سایت نودیها – خبرگزاری فارس -  علیرضا کریمی: در حدود Û³ سال پیشØŒ صاحب این قلم در یادداشتی تاکید کرد که روس‌ها برای تقابل با بحران تروریسم سلفی – تکفیری و به دلایلی دیگرØŒ به ایرانی قوی در خاورمیانه نیاز دارند. مهر ماه سال گذشتهØŒ روس‌ها عملا در نبرد با تروریسم تکفیری در سوریه با ایران وارد جبهه نظامی مشترک شدند و حضور مستشاری ایران در این کشور را با حملات هوایی خود تکمیل کردند. هرچند حملات روسیه به تروریست‌های سلفی فراز و نشیب به خود دیدهØŒ اما روشن است که راهبرد مسکو در تقابل با بحران تروریسم در خاورمیانه راهبردی مبتنی بر همکاری با جمهوری اسلامی ایران است.

با این وجودØŒ خبری که اخیرا در خصوص استفاده موقت جنگنده‌های روسیه از پایگاه شهید نوژه همدان برای حمله به اهداف تروریست‌ها در خاک سوریه منتشر شدØŒ نشان می‌داد که ابعاد همکاری‌های ایران و روسیه وارد صفحه جدیدی شده است. بعد از سال Û±Û¹Û·Û³ که گفته می‌شود ایران به هواپیماهای شوروی اجازه داد در جریان جنگ «یوم کیپور» برای برخی کشورهای عربی تجهیزات ببرندØŒ این اولین باری است که فضای ایران بر روی جنگنده‌های خارجی گشوده می‌شود.

بلافاصله پس از تائید این خبر از سوی روس‌ها و سپس منابع ایرانیØŒ صحبت‌هایی در خصوص قانونی بودن یا نبودن استفاده جنگنده‌های روس از پایگاه شهید نوژه همدان مطرح شد که پیش از آنکه کسی در داخل ایران پاسخ این شبهات را بدهدØŒ بخش فارسی بنگاه سخن‌پراکنی دولتی بریتانیا به این مدعیات پاسخ داد: «اصل Û±Û´Û¶ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران می‌گوید "استقرار هر گونه پایگاه نظامی خارجی در کشور هر چند به عنوان استفاده‌‌های صلح‏ آمیز باشد ممنوع است" اما قانون درباره در اختیار دادن پایگاه نظامی به صورت موقت یا اجاره‌ای یا اجازه استقرار هواپیماهای نظامی خارجی سکوت کرده است. بر اساس اصل Û±Û·Û¶ قانون اساسیØŒ "بهره‌گیری از امکانات مادی و معنوی کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی" از وظایف شورای عالی امنیت ملی است که مصوبات آن برای قانونی شدن باید به تصویب رهبر جمهوری اسلامی ایران برسد. بر این اساس محتمل است که در اختیار قرار دادن پایگاه نظامی به روسیه بخشی از "توافقات نظامی ایران و روسیه" باشد و مقام‌های ایرانی بر اساس بند سوم اصل Û±Û·Û¶ این اقدام را "بهره‌گیری از امکانات کشور برای مقابله با تهدید خارجی" تفسیر و بر اساس آن مجوز استفاده نظامی روسیه از پایگاه هوایی نوژه همدان را صادر کرده باشند.» از سوی دیگرØŒ علاØ¡الدین بروجردیØŒ رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز تصریح کرد که استفاده روس‌ها از پایگاه شهید نوژه همدان مغایرتی با اصل Û±Û´Û¶ قانون اساسی ندارد. به گفته آقای بروجردیØŒ استفاده از حریم هوایی با هدف مبارزه با تروریسم و داعش صورت گرفته و براساس همکاری چهارجانبه ایرانØŒ عراقØŒ روسیه و سوریه است.

