تازه های دینی در نودیها :  امام صادق(ع) به‌دلیل اینکه از اهل بیت رسول خدا(ص) است و از اساتید مذاهب اربعه اهل سنت به شمار می‌آیدØŒ دانشمندان اهل سنت مطالبی را درباره او بیان داشته‌اند که درباره هیچ یک از شخصیت‌های علمی خود نگفته‌اندØŒ مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم در پاسخ به این سؤال که آیا در کتاب‌های اهل سنت از امام صادق(ع) سخنی مبنی بر علم و تقوا و زهد آن حضرت گفته شده استØŸ می‌نویسد: Û±. اوصاف امام صادق(ع) در کتاب‌های اهل سنت افزون بر ذکر فضایل اهل بیتØŒ امام صادق(ع) با عناوین و عباراتی بزرگ و پرمعنا توصیف شده استØŒ این اوصاف و عناوین حاکی از جلالت و بزرگواری او در نسب و حسب است و بر مقام فوق‌العاده معنوی و علمی او نیز دلالت دارد. آن سلطان ملت مصطفویØŒ آن برهان حجت نبویØŒ آن عامل صدیقØŒ آن عالم تحقیقØŒ آن میوه دل اولیاØ¡ØŒ آن جگرگوشه انبیاØ¡ØŒ آن ناقد علیØŒ آن وارث نبیØŒ آن عارف عاشق: جعفر الصادق رضی الله عنه ابن‌عبدالبر در تعریف او چنین می‌گوید: جعفربن محمدبن علی‌بن ابی‌طالب رضی الله عنهم کنیه‌اش ابوعبدالله و مادرش فروه دختر قاسم پسر محمدبن ابی‌بکر صدیق است و او آن جعفری است که معروف به صادق است و او ثقهØŒ امینØŒ عاقلØŒ حکیمØŒ بسیار باتقوا و صاحب فضلی بوده که مذهب جعفری منسوب به اوست.(Û±) نووی دانشمند معروف اهل سنت او را این گونه توصیف می‌کند: او امام ابوعبدالله جعفربن محمدبن علی‌بن الحسین‌بن علی‌بن ابی‌طالب رضی الله عنهمØŒ هاشمیØŒ مدنی و صادق است. محمدبن اسحاق و یحیی انصاری و مالک و ابن‌جریح و شعبه و یحیی القطان و دیگران از او نقل حدیث کرده‌اند و همگی اتفاق بر امامت و جلالت و سیادت او دارندØŒ عمروبن ابی‌المقدام گفته است که هرگاه به جعفربن محمد نظر می‌کردمØŒ می‌دانستم که او از سلاله انبیاست.(Û²) شیخ عطار در کتاب تذکره الاولیاØ¡ که در شرح حال عرفا و اولیاØ¡ نگاشته است از امام صادق(ع) آغاز می‌کند و می‌گوید: آن سلطان ملت مصطفویØŒ آن برهان حجت نبویØŒ آن عامل صدیقØŒ آن عالم تحقیقØŒ آن میوه دل اولیاØ¡ØŒ آن جگرگوشه انبیاØ¡ØŒ آن ناقد علیØŒ آن وارث نبیØŒ آن عارف عاشق: جعفر الصادق رضی الله عنه. شیخ عطار می‌گوید: "ذکر انبیاØ¡ و صحابه و اهل بیت نیاز به کتاب جداگانه داردØŒ اما در این کتاب که شرح اولیاست به‌سبب تبرک به صادق ابتداØ¡ می‌کنیم" و سپس ادامه می‌دهد: چون ذکر او کرده شود از آنِ همه بودØŒ نه بینی که قومی که مذهب او دارندØŒ مذهب دوازده امام دارندØ› یعنی یکی دوازده است و دوازده یکیØŒ اگر تنها صفت او گویمØŒ به‌زبان و عبارت من راست نیاید که در جمله علوم و اشارات و عبارات بی‌تکلÙ‘ف به‌کمال بود و قدوه‌ جمله‌ مشایخ بود و اعتماد همه بر وی بود و مقتدای مطلق بودØŒ هم الهیان را شیخ بود و هم محمدیان