خانواده - صله ارحام

صله رحم از آن دسته واجباتی است که هر کسی خود باید به آن بپردازدØŒ امام علی(ع) درباره اهمیت صله ارحام می‌فرمایند:‌ برای اهل دین علاماتی است که با آن‌ها شناخته می‌شوند و صله رحم یکی از آن‌هاست.

مطالب کامل در ادامه

به گزارش خبرنگار آیین و اندیشه خبرگزاری فارسØŒ «صله» از «وصل» به معنای اتصال و پیوستگی است و در مقولات معنوی «به عمل و رفتاری که قرابت و پیوند میان افراد ایجاد می‌کند یا تحکیم می‌بخشدØŒ اطلاق می‌شود»(1)ØŒ همچنین واژه «رحم و ارحام» در اصلØŒ برگرفته از همان رÙŽحِم است که جایگاه رشد جنین است و ارحام و به تعبیر دیگر «ذوالقربی» به تمام افرادی گفته می‌شود که از طریق تولد با انسان نسبتی پیدا می‌کنند و دایره آن محدود به محارم(مثل عمهØŒ خالهØŒ خواهرØŒ عمو و دایی) نمی‌شود بلکه تمام کسانی که در سه طبقه ارث قرار دارند را شامل می‌شود.

گروه تربیت و مشاوره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم در این رابطه این چنین می‌گوید:

صله رحمØŒ به معنای محبتØŒ رسیدگی نسبت به خویشان و نزدیکان(سه طبقه ارث) و دید و بازدید با آنهاستØ› در فقه اسلامیØŒ ارحام و خویشان نسبی از حقوق بیشتری نسبت به دیگران برخوردارند و به آن‌ها توجه زیادی شده استØŒ مثلاÙ‹ در مواردی که انسان حقوق مالی (نذرØŒ صدقهØŒ زکات و...) به عهده داردØŒ اگر میان بستگان وی افراد نیازمندی وجود داشته باشندØŒ باید آن‌ها را بر دیگران مقدم بدارد. بنابراین صله رحم تنها در دید و بازدید خلاصه نمی‌شود بلکه باید این دید و باز دید همراه با مهر و محبت و صفا و صمیمیت باشد و برخی از علماØŒ کمک مالی به ارحام (در صورت نیاز) را جزØ¡ صله ارحام می‌دانند.

*آثار صله رحم و قطع رحم چیستØŸ

خداوند تبارک و تعالی درباره صله ارحام می‌فرماید: «وÙŽاتÙŽÙ‘قُواÙ’ اللÙ‘هÙŽ الÙŽÙ‘ذِی تÙŽسÙŽاØ¡لُونÙŽ بِهِ وÙŽالØ£ÙŽرÙ’حÙŽامÙŽ إِنÙŽÙ‘ اللÙ‘هÙŽ کÙŽانÙŽ عÙŽلÙŽیÙ’کُمÙ’ رÙŽقِیبÙ‹ا»(2) و از خدای بپرهیزید که (همگی به عظمت او معترفید و) ... نیز از (قطع رابطه با) خویشاوندان خود پرهیز کنیدØŒ زیرا خداوند مراقب شما استØ› روایات فراوانی هم حتی توصیه به صله رحم می‌کنند حتی با کسانی که با ما قطع رابطه کرده‌اند.

صله رحم از آن دسته واجباتی است که در آن مصالح زیادی نهفته است و به گونه‌ای است که هر کسی خود باید به آن بپردازد و این گونه نیست که با انجام دادن آن توسط یک نفرØŒ از دیگران ساقط شودØŒ به عبارت دیگر از واجبات کفایی به حساب نمی‌آید.

امام علی(ع) می فرماید:‌ ان لاهل الدین علامات یعرفون بها... وصله الرحمØŒ(3) برای اهل دین علاماتی است که با آن‌ها شناخته می‌شوند و صله رحم یکی از آن‌ها است. امام صادق(ع) نیز در روایتی به نقل از پیامبر اکرم(ص) می¬فرماید:‌ افضل اعمال بعد از ایمان صله رحم است و در نکوهش و مذمت قطع رحم همین بس که امام اول شیعیان می‌فرماید:‌ اقبح المعاصی قطیعه الرحم و العقوقØŒ‌ زشت‌ترین معصیت‌هاØŒ قطع رحم و عاق (والدین ) شدن است.(4)

صله رحم و قطع آن آثار متعددی دارد که برخی از آن‌ها عبارت است از:

1. زیادی عمر

امام صادق(ع) می‌فرماید:‌ من چیزی را مؤثرتر از صله رحم برای زیادی عمر نمی‌شناسم. گاه کسی که تنها سه سال به پایان عمرش باقی است صله رحم می‌‌کند و خداوند به برکت آن سی سال به عمر او می‌افزاید و عمر او را تا 33 سال زیاد می‌کند و گاه کسی 33 سال به پایان عمر او باقی مانده است اما قطع صله رحم می‌کند و خداوند 30 سال از عمر او می‌کاهد و سه سال بعد از آن اجل او فرا می رسد. امام حسین(ع) می‌فرماید: هر کس دوست دارد مرگش به تØ£خیر بیافتد صله رحم کند.