حسین دهقانØŒ وزیر دفاع نیز در این خصوص تصریح کرد که «اگر کسی از روی ناآگاهی چنین برداشتی کرده که ما پایگاه نظامی ایران را در اختیار روسیه قرار دادیم و این اقدام‌مان خلاف قانون اساسی بوده،‌ اشتباه برداشت کرده استØŒ چرا که ما هیچ پایگاهی در اختیار روسیه قرار نداده‌ایم.» وی همچنین به این نکته نیز اشاره کرد که «اقدامی که صورت گرفتهØŒ تصمیم نظام و شورای عالی امنیت ملی بوده است.»

تا روز اول شهریور که وزارت امور خارجه ایران و وزارت دفاع روسیه تائید کردند که استفاده جنگنده‌های روس از پایگاه نوژه به پایان رسیدهØŒ حرف و حدیث در خصوص آن فراوان بود. ریشه‌یابی این حرف و حدیث‌هاØŒ کاری است که در شرایط کنونی واجب به نظر می‌رسد.

* تاریخ روابط ایران و روسیه

شاید اساسی‌ترین مانعی که در برابر همکاری راهبردی و بالاخص نظامی ایران و روسیه وجود داردØŒ «حافظه تاریخی ایرانیان» در خصوص رفتار روس‌هاست. بدون هیچ تردیدیØŒ روابط ایران و روسیه در دوران قاجاریه را باید یک «فاجعه» نامید. از همان زمان بنیان‌گذاری سلسله قاجارها توسط آقامحمدخان و در پی حمله نظامی گسترده وی به گرجستانØŒ تنش‌های جدی بین ایران و روسیه آغاز شدØ› اما بدترین دوران را باید دوران فتحعلی‌شاه قاجار دانست که دو معاهده گلستان و ترکمانچای و از دست رفتن Û±Û· شهر قفقازØŒ به آن دوران بازمی‌گردد.

معاهده گلستان که پس از شکست ایران در جنگ موسوم به اصلان‌دوز شکل گرفتØŒ قره‌باغØŒ گنجهØŒ شکیØŒ شیروانØŒ دربندØŒ باکوØŒ قوباØŒ ایالت‌های شرقی گرجستانØŒ بخش‌هایی از ولایات تالش و داغستان را از ایران گرفت و به روس‌ها بخشید.

دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه نیز به عهدنامه‌ای به‌نام ترکمانچای منجر شد که رود ارس را مرز ایران و روسیه قرار داد. در سلسله جنگ‌های دوم در واقع چیزی نمانده بود که تبریز هم از دست برود. مرزهایی که ایران امروزه در شمال غربی با همسایگان خود داردØŒ مرزهای معاهده ترکمانچای است.

این بخش به واقع سیاه‌ترین بخش تاریخ روابط ایران و روسیه استØ› اما همه ماجرا نیست. از این پس نیز دخالت‌های روس‌ها در ایران ادامه دارد. «در نیمه دوم قرن نوزدهمØŒ انگلیس و روسیه برای کسب امتیازات بیشتر از شاه قاجار با یکدیگر رقابت داشتند و در پایان قرن نوزدهم اغلب منابع کشور و طرح‌های فنی آن تحت اداره و یا استخراج بیگانگان بود. در خلال این دورانØŒ استیلای روسها بیش‌ازپیش گردید. آنها نه‌تنها با تصرف اراضی ایران و ضمیمه‌ساختن آن به خاک خود مرزهایشان را گسترش می‌دادندØŒ بلکه شاه ایران را با اعطای وام‌های سنگینØŒ عملا به خود وابسته می‌کردند.» (اینجا)

جنگ جهانی اول برای مدتی در این روند تعدیل ایجاد کرد. روی کار آمدن «ولادیمیر ایلیچ اولیانوف» (لنین) در روسیه و ایده‌های انقلابی ویØŒ ابطال امتیازات استعماری را از پی داشت اما شوروی با روی کار آمدن «ژوزف بریساریونویچ جوگاشویلی» (استالین) باز هم به همان «تهدید برÙ‘ی» همیشگی علیه ایران بدل شد. این روند زمانی خود را نشان داد که پس از جنگ دوم جهانیØŒ روس‌ها با حمایت از فرقه دموکرات آذربایجانØŒ عملا به جدایی بخشی از ایران از این کشور کمک می‌کردند. هدف استالین جداسازی نه‌تنها آذربایجانØŒ بلکه بخش‌های شمالی ایران و تبدیل آنها به اقمار اتحاد جماهیر شوروی بود. سودای دسترسی به آب‌های گرم که به دوران کاترین کبیر برمی‌گشتØŒ در استالین هم خودنمایی می‌کرد.

