هفته گذشته مراسم تجلیل از آیت الله امینی در قم برگزار شد. مراسمی با حضور علی لاریجانی که رئیس مجلس در آن اعتدال و خارج نشدن از دایره انصاف را ویژگی اصلی آیت الله امینی بر شمردند. یکی از نقاط حساس و کلیدی انقلاب ماجرای عزل مرحوم منتظری از قائم مقامی رهبری و عتاب حضرت امام خمینی خطاب به آقای هاشمی رفسنجانی است. ماجرایی که شاید شندین آن از زبان خاطرات آیت الله امینی به عنوان یکی از نردیکان و دوستان و همشهری های مرحوم منتظری خالی از لطف نباشد: طرح موضوع قائم‌مقامی در خبرگان بدون مشورت با امام و علی‌رغم عدم رضایت ایشان وقتی در جلسه Û²Û¶ تیرماه Û±Û³Û¶Û´ØŒ مجلس خبرگان طرح تعیین قائم مقام برای رهبری را به تصویب رساند و آیت‌الله منتظری را مصداق این عنوان تشخیص دادØŒ «بعضی خبرگان همین طرح را «بدون قید» تعیین مصداق امضاØ¡ کردندØ› ولی چند نفر آن را با اضافه‌ی قید «معظم‌له مصداق قسمت اول اصل Û±Û°Û· می‌باشد» امضاØ¡ کردند.»۳ این موضوع نشان می‌دهد که بزرگانی در مجلس خبرگانØŒ انتخاب ایشان را به صلاح نمی‌دانسته‌اند. جالب آنکه بعد از این انتخابØŒ اعضای مجلس «خبرگان در پایان همین اجلاس خدمت امام رسیدند و حضرت امام برای آنان سخنرانی کردØŒ ولی در رابطه با انتخاب آقای منتظری نفیاÙ‹ و اثباتاÙ‹ سخنی نداشت.»۴ این برخورد و بی‌اعتنایی امام پیام روشنی برای فعالان و صحنه‌گردانان ماجرای قائم‌مقامی داشته و نشان از ناراحتی ایشان از این ماجرا دارد. آیت‌الله امینی با تحلیل ماجرای انتخاب آقای منتظریØŒ از عدم مشورت خبرگان با امام در این موضوع مهم پرده برداشته و به این مهم اشاره می‌کند که «شاید خبرگان با این همه دقت و کنجکاوی از یک امر غفلت کرده باشندØŒ و آن مشورت و استجازه از امام خمینی(ره) بود. باید در این مسئله بسیار حیاتی و مهم که از بزرگترین مسائل نظام اسلامی و مربوط به شخص حضرت امام بودØŒ قبل از انجام عمل مشورت می‌شدØŒ چنانکه خود امام بعداÙ‹ در نامه‌اش به آقای منتظری نوشت: والله قسم من از ابتدا با انتخاب شما مخالف بودم...»۵ جالب‌تر آنکه خود آیت‌الله منتظری نیز قبل از نهایی‌شدن انتصابش به این مقامØŒ طی نامه‌ای به خبرگان اعلام می‌کند که بهتر است بحث در حول محور اصل جایگاه قائم‌مقامی شکل بگیرد و «بحث شخص ظاهراÙ‹ به مصلحت نیست» و با این وسیله ظاهرا خود را کنار می‌کشدØ› ولی اصرار برخی از طراحان -مانند آقای هاشمی رفسنجانی- بر فضای جلسه غالب می‌شود. آیت‌الله امینی در این زمینه می‌گوید: «مخصوصاÙ‹ با توجه به نامه آقای منتظری به مجلس خبرگانØŒ که از آنان خواست از انتخاب او به قائم‌مقامی صرف نظر کنندØŒ جاداشت خبرگان مسئله را با امام در میان می‌گذاشتند و اگر چنین شده بودØŒ با عواقب و آثار این انتخابØŒ آن هم در زمان‌های آغازین انقلاب مواجه نمی‌شدیم.»