2. زیادی رزق

پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید:‌ هر کس یک عمل را برای من ضمانت کند(انجام دهد) من برای او چهار عمل را ضامن می‌شوم و آن اینکه صله رحم کند پس خداوند او را دوست خواهد داشتØŒ‌ رزق او زیاد می‌شودØŒ‌ عمرش افزایش پیدا می‌کند و داخل بهشتی می‌شود که خداوند وعده داده است.(5)

3. جلوگیری از مرگ بد

حضرت امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: صله رحم دشمن را اندوهگین می‌سازد و از مرگ‌های بد نگه می دارد.

4.  آبادی شهرها

حدیثی که از پیامبر اسلام(ص) نقل شده که: «صلØ© الرحم تعمر الدیار و تزید فی الØ£عمار و Ø¥ن کان اهلُها غیر Ø£خیارٍ»ØŒ یعنی پیوند با خویشانØŒ شهرها را آباد می‌کند و بر عمرها می‌افزاید. اگر چه انجام دهندگان آن از نیکان هم نباشند.(6)

5. محروم شدن قاطع رحم از ورود به بهشت

پیامبر اکرم(ص) فرمودند: سه گروه هرگز داخل بهشت نمی‌شوند: شرابخوارØŒ‌ ایمان آورنده به سحر و قاطع رحم.(7) (البته اگر توبه نکرده بمیرند یا دست از قطع رحم بر ندارند).

*آیا دید و بازدیدی که در آن یاد خدا نباشد هم حکم صله ارحام را داردØŸ

نفس صله رحم اگر به نیت قرب به خدا باشد ثواب دارد و بهره‌مندی از آثار زیاد دنیایی و آخرتی آن منوط به این نیست که جلسات دید و بازدید مثل یک مجلس و مراسم مذهبی برگذار شودØŒ خود دید و بازدید باعث تحکیم پیوند خویشاوندی می‌شود و بسیاری از مشکلات خود به خودØŒ به واسطه همین صله رحم حل می‌شود البته اگر در مجلس دید و بازدید یاد خدا باشد ثواب خود را دارد.

حکم صله رحم با نزدیکانی که به احکام شرعی از نظر مالی پایبند نیستندØŒ مثلاÙ‹ خمس نمی‌دهند و پول ربا هم با اموال آنان مخلوط شده است چیستØŸ اگر صله رحم با آنان واجب باشد چه کار انجام دهیم تا تØ£ثیر معنوی (منفی) اموال از بین برودØŸ آیا می‌شود شخصاÙ‹ پول غذای مصرفی را بدهیمØŸ

در جواب این سؤال لازم است به نکات زیر توجه شود:

1. بر فرض که یقین داشته باشید که اموالِ بعضی از نزدیکان‌تان مخلوط به رباستØŒ لازمه‌اش یقین به حرام بودن غذایی که در برابر شما می‌گذارند نیست.(8) زیرا چه بسا این غذا را از مالِ حلال تهیه دیده‌اند و تحقیق اینکه آیا این غذا از مالِ حلال تهیه شده و یا از مالِ حرامØŒ بر شما واجب نیست.

2. تا یقین به حرام بودن چیزی از اموال آن‌ها (مثل غذایی که در برابر شما می‌گذارند) پیدا نکرده‌ایدØŒ استفاده شما اشکال نداردØŒ(9) البته اثر وضعی دارد که توضیح داده خواهد شد.

3. اگر یقین دارید خُمسِ غذایی که برای شما تهیه شده پرداخت نشده استØŒ می‌توانید با اجازØ© حاکم شرع از آن غذا استفاده کرده و بعداÙ‹ خُمسِ آن را بپردازید.

4. اگر بدانید غذایی که برای شما تهیه شده است از پولِ ربا تهیه شده استØŒ استفاده از آن جایز نیست و در صورت استفادهØŒ باید به اشخاصی که از آن‌ها ربا گرفته شده است مراجعه کنید و پولِ غذای مصرفی را به آن‌ها بدهید و اگر این اشخاص را نمی‌شناسید از طرف آنان صدقه بدهید.