علاوه بر اینها و بالاخص در دوران پهلوی دومØŒ حمایت از جریان‌های کمونیستی و به‌خصوص حزب توده ایران در دستور کار مسکو بود. در دوران ملی شدن صنعت نفتØŒ همین حزب توده نقش مخربی را بازی می‌کردØ› بدوا مصدق را آمریکایی دانسته و با وی مخالفت می‌کرد و پس از قیام Û³Û° تیر با نزدیک شدن به مصدق عملا مقدمات بدبینی جدی به دولت وی را در بسیاری از اقشار جامعه ایجاد کرد. در آن دورانØŒ برخی از کودتای Û²Û¸ مرداد تنها از آن رو حمایت کردند که ایران را در خطر افتادن به دامان کمونیسم می‌دیدند.

پس از انقلاب اسلامی ایران نیز اتحاد جماهیر شوروی تا زمان فروپاشی عملا در جبهه مقابل ایران قرار داشت. هر چند که در روزهای منتهی به انقلابØŒ رادیو مسکو از حرکت انقلابی ایرانیان حمایت می‌کرد اما بعدا و در جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایرانØŒ مسکو عملا اصلی‌ترین تامین‌کننده تجهیزات و تسلیحات مورد نیاز بغداد بود. آنها که دوران جنگ را به‌خاطر دارندØŒ حتما به‌خاطرشان هست که عمده هواپیماهای جنگی عراق که در آسمان ایران دیده می‌شدند از نوع «میگ» بودند و موشک‌هایی که تهران را هدف قرار می‌داد از نوع «اسکاد» بود. کسانی که در سال‌های اولیه انقلاب اسلامی به تظاهرات رفته باشندØŒ حتما شعار «مرگ بر شوروی» را در کنار شعار «مرگ بر آمریکا» به‌خاطر می‌آورند.

از سوی دیگرØŒ شوروی در دوران برژنف عملا با اشغال افغانستانØŒ همسایه شرقی ایرانØŒ تهدید برÙ‘ی خود را بر ایران افزون کرده بود. این روند اما با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تغییر شگرفی یافت.

* تهدید برÙ‘ی

با مطالعه چکیده تاریخی فوقØŒ حتما بر مخاطب فرهیخته آشکار گردیده که اساسی‌ترین چالش تاریخی ایران در برابر روسیهØŒ تهدید برÙ‘ی (زمینی) بوده است. سودای دست‌یابی به آب‌های گرمØŒ در یک مقطع باعث شد که بخش‌هایی از خاک ایران به تسخیر روس‌ها درآید و در برهه‌های دیگر نیز ایران همیشه شمشیر روسیه تزاری یا شوروی را بر بالای سر خود حس می‌کرد. اما این روند در سال Û±Û¹Û¹Û± و با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و به تبع آنØŒ تغییر در نظم بین‌المللی متحول شد.

روس‌ها در اوان دوران پس از فروپاشیØŒ چنان با مشکلات اقتصادی و مسائل داخلی نظیر جدایی‌طلبی چچنی‌ها دست به گریبان بودند که اصولا نمی‌توانستند تهدیدی برای ایران محسوب شوند. در همین دورانØŒ روابط ایران و روسیه رو به ارتقا نهاد.

