒ همان هفته اول بعد از تولد یا حداکثر تا پایان ماه اول باشد که زخم آن خیلی زود جوش می‌خورد.
4. خوب است کودکان در حضور و دید والدین بازی کنند تا خطاهای اخلاقی با تذکر بر طرف شود. به کودکان اجازه ندهید کولی بازی یا عروس و داماد بازی کنند.
5. در معاشرت‌ها فرهنگ برهنگی در دختران بیش از پسران است چه والدین و چه فرزندان در منزل آستین‌ها تا مچ و پاها را نیز تا مچ پا بپوشانند. نامحرمان حق ندارند کودکان ممیز را ببوسند و محرمان فقط باید پیشانی بچه‌ها را ببوسندØŒ دختران در سن تمیز نباید روی پای پدرانØŒ و پسران روی پای مادران بنشینند!
6. اگر زخم یا دمل در محدوده‌ی عورتین و کشاله ران پیدا شد باید برای درمان سریع آن اقدام شود.
7. برای دفع انگل‌ها و کرمک‌ها که موجب تحریک مخرج است باید اقدام شود.
8. در سایش‌ها هرگز به کودک اجازه ندهیم که به رو بخوابند!
9. در نوازش کودکان که امر لازمی است از جملات نادرست (فلان چیز تو را بخورم ...) استفاده نکنید.
10. در پاسخ به سئوالات کودکانØŒ گوش کنیم ساده و صحیح جواب دهیم. اگر پرسیدند: من چگونه به وجود آمدمØŸ خوب است مادر بگوید: تو خیلی کوچک بودی و من خیلی تو را دوست داشتم و در شکم خود گذاشتمØŒ بعد خدا تو را به دنیا آورد به تو شیر دادم تا بزرگ شدی و خدا را شکر می‌کنم کودکان تا همین حد راضی می‌شوند. هرگز نباید در پاسخ به آن‌ها مسائل زناشوئی مطرح شود! البته اگر در منزل پرنده‌ای نگهداری شود که کودک زاد و ولد آن‌ها را ببینند پاسخ بسیاری از سئوالات خود را دریافت می‌کنند.

زمان آغاز تربیت دینی

بزرگانØŒ دوران نونهالی را آغاز آموزش دینی می‌دانند. در روایتی از حضرت علی (ع) نقل شده است که خطاب به فرزندش امام حسن مجتبی (ع) فرمودند: «فرزندمØŒ قبل از این که دلِ نرم تو سختØŒ و فکرت مشغول شودØŒ من به تربیت تو اقدام کردم» (16) در نگاه دینیØŒ برای داشتن فرزند سالم و صالحØ› علاوه بر انتخاب همسری اصیل و دین‌دارØŒ رعایت مسائلی مانند زمان و چگونگی آمیزش و نیز دقت در تغذیه حلال و مناسب در دوران بارداری و شیردهی ضروری است. بخشی از سلامتی و بیماریØŒ زشتی و زیبائیØ› خوش خلقی و بدخلقیØ› و باهوشی و کودنی فرزندانØŒ به تغذیه پدر و مادر در آن‌ها قبل از انعقاد نطفه و دوران جنینی مربوط می‌شودØ› به عنوان نمونه از رسول اکرم (ص) نقل شده است که شیرØŒ پایه و اساس تربیت استØ› چرا که صفات زن را به طفل منتقل می‌کند. (17) زمان شروع تربیت دینی از دوران نونهالی استØ› چرا که فطرت خداجوی کودک هنوز دست نخورده است و اینØŒ کار مربی را بسیار آسان می‌کند. حضرت علی (ع) می‌فرمایند: «آنچه را فرد در کودکی می‌آموزدØŒ مانند نقشی است که روی سنگ حک می‌شود.» (18) یا اینکه می‌فرمایند: «قلب کودک مانند زمین خالی است که هر بذری را در آن بریزندØŒ رشد خواهد کرد» (19) اذان و اقامه که در بدو تولد در گوش نوزاد طنین انداز می‌شودØŒ در واقع عصاره‌ای از آموزه‌های دینی- الهی است که در ضمیر ناخودآگاه او تØ£ثیر خواهد داشتØ› لذا بر انجام این کار بسیار تØ£کید شده است. بسیاری از ما نیز خاطرات تلخ و شیرین از دوران طفولیت و کودکی خود در ذهن داریم و این امر نشان دهنده‌ی تØ£ثیر پذیری در دوران کودکی است. (20)