۶ انتقاد اساسی به عملکرد خبرگان و خصوصاÙ‹ عملکرد آقای هاشمیØŒ تنها عدم مشورت با امام نیست بلکه فراتر از اینØŒ بی‌اعتنایی به خواست و نهی صریح امام در این موضوع است. لذا نکته اساسی اطلاع آیت‌الله هاشمی از عدم رضایت امام از انتخاب آقای منتظری و نهی صریح امام در این موضوع است که با توجه به اسناد موجودØŒ مستقیماÙ‹ با هاشمی مطرح شدهØŒ و وی باوجود چنین نهی صریحیØŒ اقدام به برنامه‌ریزی برای انتخاب آقای منتظری به قائم‌مقامی کرده است. این موضوع در خاطرات حجت‎الاسلام ری‌شهری از زبان آیت‌الله محمدی گیلانی به طور مبسوط نقل شده است که پس از اطلاع امام از ماجرا توسط آیت‌الله گیلانیØŒ آقای هاشمی برای تذکر به عدم برگزاری خبرگان به جماران فراخوانده می‌شودØŒ ولی با این توجیه که دعوت خبرگان انجام شده و دیگر نمی‌توان جلوی این اقدام را گرفتØŒ حرف امام را زمین می-گذارد.Û· حجت‎الاسلام ری‎شهری وزیر اطلاعات وقت و مسئول مستقیم پی‌گیری پرونده سیدمهدی هاشمیØŒ در کتاب خاطرات خود با عنوان «سنجه انصاف» در این زمینه به نقل قولی از مرحوم آیت‎الله محمدی گیلانی -که در آن زمان عضو فقهای شورای نگهبان بوده است- اشاره کرده استØŒ که آن مرحوم در سخنرانی خود در تاریخ Û¶/Û¹/Û±Û³Û·Û¹ در منزل آقای رازینی گفته است: یک روز قبل از مطرح شدن قائم‌مقامی آقای منتظری در مجلس خبرگان (Û²Ûµ تیر Û±Û³Û¶Û´) من ضمن تماس با دفتر امام کتباÙ‹ از ایشان درخواست ملاقات کردم... امام اجازه دادند. خدمتشان رسیدم. گفتم: «فردا قرار است موضوع قائم‌مقامی آقای منتظری در مجلس خبرگان مطرح شود. خواستم به عرضتان برسانم به آقای هاشمی که در آن موقع رئیس مجلس خبرگان بوده است بگویید مطرح نشود. من به آقای منتظری ارادت دارمØŒ خدمتشان درس خوانده‌امØŒ ایشان را عابد و زاهد می‌دانمØŒ ولی این خصوصیات کافی نیست. او از عهده این کار برنمی‌آید...» امام گله‌های سوزانی از آقای منتظری را آغاز کرد که کجا چه کرده و کجا چه. اضافه نمودند: «احمد هم از او دفاع می‌کند. از منزل سیدمهدی هاشمی دست‌نویس‌های او را آورده‌اند. من دیده‌ام نامه‌های آقای منتظری از نوشته‌های مهدی هاشمی الهام گرفته. این را من برای ایشان نوشتم.»... عرض کردم: «بفرمایید که فردا ایشان به عنوان قائم‌مقام رهبری مطرح نشود». امام قدری فکر کرد و فرمود: «احمد نیست. شما زحمت بکشید و به آقای هاشمی بگویید بعد از ظهر من ایشان را ببینم». عرض کردم: «بله. اما به آقای هاشمی نفرمایید که من آمدم و این جریان را به شما گفتم. به هیچ کس نگویید. می‎ترسم مرا هم شمس‌آبادی کنند که گروه مهدی هاشمی او را کشتند یا مثل شیخ قنبر در چاه بیاندازند». این را که گفتمØŒ امام خندید و سه بار فرمود: «خاطرت جمع باشد»... . رفتم خدمت آقای هاشمی و گفتم صبح خدمت امام رسیدم. کاری داشتم. فرمودند به آقای هاشمی بگویید که من ایشان را ببینم. پس از این ماجراØŒ روزی آقای هاشمی در حضور جمعی گفت: «من بعدازظهر رفتم خدمت امام. امام فرمودند: «موضوع قائم‌مقامی آقای منتظری را فردا مطرح نکن.» گفتم: «چراØŸ ما در اجلاسیه‌ی قبل به آقایان گفته‌ایم که ایشان را به عنوان قائم‌مقام مطرح کنیم.» فرمودند: «نه. یکی از دوستان آمده و چنین گفته... .» گفتم: «ما اعلام کرده‌ایم. نمی‌شود.» ... فردای آن روزØŒ آقای هاشمی موضوع قائم‌مقامی آقای منتظری را در مجلس خبرگان مطرح کرد.» ری شهری سپس اضافه می‌کند: «تامل در آنچه از آقای محمدی گیلانی نقل کردیمØŒ نشان می‌دهد که امام در مورد طرح قائم‌مقامی آقای منتظری در مجلس خبرگانØŒ در مقابل کاری انجام‌شده قرار گرفته بود. ... بی‌تردید اگر اعضای مجلس خبرگان نظر امام را می‌دانستندØŒ آقای منتظری را به عنوان جانشین او تعیین نمی‌کردند.»   