پس از روی کار آمدن ولادیمیر پوتینØŒ روسیه با پشت سر گذاشتن مشکلات و ضعف‌های درونیØŒ توانست بار دیگر خود را به‌عنوان قدرتی بین‌المللی نشان دهدØŒ اما دیگر نه امکان و نه انگیزه توسعه‌طلبی را نداشت:

الف – آمریکا پس از سال ۱۹۹۱، همواره تلاش کرده است از برآمدن روس‌ها به‌عنوان یک تهدید تمام‌عیار دوباره در قاره اروپا ممانعت کند. توسعه سریع و روزافزون ناتو در مرزهای غربی و حتی جنوبی روسیهØŒ بخشی از راهبرد واشنگتن برای تحدید مسکو بوده است.

ب – روس‌ها در این شرایط تنها توانستند یک محدوده امنیتی را برای خود تعریف کنند که برای آنها به‌مثابه خط قرمز بوده و غرب را به آن راه نمی‌دهند. برای حفظ این مناطق از نفوذ غرب روس‌ها یک‌بار دست به جنگ زدند (گرجستان) و یک‌بار هم شبه‌جزیره کریمه را به خاک خود ملحق کردند.

ج – روسیه دیگر بنیه اقتصادی لازم را هم برای توسعه‌طلبی ارضی ندارد. روس‌ها اگرچه هنوز توان نظامی قابل ملاحظه‌ای دارند اما توسعه‌طلبی نظامی تنها جنگ‌افزار نمی‌خواهدØŒ به بودجه هم نیاز دارد. وقتی آمریکا که Û²Û° درصد از اقتصاد دنیا را در اختیار داردØŒ پس از جنگ‌های افغانستان و عراق و تحت فشارهای روزافزون اقتصادی راهبرد توسعه‌طلبی خود را تعدیل کرد و تغییر دادØŒ روسیه با اقتصادی به‌مراتب کوچک‌تر – و اکنون تحریم‌شده - چگونه می‌تواند روند توسعه‌طلبی را در پیش بگیردØŸ

د – از اینها گذشتهØŒ ایران دیگر ایران دوران قاجار یا حتی پهلوی نیست که بخواهد هدف توسعه‌طلبی نظامی روسیه یا هر کشور دیگری قرار گیرد. هزینه هرگونه نبرد با ایران به‌حدی سنگین است که غرب نیز به‌خود اجازه نداد آن را در برنامه‌های خود بگنجاند.

بر اساس دلایل فوق و ادله دیگری که می‌توان گرد آوردØŒ روسیه دیگر برای ایران یک تهدید برÙ‘ی نیستØŒ بلکه تهدید برÙ‘ی برای ایران پس از سال Û²Û°Û°Û± واشنگتن است. این روند اکنون Û²Ûµ سال مسبوق به سابقه است و می‌توان آن را یک الگوی جدید در روابط ایران و روسیه دانست. به این ترتیبØŒ الگوی روابط ایران و روسیه از خصومت – رقابت به الگوی رقابت – همکاری تغییر یافته استØ› بدان معنا که قطعا در مواردی (از جمله در دریای خزر) رقابت‌های جدی بین ایران و روسیه به چشم می‌خورد اما زمینه‌های قابل توجهی نیز برای همکاری وجود دارد. یکی از این زمینه‌هاØŒ همان‌طور که در یادداشت مهرماه Û¹Û² از همین قلم منتشر شدØŒ مبارزه با تروریسم تکفیری است که امروز خود را عینا نشان می‌دهد.

*  روند کوچ افکار عمومی از الگوی سابق به الگوی جدید

آنچه در بخش‌هایی از افکار عمومی کشور طی روزهای اخیر ناملایماتی را ایجاد کردهØŒ آن است که افکار عمومی هنوز به‌طور کامل به‌دوران پس از سال Û±Û¹Û¹Û± انتقال نیافته است. بخشی از این امر می‌تواند طبیعی انگاشته شود چرا که نام‌هایی نظیر ترکمانچایØŒ هنوز در شاکله فکری ایرانیان جای دارند. در همین مذاکرات اخیر مرتبط با برجامØŒ برخی از منتقدین که اکنون ثابت شده دست‌کم بخش‌هایی از ایراداتشان واقعا به برجام وارد بودهØŒ آن را با ترکمانچای مقایسه می‌کردند.