تØ£ثیر باور دینی در تربیت

پیش شرط تØ£ثیر امر و نهی والدین این است که خود آن‌ها عامل به مسائل و احکام دینی باشد و پیش شرط عامل بودن والدینØŒ باور قلبی آنها به آموزه‌های الهی است. در تعالیم دینی آمده است که در یک مورد اجازه‌ی ریا داریمØŒ آن هم هنگام آموزش اخلاق به فرزندانمان استØ› یعنی انجام اعمال دینی در معرض دید کودک باشد تا او نیز به آن سمت و سو تشویق شودØ› مانند خواندن نماز در کنار فرزند و یا کمک به نیازمندان توسط کودک. از همین رو به دیگران نیز توصیه شده است که در طول زندگیØŒ دیگران را با رفتار خود به دین دعوت کنند. امام صادق (ع) در روایتی می‌فرمایند: «کُونوا دÙŽعاه‌ی لِلنÙ‘اس به غیرِ Ø£لسِنÙŽتِکُمØ› (21) یعنی مردم را با روشی غیر زبانتانØŒ به سوی خدا بخوانید.»
پس چنانچه فرزند ما بر خلاف آموزه‌های دینی رفتار می‌کندØŒ باید علت را در خودمان جستجو کنیم و ببینیم کجا اشتباه کرده‌ایمØŸ اگر والدین معتقد نباشند که نمازØŒ کلید رستگاری و خوشبختی آدمی استØŒ در نتیجه برای آموزش نماز به فرزندان نیز وقت نمی‌گذارند. کودک باید دین را که در روان‌شناسیØŒ یک اصل مهم تربیتی به شمار می‌آید. هنگام نمازØŒ پدر و مادر هر دو باید به نماز بایستند. اگر مادر به نماز بایستدØŒ ولی پدر مشغول کار دیگری باشدØŒ بچه با خود می‌گوید: گویا نماز خیلی مهم نیستØŒ چون پدر نخواند و طوری هم نشد! حتی مادر در ایام عذر شرعیØŒ می‌تواند بر سر سجاده بنشیند و مشغول ذکر و دعا باشد و یا فرزند به مسجد و ... برده شود. نقل می‌کنند که فردی در مراجعه به منزل یکی از آشنایان خودØŒ از فرزندش سراغ او را می‌گیرد. او در جواب می‌گوید: پدرم کار دارد. آن فرد می‌پرسد: مشغول نماز خواندن استØŸ کودک پاسخ می‌دهد: نهØŒ پدرم اصلاÙ‹ نماز نمی‌خواند! چند لحظه بعدØŒ پدرش می‌آید. آن شخص با تعجب می‌گوید: پسرت فکر می‌کند تو نماز نمی‌خوانی! او با خنده می‌گوید: درست استØŒ چون نماز خواندن مرا ندیده است. صبح زود که همه خواب هستندØŒ من به مسجد می‌روم و نماز می‌خوانم. ظهر هم سرکار هستم و همان جا نماز می‌خوانم. غروب هم برای نماز به مسجد می‌روم. از این داستان می‌توان دریافت که اگر فرزندانØŒ نماز خواندن بزرگ‌ترها را نبینند به نماز تشویق نمی‌شوند. در چنین مواردی گاهی لازم است که والدین نمازشان را در خانه بخوانند و یا فرزندشان را با خود به مسجد ببرند. در واقع آنچه که به کوچک‌ترها درس می‌دهدØŒ «رفتار» بزرگ‌ترهاستØŒ نه «گفتار» آن‌ها. اما به راستی آیا تا به حال از خود پرسیده‌ایم که تا چه اندازه به ارزش‌های اسلامی و اعتقادات باور داریم که بخواهیم آن‌ها را به فرزندان خود منتقل کنیم!ØŸ بدانیم اگر در حضور فرزندان خود کتاب زندگی یعنی قرآن را مطالعه نکنیمØŒ کودک نیز در آینده این کار را نمی‌کند. اگر قرآن به دست گرفتن فقط به سفره‌ی عقد و مجلس ختم خلاص شودØŒ هیچ اثری نخواهد داشت. یک نمونه از این بی توجهیØŒ این است که وقتی دانشجوی ما کتاب قرآن را باز می‌کندØŒ یاسین را «یِس» می‌خواند! بنابراین باور قلبی والدین به مفاهیم دینیØŒ بسیار مهم است. (22)