ماجرای مخالفت امام با انتخاب آقای منتظریØŒ از طریق آقای محمدی گیلانی و البته با عدم تصریح به اینکه شخص امام این ناراحتی را به ایشان ابراز کرده استØŒ به گوش آقای هاشمی می‌رسد و واکنش وی به این مسئله شاید بتواند گویای مشی ایشان در برخود با فرامین امام باشد. آیت‌الله امینی در این مورد می‌گوید: «در آن زمان که خبرگان در اجلاس فوق‌العاده در رابطه با انتخاب آقای منتظری به قائم‌مقامی در حال مذاکره بودندØŒ آقای محمدی گیلانی در بیخ گوش من گفت: من در جماران بودمØŒ در بیت امام گفته می‌شد که امام با انتخاب آقای منتظری به قائم‌مقامی موافق نیست. من نیز همین مطلب را آهسته به آقای هاشمی رفسنجانی گفتمØŒ ایشان گفتند امام که نهی نکردهØŒ به علاوهØŒ در شرایط فعلی طرح این مطلب به مصلحت نیستØŒ تا ببینیم چه پیش می‌آید.»۸ برخورد آیت‌الله هاشمی در رد خواسته‌ی امام با تعبیر «طرح این مطلب نارضایتی امام به مصلحت نیست» واقعیت تلخی را به اثبات می‌رساند. هاشمی رفسنجانی در روزنوشت خاطراتØŒ به اطلاع خود از نارضایتی حضرت امام(ره) اذعان می‌کند. او در یادداشت‌های مربوط به سال Û¶Û´ می‌نویسد: «آقای محمدی گیلانی به دفترم آمد و پیام امام را درباره برنامه مجلس خبرگان آورد... گفت که امام با انتخاب آقای منتظری موافق نیستند.»۹ عزل منتظری اتفاقی غیر منتظره آیت‌الله­ امینی در خاطراتشØŒ پس از تبیین فضای دوران قائم‌مقامی و بعد از اشاره به برخی از اقدامات انتقادبرانگیز آقای منتظریØŒ به تلاش‌های امام راحل برای اصلاح رویه آقای منتظری و خصوصاÙ‹ اصلاح بیت ایشانØŒ به خبری غیر منتظره در این مورد اشاره می‌کند: «من و دوستان به‌ویژه سران عالی‌رتبه‌ی کشور از نگرانی‌های امام نسبت به موضع‌گیری‌های آقای منتظری اجمالا باخبر و ناراحت بودیمØ› ولی با توجه به اوضاع و شرایط زمانØŒ احتمال عزل ایشان را از قائم‌مقامیØŒ آن‌هم باسرعت و قاطعیت اصلا نمی‌دادیمØŒ و تحقق آن برای‌مان یک امر غیر منتظره و شگفت‌آور بود. تصمیم جدی امام به عزل آقای منتظری این‌گونه به اطلاع ما رسید: در روزهای اول فروردین Û¶Û¸ آیت‌الله مشکینی به من زنگ زد که امام به وسیله‌ی حاج‌احمدآقا پیام مهمی را برای هیئت رئیسه خبرگان فرستاده. شما و آقای مومن و آقای طاهری خرم‌آبادی هرچه زودتر به منزل من بیایید تا در این‌باره مشورت کنیم. من به اتفاق آقایان به منزل آقای مشکینی رفتیم. ایشان گفتند حاج‌احمدآقا به وسیله‌ی تلفن با من تماس گرفت و گفت: امام به من فرموده که به شما بگویم خبرگان را برای تشکیل اجلاس دعوت کنید و هیئت رئیسه هم نزد من بیایند تا بگویم چه کنندØŸ منظور امام برای ما روشن بودØŒ و از شنیدن آن و عواقبش وحشت‌زده شدیم. پس از بحث و مشورت بدین نتیجه رسیدیم که باید در این امر مهم و حساس با آقای هاشمی رفسنجانی تماس بگیریم و مشورت کنیم.»