را امام و هم اهل ذوق را پیشرو و هم اهل عشق را پیشواØŒ هم عبÙ‘اد را مقدÙ‘م و هم محمدیان را مکرمØŒ هم صاحب تصنیف حقایقØŒ هم در لطایف تفسیر و اسرار تنزیل بی‌نظیر بود... و عجب دارم از آن قوم که ایشان خیال بندند که اهل سنت و جماعت را با اهل بیت چیزی در راه است ... و من آن نمی‌دانم که کسی در خیال باطل مانده استØŒ آن می‌دانم که هر که به محمد ایمان دارد و به فرزندانش ندارد به محمد ایمان نداردØŒ تا به‌حدی که شافعی در دوستی اهل بیت به‌حدی بوده است که به رفضش نسبت کردند و محبوس کردند و او را در آن معنی شعری سروده است و یک بیت آن این است: «لو کان رفضا حب آل محمد فلیشهد الثقلان انی رافض»؛ اگر دوستی آل محمد رفض است گو جمله انس و جن گواهی دهید به رفض من.(Û³) Û². عبادت و تقوای امام صادق(ع) امام جعفر صادق(ع) با جان و دل بنده واقعی خداوند بود و لحظه‌ای از عبادت خدا غافل نبوده استØŒ مالک‌بن انس درباره عبادت آن حضرت می‌گوید: من ندیدم او را مگر بر سه خصلتØŒ یا نمازگزار بود یا روزه‌‌گیر و یا اینکه قرآن می‌خواند و ندیدم او را که بدون طهارت (وضو) حدیثی از رسول الله(ص) نقل کند و درباره چیزی که سودی نداشت سخن نمی‌گفتØŒ او از عالمان عابد و زاهدی بود که از خداوند می‌ترسندØŒ همانا سالی با او حج انجام دادم و چون به شجره(Û´) رسید محرم شدØŒ پس هرگاه می‌خواست تهلیل بگوید حالت غش و بی‌هوشی بر او عارض می‌شدØŒ من به او گفتم: آیا این حالت حتماÙ‹ باید بر تو عارض شودØŸ او با اکرام و چهره شادمان به من گفت: ای پسر ابی‌عامر! من می‌ترسم از اینکه بگویم «لبیک اللهم لبیک» خداوند بگوید «لا لبیک و لا سعدیک».(Ûµ) به‌گفته ابونعیم ابوعبدالله جعفربن محمد صادق امام ناطق بود و صاحب زمام ولایت بود که به عبادت و فروتنی رو آورده و عزلت و خشوع را اختیار کرده بود.(Û¶) از ابوحنیفه از فقیه‌ترین کسی که او را دیده استØŒ سؤال شدØŒ او در جواب گفت: «مارØ£یت احداÙ‹ افقه من جعفربن محمد»؛ هیچ کسی را فقیه‌تر از جعفربن محمد ندیده است. Û³. علم و فضل امام فضل و علم امام صادق(ع) بر ارباب علم و دانش پوشیده نیستØŒ این مطلب در کتاب‌های مختلف مربوطه بیان شده استØŒ در اینجا به‌عنوان نمونه به آنچه در برخی کتاب‌های اهل سنت آمده استØŒ اشاره می‌شود. محمد بستی می‌گوید: «و کان من سادات اهل البیت فقها و علما و فضلا روی عنه الثوری و مالک و شعبه و... .»؛ امام صادق(ع) از نظر فقه و علم و فضل از سادات اهل بیت بود و ثوری و مالک و شعبه و راویان زیاد دیگر از او نقل حدیث کرده‌اند.