موارد آموزش دینی

محتوای آموزش دینی بعد از دو سالگی که تکلم کودک کامل می‌شودØŒ عبارت است از: آموزش صلوات و ذکرهائی مثل «لا اله الاالله»ØŒ ایجاد محبت به پیامبر (ص) و اهل بیت (ع)ØŒ بیان خوبی‌ها و بدی‌هاØŒ مشاهده نماز و مناجات والدین با پروردگار و ... پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «وقتی فرزندانتان شش ساله شدندØŒ امر کنید نماز بخوانند. وقتی هفت ساله شدندØŒ در این‌باره بیشتر تØ£کید کنید و در صورت لزوم می‌توانید آن‌ها را بزنید». (23) از مجموع روایات می‌توان دریافت که والدین باید به کودک خود از سه سالگی ذکر «لااله الا الله» و از چهار سالگی ذکر «محمد رسول الله» را بیاموزند. همچنین در پنج سالگی او را به قبله متوجه کنند و از شش سالگی سجده و رکوع را به او یاد دهند. از هفت سالگی نیز شیوه وضو گرفتن به کودک نشان دهند و او را به نمازگذاران امر کنند. البته نباید نقش زمان و مکان را در القای این آموزه‌های دینی نادیده گرفت. لحظات خستگیØŒ آشفتگیØŒ خواب آلودگیØŒ اضطراب و کسالت‌های جسمی و روحیØŒ زمان خوبی برای این امر خطیر و مقدس نیست. (24)

آموزش قرآن و روایات اسلامی

آموزش قرآن در دوران کودکی که سنین آموزش وی به شمار می‌رود از اهمیت زیادی برخوردار است. کودکانی که با قرآن مØ£نوس شده باشند از لحاظ رفتاری با دیگر کودکان تفاوت‌های بسیاری دارند. خواندن قرآن و درک مفاهیم آن می‌تواند رفتارهای نامطلوب انسان را از بین ببرد. علاوه بر آنØŒ آموزش قرآن به فرزندان برای والدین اجر اخروی نیز دارد.
در روایتی از امام صادق (ع) می‌خوانیم: «هر کس فرزندش را ببوسد خداوند برای او کار نیکی در نامه عملش می‌نویسد و هر کس او را شاد کندØŒ خداوند او را در قیامت شاد می‌گرداند و هر کس او را قرآن یاد بدهد والدینش فراخوانده می‌شوند و دو جامه ارزشمند به آنان می‌پوشانند که از نور آن در جامه صورت‌های بهشتیانØŒ نورانی می‌گردد.» (25) از دیدگاه اسلامØŒ همراه آموزش قرآنØŒ فراگیری سخنان ائمه معصومین (ع) نیز از اهمیت بسزائی برخوردار استØ› زیرا کلام ارزشمند آن بزرگوارانØŒ تفسیر کننده آیات قرآن کریم می‌باشد و قرآن و روایات اسلامی مکمل یکدیگرند و یکی بدون دیگری نمی‌تواند فهم و درک عمیق در انسان ایجاد کند. حضرت امام صادق (ع) در این زمینه می‌فرمایند: «پیش از آنکه مرجئه (صاحب افکار باطل) بر شما پیشی بگیرند به یاد دادن احادیث به فرزندان خود مبادرت کنید.» (26) آموزش احادیث و سخنان ائمه معصومین (ع) می‌تواند دل‌های کودکان را بیدار نماید و قلوب آنان را مملو از آگاهی گرداند. علت انحراف نوجوانان و جوانانØŒ در اثر وجود خلاØ¡ فکری آنان می‌باشدØ› زیرا اگر آنان از سنین کودکی به آموزش و تربیت اصیل اسلام با روشی که ائمه معصومین (ع) بیان فرموده‌اندØ› سوق داده شده بودندØŒ اکنون در ذهن خود احساس بیهودگی نمی‌کردند و به سوی افکار باطل گرایش پیدا نمی‌کردند. مولا امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «از دانش ما به کودکان خود چیزی بیاموزید که خداوند به واسطه آن سودشان بخشد و صاحبان افکار باطل با آرای خود بر آنان چیره نشوند.» (27) بدین ترتیب وظیفه والدین در امر تعلیم و تربیت کودکØŒ در این مراحل سنی بسیار سنگین می‌باشدØ› زیرا که این دورانØŒ مرحله مهم آموزش است و نباید فرصت‌های طلائی آن را از دست داد.