۱۰ از مجموعه مطالب پیش‌گفته چند نکته قابل برداشت است. اول اینکه طرح مسئله قائم‌مقامی بدون اطلاع امام برنامه‌ریزی شده استØ› دیگر آنکه آقای هاشمی به هر دلیلیØŒ امام را در برابر عمل انجام‌شده قرار داده و هزینه‏هایی را برای نظام ایجاد کرد. ضمنا هراس آیت‌الله محمدی گیلانی از افشای جلسه‌اش با امام و ترس از ترور حتی در صورت اطلاع آقای رفسنجانیØŒ خود مسئله مهمی است.   جلسه هیئت رئیسه خبرگان با هاشمی رفسنجانی پیرامون عزل آقای منتظری آیت‌الله امینی ادامه ‌می‌دهد: «از همان‌‌جا با آقای هاشمی تماس گرفتیم و جریان پیام امام را با ایشان در میان گذاشتیم و کسب تکلیف کردیم. آقای هاشمی گفت: «من در این رابطه حرف دارم. شما بیایید تهران تا موضوع را در جلسه‌ی هیئت رئیسه مطرح کنیم و تصمیم بگیریم.» برای تشکیل جلسه‌ی هیئت رئیسهØŒ روزی را تعیین کردیم. در آن زمان آیت‌الله خامنه‌ای در مشهد مقدس بودند. آقای هاشمی جریان تصمیم امام را به ایشان اطلاع دادند. آن جناب پس از اطلاع بلافاصله به تهران مراجعت کردند و در دفتر آقای هاشمی حضور یافتند. بنده هم به اتفاق آقای مشکینی و آقایان محمد مومن و طاهری خرم‌آبادی در زمان مقرر در دفتر آقای هاشمی حاضر شدیم و تشکیل جلسه دادیم. ما جریان پیام امام را در امر به دعوت خبرگان برای تشکیل اجلاسیه خبرگان مطرح کردیم. آقای هاشمی رفسنجانی گفت چندی است که امام در رابطه با عزل آقای منتظری از قائم‌مقامی تصمیم گرفته و یکی‌دو مرتبه به من فرموده که مسئله‌ی آقای منتظری را تمام کنیدØ› ولی من چون از عواقب آن می‌ترسیدمØŒ با التماس و خواهش از ایشان خواستم در این اقدام عجله نکندØŒ شاید در آینده راه حل بهتری پیدا شود. ولی امام قبول نکرد و فرمود من تصمیم خودم را گرفته‌امØŒ هر چه زودتر قضیه را تمام کنید. تا اینکه امروز (Û¶/Û±/Û±Û³Û¶Û¸) خبردار شدمØŒ خودش شخصا وارد عمل شده و در رابطه با عزل آقای منتظری نامه‌ای نوشته و برای من فرستاده تا به همراه آقای خامنه‌ای ببریم قم و تحویل آقای منتظری بدهیم. یک نسخه‌ی آن را هم به صداوسیما فرستاده تا در رادیو خوانده شودØ› ولی من به حاج‌احمدآقا گفتم: «به صداوسیما بگویید نامه را نخواند تا ما خدمت امام برسیم و حرف‌مان را بزنیم. خواندن نامه دیر نمی‌شود.» پس از توضیحات آقای هاشمیØŒ جلسه وارد دستور شد. موضوع بحث انگیزه‌ی امام از نوشتن نامه‌ی عزل و آثار و عواقب احتمالی این عملØŒ ضرورت یا عدم ضرورت پخش فوری نامهØŒ لزوم یا عدم لزوم تشکیل اجلاس خبرگانØŒ و دیگر مسائل از این قبیل بود. این بحث‌وگفت‌وگوها چندین ساعت طول کشید. در نهایت بدین نتیجه رسیدیم که لازم است قبل از هر اقدامی خدمت امام برسیمØŒ نظرات‌مان را عرضه بداریم و کسب تکلیف کنیم. آنچه قرار بود خدمت امام عرض کنیم عبارت بود از: Û±- تقاضای انصراف امام از این اقدام ولو به صورت موقتØŒ در صورت امکانØ› Û²- تقاضای عدم پخش نامه به وسیله‌ی صداوسیماØ› Û³- تقاضای انصراف از تشکیل اجلاس خبرگان و حداقل اجازه‌ی تاخیر آنØ› Û´- تقاضای ملایم‌ترکردن لحن نامه به گونه‌ای که به جنبه‌ی حوزوی ایشان لطمه وارد نسازد.» جلسه هیئت رئیسه خبرگان با حضرت امام(ره) و برخورد تند ایشان با هاشمی آیت‌الله امینی در مورد جلسه‌شان با امام می‌گوید: «آقای هاشمیØŒ آقای خامنه‌ایØŒ آقای مشکینی و من به سوی جماران حرکت کردیم و