5. می‌توان رفت و آمد با این اقوام را به گونه‌ای مدیریت کنید که لازمه صله‌رحم وقوع در گناه نباشد مثلاÙ‹ زمان زیادی را در خانه آن‌ها ننشینید تا اینکه آن‌ها نیز از شما پذیرایی کنند و یا در روزهایی که روزه هستید از آن‌ها دیدن کنید و همچنین بخشی از صله‌رحم را با ارتباطات جایگزین مثل تماس تلفنی یا اس ام اس یا ایمیل و نامه احوال آن‌ها را جویا شوید و جبران کنید.

6. با اینکه صله ارحام در اسلام اهمیت ویژه‌ای داردØŒ ولی جای گفت‌وگو نیست که انجام هر فریضه‌ای مشروط به این است که مسائل مهم‌تر از آن از بین نرودØŒ موضوع صله‌رحم نیز از این قانونØŒ مستثنا نیست. هرگاه ارتباط و رفت و آمد با کسانی که در مسیر زندگی خود مقررات مذهبی را رعایت نمی‌کنندØŒ سبب شود که آنان در وضع زندگی خود تجدیدنظر کنند و کم کم به اصول و موازین مذهبی پایبند شوند و یا لااقل این رفت و آمد اثر سوئی در روحیه خود انسان و وضع خانواده او نگذاردØŒ در این صورت رعایت پیوند خویشاوندی لازم است و باید این فریضه الهی را انجام داد. ولی اگر بر عکس به جای اینکه انسان در روحیه آن‌ها اثر بگذاردØŒ معاشرت با آنان سبب شود که انسان تحت تØ£ثیر افکار و روحیات فاسد و زندگی آلوده آنان قرار گیردØŒ در این صورت چون سعادت او در خطر است ناچار باید این فریضه را به خاطر یک امر مهم به طور موقÙ‘ت ترک گوید.(10)

7. نکته پایانی اینکه جواز شرعی استفاده از اموالی که یقین به حرام بودن آن‌ها نداریم به معنای اثر وضعی نداشتن آن‌ها نیستØŒ بنابراین بهترین کار پرهیز از غذاهای مشکوک است و در مواردی که فرد از این غذاها استفاده کردØŒ برای از بین بردن اثرات وضعی می‌تواند به دستورالعمل عارف معاصر مرحوم آیت‌الله بهجت عمل کند که فرمودند برای از بین بردن آثر وضعی اموال شبهه‌ناک زیاد صلوات فرستاده شود.

*اگر برخی از بستگان با ما قطع رابطه کنند چه باید کردØŸ

با توجه به آنچه که در اهمیت این دستور دینی گفته شد و پیامد‌های مثبت و منفی‌ای که بر انجام دادن و ندادن آن مترتب استØŒ مطمئناÙ‹ اگر کسی به درستی متوجه حقیقت و آثار این واجب الهی شود نمی‌تواند به راحتی تسلیم شرایطØŒ سوØ¡تفاهمات و ناخوشایندی‌هایی شود که کم و بیش در روابط پیش می‌آید و تمام تلاش خود را بکار خواهد گرفت که پیوندها قطع نشود و با رفتارهای نامناسب اقوام با بزرگواری و اغماض برخورد خواهد کرد بنابراین:

1. کاری نکنیم که اگر شرایطی برای عادی شدن روابط مهیا شد با آن‌ها نتوانیم اقدام کنیم.

2. به این دلیل که آن‌ها قطع ارتباط کرده‌اند ما قطع ارتباط نکنیم و البته این به معنای زیر پاگذاشتن عزت نفس نیستØŒ بلکه متناسب با شرایط و با رویکرد آشتی طلبی اقدامات صورت پذیرد.

3. بسیاری از اختلافات نتیجه سو‌Ø¡ تفاهمات استØŒ از این جهت باید سعی کنیم ریشه سوØ¡ تفاهم را شناسایی و بدون اینکه بخواهیم مقصر را پیدا و یا تعیین کنیØŒ صرفاÙ‹ برای حفظ صفا و صمیمیتØŒ حقیقت و ریشه‌ها را برای دیگران نیز بیان کنید.

3. اگر شرایطی برای عادی شدن روابط مهیا شدØŒ ما اقدام کنیم و مطمئن باشیم این کار به عزت دنیا و آخرت ما خواهد افزود.

4. از بزرگترها و افراد تØ£ثیرگذار کمک بگیریم.

5- اگر آنان قطع رحم کردندØŒ ما از آنان قطع نکنیم و با یک تلفن یا فرستادن یک هدیه یا پیام محقق شود.

*در این دوره زمانه که ارتباطات سخت شده است چگونه می‌توان به صله رحم به عنوان یک تکلیف دینی عمل کردØŸ

تغییر شرایط یک حقیقت است و متØ£سفانه سبب شده است که ارتباطات کمتر شودØŒ اما باید قبول کنیم که مقداری از آن به سبب تغییر شرایط اجتماعی نیستØŒ بلکه باورها و ارزش‌ها نیز تا حدودی مورد غفلت قرار گرفته و یا حتی تغییر کرده است.