آموزش و رعایت احکام

یکی دیگر از مراحل مهم این دوران که بر عهده‌ی والدین می‌باشدØŒ دادن آموزش‌های خاص به کودکان و نوجوانان استØ› زیرا آنان در این سنینØŒ به طور کامل راهنمائی‌های والدین را می‌پذیرندØŒ بنابراین والدین باید از این موهبت خدائی استفاده کنند و آن‌ها را با آموزش‌های خاص این دوران آشنا سازند. یادگیری نماز صحیحØŒ یکی از آموزش‌های خاص این دوران است که با دقت تمام از سوی والدین باید به فرزندان آموزش داده شود آموزش نماز دارای اهمیت ویژه‌ای است و کودکان و نوجوانان بهتر است از ابتدای این دوران به برگزاری نماز بپردازند. البته باید توجه داشت که این عمل به آموزش صحیح نمار نیازمند است و این وظیفه والدین است که آن‌ها را به این عمل تشویق و ترغیب نمایند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «فرزندان خود را در هفت سالگی نماز بیاموزید و چون ده ساله شدندØŒ آن‌ها را بر ترک نمار تنبیه کنید.» (28) یکی از مشکلات خاص این دورانØ› آشکار شدن بلوغ زودرس در بعضی از نوجوانان می‌باشد. این موضوع می‌تواند علامت هشدار دهنده‌ای برای والدین باشد. برای جلوگیری از بلوغ زودرس در نوجوانانØŒ دستورات مؤکÙ‘دی از سوی ائمه معصومین (ع) بیان گردیده است که می‌تواند قابل توجه والدین باشد. امام صادق (ع) در این‌باره می‌فرمایند: «کودک وقتی سن هفت سالگی را پشت سر گذاشتØŒ دیگر جایز نیست زن‌ها را ببوسد.» (29) اسلام از همان آغاز تولد دوران دوم کودکیØŒ دستور می‌دهد که آثار بلوغ زودرس را باید در کودک از بین برد و لذا چنین دستوری را برای والدین ارائه نموده است. یکی دیگر از عوامل بلوغ زودرس در کودکانØŒ خوابیدن آنان کنار هم در یک رختخواب می‌باشد و لذا اسلام دستور داده است که کودکان بعد از ده سالگی به هیچ وجه نباید در یک رختخواب بخوابند. امام صادق (ع) در این زمینه می‌فرمایند: «باید رختخواب بین پسر با پسرØŒ پسر با دختر و دختر با دختر را در ده سالگی از هم جدا کرد.» (30) یکی دیگر از عوامل ایجاد بلوغ زودرس در کودکان و نوجوانان که اهمیت بسیاری دارد و والدین همواره باید در رعایت آن کوشا باشند جدا کردن اتاق خواب نوجوانان از خود می‌باشد. پژوهش‌ها نشان می‌دهدØŒ خانوداه‌هائی که بیش از یک اتاق خواب برای خود و فرزندان ندارند و فرزندان نیز در اتاق والدین می‌خوابندØŒ فرزندانشان به بلوغ زودرس دچار می‌شوند! (31) این موضوع می‌تواند هشدار برای والدین باشد و آنان را از خواب غفلت بیدار کند. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «اگر مردی با زنش بیامیزد و در خانهØŒ کودکی بیدار باشد و آن دو را ببیند و یا صدای نفس زدنشان را بشنودØŒ آن کودک هرگز رستگار نخواهد شد.» (32) اکثر مطالعات منشØ£ انحرافات جنسی را ناشی از عدم آگاهی والدین بیان می‌کند.