اما پاره‌هایی از افکار عمومی در این فقره تنها تحت تاثیر وقایع تاریخی نیستند. شبکه خبری بلومبرگ آمریکا اخیرا در گزارشی ادعا کرده بود که آمریکا می‌تواند از تحقیر ایرانیان در جریان معاهدات گلستان و ترکمانچای برای تخریب روابط ایران و روسیه استفاده کند. (اینجا)

از سوی دیگرØŒ روشن است که یک جریان متمایل به غرب در ایران چندان تمایلی به گسترش روابط ایران و روسیه ندارد. این مطلب را می‌توان از شعارهایی متوجه شد که در جریان ناآرامی‌های پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال Û±Û³Û¸Û¸ در تهران شنیده شد. «مرگ بر روسیه» و «مرگ بر چین»، علنا از سوی این جریان در تهران به زبان آورده شد. حضور این دست جریانات در شبکه‌های اجتماعی گسترده است و این‌دست ابزارهای مجازی طی سال‌های اخیرØŒ تاثیر قطعی بر شکل‌گیری افکار عمومی داشته‌اند. برای کسانی که این روزها شبکه‌های اجتماعی را دنبال می‌کنندØŒ نمی‌تواند تردیدی باقی باشد که همین تفکر غرب‌گرا تلاش می‌کند از حساسیت‌های تاریخی در خصوص نام روسیه استفاده کرده و استفاده موقت روس‌ها از یک پایگاه هوایی در استان همدان را جراحت‌بخش غرور ملی و استقلال کشور جلوه دهدØŒ اما همین جریان در برابر عقب‌نشینی‌های گسترده هسته‌ای و در مقابلØŒ رفع نشدن واقعی بسیاری از تحریم‌های مالی و بانکیØŒ نه اشاره‌ای به غرور ملی دارد و نه اعتنایی به استقلال ملک و ملتØ› تنها به یک دلیل: در برجام طرف ایران در واقع روسیه نیستØŒ واشنگتن است و برای غرب‌گرایانØŒ «هرچه آن خسرو کندØŒ شیرین کند.»

طبعا کشور نمی‌تواند اهداف راهبردی خود در منطقه و منافع جدی خود در حمایت از محور مقاومت را قربانی پیام‌های توئیتری و تلگرامی کند. یقینا اگر تصمیم به استفاده روس‌ها از پایگاه شهید نوژه گرفته شدهØŒ این تصمیم بدون اطلاع و رضایت شورای عالی امنیت ملی اخذ نگردیده استØŒ شورایی که ریاست آن بر عهده رئیس‌جمهور است و مصوباتش باید به تائید رهبر انقلاب برسند. بر این اساسØŒ تردیدی نیست که تمامی جوانب سنجیده شده‌اند و منافع ملی در حد اعلاØ¡ مورد توجه واقع شده‌اند.

علی شمخانیØŒ دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز در خصوص همکاری‌های ایران و روسیه به خبرگزاری صدا و سیما گفته است: «جنجال رسانه‌ای درباره همکاری‌های راهبردی ایران و روسیه طبیعی است.»

وی همچنین تصریح کرده است: «ائتلاف ضدتروریسم در منطقه به رهبری آمریکا با گذشت Û±.Ûµ سال هیچ دستاوردی نداشتهØŒ اما دستاوردهای ائتلاف چند ماهه ایرانØŒ سوریهØŒ روسیه و مقاومت لبنان آشکار است. دستاوردهای این ائتلاف در عراق شفاف و در سوریه در چندقدمی پیروزی نهایی است.»

اما شاید مهم‌ترین نکته در سخنان شمخانی این فراز باشد: «ایران امروز به علت نیازشØŒ با همکاری روسیه و مقاومت برای مقابله با فتنه‌های تکفیریØŒ روسیه قدرتمند را کنار خودش آورده و آن را به عنوان عملیات هوایی درکنار عملیات زمینی که طراح و مستشارش کشورمان است به کار گرفته است که نشانه اقتدار محسوب می‌شود.»

فارس