(Û·) از همه بالاتر ابوحنیفه رئیس مذهب حنفی که امروز در جامعه اسلامی بیشترین پیرو را دارا استØŒ او را فقیه‌ترین کسی معرفی کرده که در زندگی‌اش دیده است. حسن‌بن زیاد می‌گوید از ابوحنیفه از فقیه‌ترین کسی که او را دیده استØŒ سؤال شدØŒ او در جواب گفت: «مارØ£یت احداÙ‹ افقه من جعفربن محمد»؛ هیچ کسی را فقیه‌تر از جعفربن محمد ندیده است. این مطلب را زمانی متوجه شده که او را به‌دستور منصور خلیفه عباسی آزموده استØŒ وقتی که منصور از ابوحنیفه می‌خواهد چهل سؤال مشکل را آماده کرده و از امام صادق(ع) بپرسدØŒ ابوحنیفه چنین می‌کند و بعد از پاسخ‌های امام صادق(ع) بر مبنا و نظرهای تمام مذاهب اسلامیØŒ ابوحنیفه می‌گوید: من قبلاÙ‹ روایت کرده بودم که داناترین مردم عالم‌تر آنان به اختلاف مردم است.(Û¸) مراد امام ابوحنیفه این است که هر کسی که مسلط بر آراØ¡ و انظار تمام مذاهب اسلامی بوده و بر اختلافات بین آنان آگاهی داشته باشدØŒ عالم‌ترین فقیه اسلامی است و امام صادق چون علم کامل بر اختلاف آراØ¡ و فتاوی همه مذاهب داشته استØŒ پس او فقیه‌تر از همه بوده است. بنابراین افزون بر اینکه در متون اهل سنت از او روایات فراوانی نقل شده در تفسیر نیز از آراØ¡ آن حضرت استفاده شده است که به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم: سیوطی ذیل آیه «وÙŽاشÙ’کُرُوا لِی وÙŽلاتÙŽکÙ’فُرُونِ»(Û¹) سخنی از امام صادق(ع) نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: شکر کسی را که به شما نعمت می‌دهد انجام دهیدØŒ زیرا هنگامی که شکر منعم را انجام دهی نعمت‌ها بی‌پایان می‌گردد و اگر کفران‌ورزی نعمت‌ها بقا پیدا نمی‌کندØŒ شکر موجب فراوانی در نعمت و امان از غیر می‌شود.(Û±Û°) سمرقندی در تفسیر آیات آخر سوره آل عمران که شامل دعاهای متعددی می‌شود و به إِنÙ‘ÙŽکÙŽ لاتُخÙ’لِفُ الÙ’مِیعÙŽادÙŽ(Û±Û±) ختم می‌‌شودØŒ این سخن را از امام صادق(ع) نقل می‌کند که هر که خدا را به این دعاها بخواند حتماÙ‹ دعاهایش به اجابت می‌رسدØŒ زیرا خداوند به دعاکننده‌ها فرموده است: «أَنِّی لاأُضِیعُ عÙŽمÙŽلÙŽ عÙŽامِلٍ مِنÙ’کُمْ»(Û±Û²)Ø› یعنی ثواب عمل کسی را که در طاعت من آن را انجام داده است باطل نمی‌کنمØŒ حالا می‌خواهد این کس مرد باشد یا زن.(Û±Û³) سمعانی ذیل آیه «لÙŽوÙ’لا Ø£ÙŽنÙ’ رÙŽØ£ÙŽی بُرÙ’هÙŽانÙŽ رÙŽبِّهِ» (Û±Û´) که در داستان حضرت یوسف آمدهØŒ می‌گوید که امام صادق گفته است معنای برهان در این آیه این است که در خانه زن (زلیخا) بتی وجود داشت و او برخاست با پارچه‌ای آن را پوشاندØŒ حضرت یوسف به او گفت: چرا این کار را کردیØŸ او پاسخ داد: من از آن حیا می‌کنم مرا ببیند که مرتکب معصیت می‌شومØŒ حضرت یوسف گفت: "پس شایسته‌تر است من از پروردگارم حیا کنم" و این را گفت و فرار کرد.(Û±Ûµ) سیوطی به‌نقل از ابن‌عباس و ابن‌عمر می‌گوید: پیامبر(ص) فرمود که خداوند دارای Û¹Û¹ اسم استØŒ هر که آن‌ها را برشمرد داخل بهشت می‌شودØŒ از جعفربن محمد صادق از این اسم‌های Û¹Û¹گانه پرسیده شدØŒ او در جواب گفت: تمام این اسم‌ها در قرآن استØŒ در سوره فاتحه پنج اسم که عبارت‌اند از «یا اللهØŒ یاربØŒ یارحمنØŒ یارحیمØŒ یا مالک» و در سوره بقره سی و سه اسم است...