چگونگی انتقال مفاهیم دینی

باید توجه داشت که ممکن است برخی از مفاهیم دینی برای کودکان ثقیل و خام باشدØ› لذا باید آن را مانند شکر در آب حل کنیم و همچون شربتی شیرین به فرزندانمان بچشانیمØ› یعنی برای آشنا ساختن آنان با ائمه اطهار (ع) از داستاهای معجزه و کرامات آن‌ها شروع کنیم تا برای نونهالان ما شیرین و جذاب باشدØ› زیرا آنان در سنی نیستند که از ما استدلال بخواهند. با همین روش باید آن‌ها را با فضایل و ارزش‌های مانند ایثارØŒ جهادØŒ کمک به هم نوع و دیگر مفاهیم دینی همچون نمازØŒ روزه و حجابØŒ احترام به والدین و معلمØŒ نظم و انضباطØŒ پاکیزگی و آراستگیØŒ امانت‌داریØŒ صداقت و ... آشنا کرد. نکته مهم برای ایجاد رابطه با نوجوانان و جوانان این است که مانند پیامبر اکرم (ص) «طبیب دوارØ› پزشک سیار» (33) باشیم و خود به سراغ بیمار برویمØ› نباید انتظار داشت که جوان به سراغ ما بیاید. در همین خصوصØŒ نقل می‌کنند که پیامبر اکرم (ص)ØŒ حسن (ع) و حسین (ع) را به پشت خود سوار می‌کرد و می‌فرمود: «نیکو شتری استØŒ شتر شما» (34) بنابراین قبل از هر چیزی باید اعتماد و علاقه جوانان را به خود جلب کنیم تا به آنچه آموزش می‌دهیمØŒ اقبال داشته باشند. سعی کنیم فضای خانواده به گونه‌ای باشد که کودک دچار سانسور فکری نشود. در حقیقت باید زمینه‌ای فراهم گردد که فرزند به راحتی و با اشتیاقØŒ مشکلات و سئوالات خود را با والدین مطرح کند اگر آنان نتوانند این وظیفه را به خوبی انجام دهندØŒ جوان برای دریافت پاسخ سئوالات خود به راه‌های نادرست و منابع غیر مطمئن روی آورده و دچار گمراهی و مشکلات روحی و فکری می‌گردد. (35)

اهمیت دادن به سن تکلیف

یکی دیگر از وظایف والدین در حین آغاز سن تکلیف فرزندشانØŒ این است که برای او جشن تکلیف برگزار می‌کنند و معنا و فلسفه آن را برای فرزند خود بیان نمایندØ› مثلاÙ‹ در مورد لزوم نماز خواندن به او بگویند: «خدا نعمت‌های زیادی به ما داده که ما باید برای تشکر از اوØŒ نماز بخوانیم». یکی از بزرگان دین به نام سید بن طاووس (ره) نه تنها به سالروز مکلف شدن خود اهمیت می‌دهد و از آن روز به عنوان بزرگ‌ترین عید یاد می‌کندØŒ بلکه به فکر می‌افتد تا جشنی برای بالغ شدن فرزند خود ترتیب دهد و از آن روز فراموش نشدنی تجلیل فراوان به عمل آورد. وی در نوشته خود از پدران و مادرانØŒ چنین گلایه می‌کند: «من تا کنون نشنیده‌ام کسی برای این روز بسیار بزرگ و فراموش نشدنی ارزشی قائل باشد و حق چنین روزی را ادا کرده باشد و یا برای از دست رفتن چنین روزیØŒ لحظه‌ای غصه خورده باشد. از این رو خود و فرزندان و دوستانم را سفارش می‌کنم که حق چنین روزی را ادا کنند در بزرگ داشت و احترام آن بکوشند.» (36)
آری برگزاری جشن تکلیفØŒ تØ£ثیر ماندگار و نیکی در فرزندان دارد. همان گونه که ما برای او جشن تولد می‌گیریم و بهترین هدایا را در آن روز تقدیمش می‌کنیم تا خاطره‌ای دلنشین در آلبوم زندگی‌اش برای او ثبت شودØŒ چنان چه برای جشن تکلیف نیز جشن و سرور بر پا کنیمØŒ آغاز سن تکلیف برای او به یاد ماندنی و ارزشمند خواهد شد. (37)