در حدود ساعت نه شب به بیت امام رسیدیم. حاج‌احمدآقا گفت: «گمان نکنم در این موقع شب امام اجازه‌ی ملاقات بدهدØ› ولی خدمت ایشان عرض می‌کنم.» در این موقع آقای هاشمی در پاکت را باز کرد و متن نامه را برای ما خواند. با شنیدن نامه‌ی عاطفی و اندوه‌بار و قاطع امام که از عمق جانش نشئت می‌گرفتØŒ حالتی وحشتناک و غیر قابل توصیف بر جانم عارض شد که تلخی آن را هنوز فراموش نکرده‌ام. بعد از چند دقیقه آقای حاج‌احمدآقا از نزد امام برگشت و گفت: «فرمودند چون آقایان آمده‌اند تشریف بیاورند.» در حدود ساعت Û¹:Û³Û° بود که خدمت امام مشرف شدیم. در ابتدا آقای هاشمی سخن را آغاز کردØŒ با لحن ملتمسانه گفت: «ما همیشه به هنگام بروز مشکلات و معضلاتØŒ خدمت شما شرف‌یاب می‌شدیم و در حل آن از جناب عالی کمک می‌گرفتیم. اکنون در رابطه با نامه‌ای که برای آقای منتظری نوشته‌اید و امکان دارد برای نظام مشکلاتی به وجود بیاوردØŒ شرف‌یاب شده‌ایم. تقاضای ما این است که در پخش آن عجله نکنیدØŒ شاید در آینده راه حل بهتری پیدا شود. در تشکیل مجلس خبرگان هم تعجیل نفرماییدØ› اجازه بدهید اطراف و جوانب کار را خوب بررسی کنیم و خدمت شما عرضه بداریمØŒ آنگاه هر چه بفرمایید عمل می‌کنیم.» بعد از آن آقای خامنه‌ایØŒ سپس آقای مشکینی درباره‌ی همین مطلب سخنانی را عرضه داشتند. امام که آثار اندوه بر چهره‌ی ربانی‌اش آشکار بودØŒ فرمود: «من در اطراف و جوانب این کار خوب فکر کرده‌ام و تصمیم گرفته‌ام. دیگر حرف ندارد. من از اول با انتخاب ایشان مخالف بودمØŒ ولی نخواستم در کار خبرگان دخالت کنم. من گفته بودم نامه را در اخبار بخوانندØŒ ولی در این‌باره کوتاهی شد. اگر اصرار کنید می‌گویم همین حالا بخوانند. من گفته‌ام عکس او را از ادارات پایین بیاورند. تشکیل مجلس خبرگان هم ضرورتی نداردØŒ من خودم او را خلع می‌کنمØ› چون اگر خبرگان او را عزل کنند معنایش این است که انتخاب سابق آنها کار درستی بودهØŒ در صورتی که من از اول مخالف این کار بودم.» آنگاه به آقایان خامنه‌ای و هاشمی فرمود: «شما هم لازم نیست نامه را برای ایشان به قم ببریدØŒ آن را به وسیله‌ی شخص دیگری می‌فرستم. شما هم دیگر برای دیدار ایشان به قم رفت‌وآمد نکنید.». در همین جلسه آقای هاشمی از امام درخواست کرد: «لحن نامه طوری باشد که به جنبه‌ی حوزوی آقای منتظری لطمه‌ای وارد نشود.» امام در جوابØŒ سخنان تندی فرمود که با توجه به برخی مصالح و ملاحظات از ذکر آنها معذورم. بدین صورت جلسه با یاس و نگرانی پایان یافت.Û±Û±   منبع: خبرنامه دانشجویان ایران به نقل از تاریخ انقلاب پانوشت‌ها: برای اطلاع از متن کامل خاطرات ایشان در این موضوعØŒ رجوع شود بهØ› خاطرات آیت‌الله ابراهیم امینیØŒ مرکز اسناد انقلاب اسلامیØŒ صصÛ²ÛµÛ³-Û²Û¶Û·. Û³. همانØŒ صÛ²ÛµÛµ. Û´. همان،۲۵۶. Ûµ. همانØŒ ص Û²ÛµÛ¸. Û¶. همانØŒ صص Û²ÛµÛ¸وÛ²ÛµÛ¹. Û·. ر.ک: ری شهری. سنجه انصاف. نشر دارالحدیث. تهران. صفحه Û±Û¶. Û¸. خاطرات آیت الله ابراهیم امینیØŒ ص Û²Û¶Û°. Û¹. سایت هاشمی رفسنجانی. یادداشت مربوط به روز Û±Û´ آبان سال Û±Û³Û¶Û´. Û±Û°. خاطرات آیت‌الله ابراهیم امینیØŒ ص Û²Û¶Û³. Û±Û±. همانØŒ صصÛ²Û¶Û´-Û²Û¶Û·.