(Û±Û¶) همین طور تا آخر قرآن Û¹Û¹ اسم خدا را از سوره‌های آن برشمرده است که مجالی برای ذکر آن‌ها در این مقاله وجود ندارد. Û´. سخنان و نصایح امام صادق(ع) مانند اجداد طاهرینش تمام عمرش را در راه ارشاد و رستگاری امت اسلامی و بالا بردن سطح علمی جامعه بشری سپری نموده و دلسوزانه با پیروی از رهنمودهای جدش رسول خدا(ص) در هدایت مردم کوشیده است و روی همین جهت است که سخنان و نصایح حکیمانه زیادی از آن حضرت به ارث مانده استØŒ امروز این میراث ارزشمند اسلامی مایه افتخار مسلمانان در جهان است و نه تنها مسلمانان بلکه همه بشریت می‌تواند گفتار و کردار این امام مسلمانان را سرمشق زندگی خود قرار داده و از تاریکی‌های جهل و نادانی خود را رهایی داده و از لذت نور علم و هدایت بهره‌مند شود. سخنان امام صادق(ع) شامل حوزه‌های اعتقادیØŒ اخلاقیØŒ عبادیØŒ اجتماعی و علمی می‌شودØŒ در اینجا به چند نمونه‌ای از این سخنان و نصایحی که در کتاب‌های اهل سنت منعکس شده بسنده می‌کنیم. از جعفربن محمد از کیفیت خدا پرسیده شدØŒ در جواب گفت: «نور لا ظلمه فیه و علم لا جهل فیه و حیات لا موت فیه»(Û±Û·)Ø› یعنی خدا نوری است که هیچ تاریکی‌ای در آن نیست و علمی است که جهلی در آن وجود ندارد و زندگی است که مرگی در آن نیست. امام صادق(ع) مردم را به جلب رضای خدا توصیه کرده و می‌گوید: مردم را با چیزی که خدا را به سخط می‌آورد راضی نکنید و آنان را به‌خاطر چیزی که خدا به شما نداده استØŒ نکوهش و مذمت نکنید و آنان را به‌خاطر رزقی که خداوند به آنان داده ستایش نکنیدØŒ زیرا رزق و روزی چیزی است که به‌وسیله حرص حریص به دست نمی‌آید و به‌وسیله تنفر متنفر رد نمی‌شودØŒ اگر یکی از شما از رزق فرار کندØŒ همان گونه که از مرگ فرار می‌کندØŒ همانا رزقش او را درک خواهد کردØŒ همانند مرگ که او را درک می‌کند.(Û±Û¸) امام صادق(ع) استحکام روابط اجتماعی و ایجاد اعتماد و برادری بین افراد جامعه را بر نفی ظلم و دروغ و وعده خلاف منوط می‌داند و می‌فرماید: کسی که سه خصلت در او باشد چهار چیز نسبت به او بر مردم واجب می‌شود: در هنگام معاشرت با آن‌ها بر آنان ظلم نکند و در هنگام سخن گفتن با آ‌ن‌ها به آنان دروغ نگوید و در هنگام وعده دادن به آن‌ها با آنان وعده خلافی نکند و در این صورت بر مردم است که عدل او را آشکار سازد و مروÙ‘ت او را به کمال رساند و برادری او بر آنان واجب می‌شود و غیبتش بر آنان حرام می‌شود.