پرخاشØŒ ملایمت و نصیحت نوجوان

والدین نباید نوجوانان و جوانان را با اعمال نابخردانه و نسنجیده خود به عصیانگری وادار نمایندØ› زیرا روحیه عصیانگری و تمرُّد در آنها به شدت وجود دارد. پیامبر اکرم (ص) خطاب به مولا علی (ع) می‌فرمایند: «یا علیØŒ لعنت خدا بر پدر و مادری باد که فرزند خویش را به عصیان وادارند و باعث قطع رابطه محبت شوند.» (38) گاهی والدین از رفتار پرخاشگرانه فرزندان خود شکوه و شکایت می‌کنندØŒ در حالی که نمی‌دانند که خود آنان محرک پرخاشگری جوانان خود می‌باشندØ› زیرا جوان بر اساس دارا بودن روحیه جوانیØŒ در مقابل هر محرکی که برایش غیر منطقی جلوه کندØŒ واکنش نشان می‌هد. یکی دیگر از نابسامانی‌ها دوران نوجوانیØŒ داشتن حالت لجاجت جوانان می‌باشد. این ویژگی ناهنجارØŒ در بعضی از جوانان قابل مشاهده می‌باشدØ› باید دانش که انگیزه لجاجت همØŒ مانند انگیزه پرخاشگریØŒ در رفتار خود والدین نهفته است. مولا علی (ع) در مورد علت لجاجت جوانان می‌فرمایند: «زیاده‌روی در ملامت کردنØŒ شعله لجاجت را مشتعل می‌سازد.» (39) وقتی نصیحت گوئی والدینØŒ رنگ ملامت به خود می‌گیرد سبب می‌شود که جوانان در مقابل این عمل واکنش نشان دهند. باید توجه داشت که نصیحت گوئی بیش از حد برای جوانانØŒ آن هم در حضور دیگران می‌تواند شخصیت آنان را سرکوب و خدشه‌دار نماید مولای (ع) می‌فرمایند: «نصیحت گفتن فردی در حضور دیگران کوبیدن شخصیت او می‌باشد.» (40) بنابراین والدین باید به این امر آگاهی داشته باشند که هر گونه دلسوزی نا آگاهانه که در چهره ملامت کردن و نصیحت گوئی برای تربیت جوانان ابراز گرددØŒ نه تنها مشکلی را حل نخواهد کردØŒ بلکه رابطه والدین و جوان را مکدر خواهد نمود. (41)
خانه و خانواده خوب و سالم از دیدگاه کودکان و نوجوانان (42)
1. کودک در خانواده مورد پذیرش و توجه باشد و خود نیز به خوبی از آن آگاه باشد.
2. نسبت به پدر و مادر و دیگر اعضای خانواده احساس تعلق و پیوستگی کند و خود را بخش مهمی از شبکه خانوادگی به حساب آورد.
3. از آزادی متناسب با سن و نیازهای خود در چهار چوب ضوابط اخلاقی و تربیتی متعادل برخوردار باشد.
4. به او مسئولیت‌های متناسب با سن و توانائیش داده شود.
5. به کودکان برای همکاری فرصت دهیدØ› و در صورت انجام دستور از آن‌ها تشکر کنید.
6 . افکارش را بتواند با والدین خود در میان بگذارد و درخواست‌های خود را واضح و روشن بیان کند و از تجربه و تبادل نظر والدین بهره‌مند گردد.
7. حداقل در پاره‌ای از تصمیماتØŒ دخالت داشته باشد.
8. پدر و مادرØŒ خودØŒ الگوی عملی همه آن چیزهایی باشند که به فرزندانشان می‌گویند و از آنان انتظار دارند.
9. اشتباهات و خطاهای آنان را بدون تنبیه و تمسخر اصلاح کنند.
10. پدر و مادر با رابطه گرم و صمیمانه فضای خانه را مطبوع سازندØŒ به گونه‌ای که در آنØŒ همه افراد همدیگر را دوست بدارند و به یکدیگر کمک کنند.
11. پدر و مادر با تشویق و مهربانیØŒ زمینه‌های اعتقادی و مذهبی را در آنان پرورش دهند.
12. پدر و مادر انتظارات و توقعات خود را از فرزندانشانØŒ متناسب با سن و تجربه کودک از او بخواهند.
13. از آنجا که پاره‌ای از یادگیری‌ها به دلیل بی تجربگی و نا آگاهی کودک همیشه قرین با موفقعیت نخواهد بود پدر و مادر سعی کنند بیشتر به موفقعیت‌ها و پیشرفت‌های او تکیه کنند تا بر شکست‌ها و خطاهای او.
نتیجه گیری
مباحثی که در این مقاله به آن‌ها پرداخته شد و نتایجی که از این مقاله عاید ما می‌گردد به شرح ذیل می‌باشد:
1. هر کودکی با فطرت توحید متولد می‌شودØŒ لیکن این والدین او هستند که کودک را یهودی یا مسیحی تربیت می‌کنند.
2. محبت خود را به بچه‌ها صادقانه ثابت کنیم و توجه داشته باشیم که آن‌ها فرق لوس کردن با محبت را می‌فهمند.
3. در اجرای دستورات دینیØŒ سخت گیری نکنیم. توجه داشته باشیم که آنها به اندازه خودشان مکلف هستند.
4. زمان شروع تربیت دینی از دوران نونهالی استØ› چرا که فطرت خداجوی کودک هنوز دست نخورده است و اینØŒ کارِ مربی را بسیار آسان می‌کند.
5. پیش شرط تØ£ثیر امر و نهی والدین این است که خود آن‌ها عامل به مسائل و احکام دینی باشد و پیش شرط عامل بودن والدینØŒ باور قلبی آنها به آموزه‌های الهی است.
6. باید زمینه‌ای فراهم گردد که فرزند به راحتی و با اشتیاقØŒ مشکلات و سئوالات خود را با والدین مطرح کند.
7. قبل از هر چیزی باید اعتماد و علاقه جوانان را به خود جلب کنیم تا به آنچه آموزش می‌دهیمØŒ اقبال داشته باشند.
8. نصیحت گوئی بیش از حد برای جوانانØŒ آن هم در حضور دیگران می‌تواند شخصیت آنان را سرکوب و خدشه‌دار نماید.