واقعا زندگی کردنØŒ کار و تلاش برای چیستØŸ مگر نه اینکه به دنبال زندگی بهترØŒ آرامش بیشتر و اموری از این قبیل هستم و مگر نه اینکه دور هم بودن به فکر هم بودنØŒ داشتن کسانی که با شادی ما شادند و در ناراحتی ما غمگین هستندØŒ داشتن کسانی که در صورت نیاز به ما کمک می‌کنند و...اینها را تØ£مین می‌کندØŒ پس بیراهه نرویم و باور داشته باشیم با همین دید و بازدیدها (البته نه فقط موقت و در ایام خاص) و با همین سنت‌ها می‌توانیم زندگی خوبی داشته باشیم.

به هر حالØŒ از آنجا که شرایط زمانی و مکانی جوامعØŒ اوضاع و احوال محیط و اشخاص متفاوت است شرعØŒ مرجعیت عرف را همچون سایر موارد به میان کشیده است.(11) این گونه نیست که صله رحم فقط با رفت و آمد و دید و بازدید تحقق پیدا کندØŒ بلکه این راه یکی از موارد تحقق صله رحم است: تلفن زدنØŒ احوالپرسی کردنØŒ مکاتبهØŒ فرستادن هدیهØŒ انفاق مال به اقوام و... می تواند از مصداق‌های صله رحم باشد. البته باید دید که ارحام چه انتظاری از ما داردØŒ مثلاÙ‹ اگر از ما انتظار دارد که به دیدن او برویم و این کار برای ما مقدور است باید آن را انجام دادØŒ ولی اگر با یک تلفن زدن انتظار او برآورده می شودØŒ صله رحم به جا آورده شده است. پس مصداق‌های صله رحم می‌تواند با توجه به عرف و انتظارات طرفین از همدیگر تغییر کند. مثلاÙ‹ اگر دید و باز دید با پسر عمو به علت وجود مشکلات چند ماه یکبار انجام شودØŒ اما ارتباط تلفنی وجود داشته باشد ممکن است بسته به نوع مشکلات و عرف و انتظاراتØŒ صله رحم انجام شده باشد اما چند ماه یکبار سر زدن به پدر و مادر(جز در موارد خاص) کوتاهی در صله رحم محسوب می‌شودØŒ اگر مشکل خاصی وجود نداشته باشد در سر زدن به پدر و مادر باید انتظارات آن‌ها را برآورده کرد. همچنین صله افراد ثروتمند در برابر ارحام فقیرشان کمک مالی و تØ£مین نیازهای مادی ایشان است (علاوه بر دید و بازدید) و به طور قطعØŒ سرکشی مستمر ایشان هر چند عرفاÙ‹ از مصادیق صله محسوب می‌شودØŒ اما آن‌ها را از وظیفه دینی شان یعنی ادای صله مطلوب (کمک مالی) برئ الذمه نمی‌سازد.(12)

*پی‌نوشت‌ها:

1- شرف الدینØŒ سیدحسینØŒ تحلیلی اجتماعی از صله رحمØŒ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قمØŒ 1378شØŒ ص27.

2- نسا: 1.

3- تحلیل اجتماعی از صله رحم Ù€‌ شرف الدین Ù€‌ سید حسینØŒ ناشر دفتر تبلیغات اسلامی Ù€‌ چاپ اول 1378.

4- محمدی ری شهریØŒ میزان الحکمهØŒ مکتب الاعلام الاسلامیØŒ ج 4ØŒ ص 89.

5- همانØŒ ص 180.

6- سفینه البحارØŒ ماده رحم.

7- تحلیل اجتماعی از صله رحم Ù€‌ شرف الدین سید حسینØŒ - ناشر دفتر تبلیغات اسلامی Ù€‌ چاپ اول 1378. Ù€‌صفحه 136

8-خامنه ایØŒ سیدعلیØŒ رساله اجوبØ© الاستفتائاتØŒ تهرانØŒ انتشارات بین المللی الهدیØŒ ج 1ØŒ ص 281.

9- خامنه ایØŒ سیدعلیØŒ رساله اجوبØ© الاستفتائاتØŒ تهرانØŒ انتشارات بین المللی الهدیØŒ ج 1ØŒ ص 281.

10- مکارم شیرازیØŒ ناصر و سبحانیØŒ جعفرØŒ پاسخ به پرسشهای مذهبیØŒ قمØŒ مدرسØ© الامام علی بن ابیطالبØŒ ص 466.

11- تحلیلی اجتماعی از صله رحمØŒ به نقل از بحارالانوارØŒ ص 44.

12- همان

منبع : فارس