(Û±Û¹) ای پسرکم! بپرهیز از اینکه مردم را ناچیز شماری که تو را ناچیز خواهد شمرد و بپرهیز از داخل شدن به جاهایی که تو را کمک نمی‌کند که باعث ذلت تو خواهد شد. Ûµ. فرازهایی از وصیت امام به فرزندش معمولاÙ‹ وصیت‌های مردم به امور مادی و ارث و میراث و کارهای انجام نشده تعلق دارد و از طرف وصیت کننده سفارشات و توصیه‌هایی به وصی می‌شود که بر طبق وصیت او عمل کرده و در انجام آن‌ها کوتاهی نکندØŒ اما بزرگان دین توجه خاصی به امور دینی و معنوی و هدایت و ارشاد مردم دارد و روی همین جهت وصیت امام صادق(ع) به فرزندش امام موسی کاظم(ع) که به‌عقیده امامیه جانشین پدرش و امام هفتم استØŒ به امور معنوی و اخلاقی مربوط می‌شودØŒ مخاطب این وصیت در ظاهر اگرچه فرزندش امام کاظم استØŒ ولی در حقیقت آموزه‌های آن متوجه همه مسلمانان بوده و برای همگان چراغ راه‌های تاریک در این دنیا استØŒ در اینجا مناسب است که برخی از فرازهای وصیت‌نامه امام ذکر شود. آن گونه که نقل شده است امام در روزهای واپسین عمر خود به فرزندش خطاب می‌کند: ای پسرکم! وصیتم را بپذیر و آن را حفظ کنØŒ زیرا اگر آن‌ها را حفظ کنی زندگی با سعادت و مرگ نیکو خواهی داشت. ای پسرکم! کسی که به آنچه خداوند قسمتش کرده راضی باشد بی‌نیاز خواهد بود و کسی که چشمانش به مال دیگران دوختهØŒ فقیر خواهد مرد و کسی که راضی نباشد به آنچه خداوند قسمتش کردهØŒ خدا را در قضائش متهم کرده استØŒ کسی که لغزش خود را کوچک شماردØŒ لغزش دیگران را بزرگ می‌شمارد و کسی که لغزش دیگران را کوچک بشمارد لغزش خود را بزرگ می‌شماردØŒ ای پسرکم! کسی که حجاب دیگران را برداردØŒ عورات خانه‌اش آشکار شود و کسی که شمشیر بغاوت را برکشد با همان شمشیر کشته خواهد شد و کسی که در جمع سفیهان داخل شود حقیر شود و کسی که با عالمان همنشین شودØŒ بزرگ شود و کسی که به جاهای بد داخل شود متهم شود. ای پسرکم! بپرهیز از اینکه مردم را ناچیز شماری که تو را ناچیز خواهند شمرد و بپرهیز از داخل شدن به جاهایی که تو را کمک نمی‌کند که باعث ذلت تو خواهد شدØŒ ای پسرکم! حق را بگو چه به‌سودت باشد و چه به‌زیانتØŒ ای پسرکمØŒ تلاوت کننده کتاب خدا و فاش کننده سلام با صدای بلند سلام کردن و امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر و وصل کننده قطع رحم و آغاز کننده سخن با کسی که با تو سخن نمی‌گوید و عطا کننده به سائل باش... ای پسرکم! اگر زیارت می‌کنی دیدار می‌کنی بهترین‌ها را زیارت کن و فجار را زیارت مکن که آنان صخره‌ای است که آبش بیرون نیاید و درختی است که برگ‌هایش سبز نشود و زمینی است که گیاهش آشکار نشود. (Û²Û°) در پایان از آنچه در این مقاله به‌طور اجمال بیان شدØŒ این نتیجه را می‌توان گرفت که امام صادق(ع) میان همه مسلمانان از جایگاه معنوی و علمی فوق‌العاده برخوردار است و دارای مقام رفیع و شامخ نزد آنان است و در راه هدایت و ارشاد مسلمانان در حوزه‌های علم و عمل از هیچ تلاشی فروگذار نکرده و با غنی کردن فرهنگ و تمدن اسلامی باعث بالندگی مسلمانان در جهان شده است. منبع: تسنیم به نقل از فارس