پی نوشت ها :
 

1. میزان الحکمهØŒ ج 1ØŒ ص 103
2. الحدیثØŒ ج 2ØŒ ص 377
3. تحف العقولØŒ ص 67
4. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلامØŒ صص 61 و 62
5. تحریمØŒ 6
6. میزان الحکمهØŒ ج 1ØŒ ص 103
7. میزان الحکمهØŒ ج 1ØŒ ص 101
8. میزان الحکمهØŒ ج 1ØŒ ص 101
9. میزان الحکمهØŒ ج 1ØŒ ص 105
10. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلامØŒ صص 74 - 72
11. میزان الحکمهØŒ ج 14ØŒ ص 7085
12. میزان الحکمهØŒ ج 14ØŒ ص 7109
13. میزان الحکمهØŒ ج 14ØŒ ص 7089
14. بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانانØŒ صص 17 و 18
15. بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانانØŒ صص 70 و 71
16. نهج البلاغهØŒ نامه 31ØŒ ص 522
17. مستدرک الوسائلØŒ ج 15ØŒ ص 163
18. بحار الانوارØŒ ج 1ØŒ ص 224
19. نهج البلاغهØŒ نامه 31ØŒ ص 522
20. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوانØŒ صص 47 و 48
21. وسائل الشیعهØŒ ج 5ØŒ ص 246
22. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوانØŒ صص 43- 45
23. مستدرک الوسائلØŒ ج 3ØŒ ص 18
24. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوانØŒ صص 41 و 52
25. پژوهشی در تعلیم و تربیت اسلامیØŒ ص 203
26. حدیث تربیتØŒ ج 1ØŒ ص 130
27. میزان الحکمهØŒ ج 14ØŒ ص 7107
28. میزان الحکمهØŒ ج 1ØŒ ص 103
29. اسلام و روان شناسیØŒ ص 99
30. اسلام و روان شناسیØŒ ص 99
31. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلامØŒ ص 98 و 99
32. اسلام و روان شناسیØŒ ص 100
33. بحار الانوارØŒ ج 34ØŒ ص 239
34. بحار الانوارØŒ ج 43ØŒ ص 285
35. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوانØŒ صص 53 و 54
36. حقوق فرزندان در مکتب اهل بیت (ع)ØŒ صص 294 و 296
37. آداب و آفات تربیت کودک و نوجوانØŒ صص 57 و 58
38. الحدیثØŒ ج 1ØŒ ص 301
39. حدیث تربیتØŒ ج 2ØŒ ص 65
40. الحدیثØŒ ج 1ØŒ ص 130
41. تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلامØŒ ص 108
42. بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانانØŒ صص 16 و 17

منابع پایانی
1. قرآن کریم.
2. امیرالمؤمنینØŒ علی بن ابی طالبØŒ نهج البلاغهØŒ ترجمه محمد دشتیØŒ انتشارات الهادیØŒ چاپ چهارمØŒ قمØŒ 1379 ش.
3. بستانیØŒ محمودØŒ اسلام و روان شناسیØŒ ترجمه محمود هویشمØŒ انتشارات آستان قدس رضویØŒ چاپ اولØŒ مشهدØŒ 1372 ش.
4. بن شعبه الحرانیØŒ حسینØŒ تحف العقولØŒ ترجمه صادق حسن زادهØŒ انتشارات آل علیØŒ بی‌جاØŒ 1382 ش.
5. ژاله فرØŒ تقیØŒ تربیت فرزند از دیدگاه مکتب اسلامØŒ انتشارات نیکان کتابØŒ چاپ اولØŒ زنجانØŒ 1384 ش.
6. سید میرزائی و شاهرخی و قطبیØŒ داوود و علی و هادیØŒ آداب و آفات تربیت کودک و نوجوانØŒ انتشارات احمدیهØŒ چاپ پانزدهمØŒ قمØŒ 1390 ش.
7. صادقیØŒ لیلاØŒ بایدها و نبایدها در تربیت کودکان و نوجوانانØŒ انتشارات سخنØŒ چاپ اولØŒ تهرانØŒ 1387 ش.
8. صانعیØŒ مهدیØŒ پژوهشی در تعلیم و تربیت اسلامیØŒ انتشارات سنابادØŒ چاپ اولØŒ بی‌جاØŒ 1378 ش.
9. عاملیØŒ حرØŒ وسائل الشیعهØŒ انتشارات مؤسسه آل البیتØŒ بی‌چاØŒ قمØŒ 1409 ق.
10. فرید تنکابنیØŒ مرتضیØŒ الحدیثØŒ انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامیØŒ بی‌چاØŒ بی‌جاØŒ 1376 ش.
11. فلسفیØŒ محمد تقیØŒ حدیث تربیتØŒ پیام آزادیØŒ بی‌جاØŒ 1375 ش.
12. کاوهØŒ سعیدØŒ ناکارآمدی‌ها در تربیت فرزندانØŒ انتشارات سخنØŒ چاپ اولØŒ تهرانØŒ 1388 ش.
13. مجلسیØŒ محمد باقرØŒ بحار الانوارØŒ انتشارات مؤسسه الوفاØ¡ØŒ بی‌چاØŒ بیروتØŒ 1404 ق.
14. محمدی ری شهریØŒ محمدØŒ میزان الحکمهØŒ ترجمه حمیدرضا شیخیØŒ انتشارات سازمان چاپ و نشرØŒ چاپ سومØŒ بی‌جاØŒ 1381 ش.
15. نوریØŒ میرزا حسینØŒ مستدرک الوسائلØŒ انتشارات مؤسسه آل البیتØŒ بی‌چاØŒ قمØŒ 1408 ق.
/ع

منبع : راسخون